Özbekistan'da yaşanan olaylar, Orta Asya'da bir süredir devam eden gerginliğin yeni bir halkasını oluşturuyor. Eski Sovyet cumhuriyetlerindeki siyasi çalkantıların yakın geçmişini okumak için ülke isimlerine tıklayın.

BBC DÜNYA SERVİSİ BBC Kırgız Servisi BBC Kazak Servisi BBC Özbek Servisi BBC Azeri Servisi Tacik ve Türkmen dil bölümlerinin internet sitesi bulunmamaktadır

Bir ülke seçin

KIRGIZİSTAN

Kırgizistan Cumhurbaşkanı Asker Akayev, Mart 2005'te halk ayaklanması sonunda devrildi. Akayev, iktidarının ilk yıllarında Orta Asya'daki en liberal lider olarak kabul ediliyordu. Ancak daha sonra Akayev'e karşı huzursuzluk artmaya başladı. Ekonominin kötüye gitmesi, yolsuzluk ve siyasi baskılar halkı sokaklara döktü.

Gözlemciler, Akayev'in popülaritesinin hızla erimesi ve kurumların art arda çöküşü karşısında şaşkınlığa uğradılar. Bu gözlemcilere göre, rejimin düşmesi muhalefetin güçlü olmasından değil, iktidarın zayıflığından kaynaklandı. Kırgızistan'da Temmuz ayında seçimler yapılacak.

KAZAKİSTAN

Kazakistan Orta Asya'nın en zengin, en müreffeh ülkesi. Zenginliği büyük petrol rezervlerinden geliyor. Fakat siyasi rejim, giderek baskıcı uygulamalara yöneldi. Yolsuzluk yaygınlaştı ve ülkenin kırsal kesimlerinde yoksulluk hüküm sürüyor.

Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, 1989'da Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Komünist Partisi lideri olarak iktidara geldi. 1991'den beri de cumhurbaşkanı. Tüm yetkileri elinde toplamaya çalışmakla suçlanan Nazarbayev'in, Meclis'te bu gücü devam ettirebilecek önemli bir çoğunluğu bulnuyor.

Diğer Orta Asya cumhuriyetlerinde olduğu gibi, Nazarbayev de yakınlarını ve destekçilerini önemli görevlere getirmek ya da ayrıcalık sağlamakla suçlanıyor.

Ülkede daha önce yapılan seçimler uluslararası kriterleri karşılamaktan uzaktı. Özel girişimcilerin sahibi olduğu medya kuruluşları ve muhalif basının baskı altında olduğu söyleniyor.

Bölge uzmanlarına göre, kısa vadede ülkede istikrar devam edebilir. Bununla birlikte küçük ölçekli muhalefet çok aktif. Petrol zenginliği siyasete ilgi gösteren zengin bir sınıf yarattı. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 2006'da yapılması bekleniyor.

TACİKİSTAN

Tacikistan, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından beri iç savaşın pençesinde. 1992-1997 yılları arasındaki çatışmalarda 50 bin kişi öldü. Nüfusun onda biri iç savaş yüzünden ülkeyi terk etti.

İmamali Rahmanov 1994'te Cumhurbaşkanı seçildi. Rahmanov'un Demokratik Halk Partisi Meclis'teki büyük bir ağır ağırlığa sahip. Daha önce yapılan seçimlerin uluslararası standartlara uygun olmadığı öne sürülüyor. 63 sandalyeli Meclis'te İslamcı ve Komünist partilerin birkaç sandalyesi var.

Orta Asya'daki genel sorunlar burası içinde geçerli; Yaygın yoksulluk ve baskıcı liderlik. Rahmanov, liderliği konusunda ağır eleştirilere hedef olsa da gözlemciler, ülkede muhalefetin zayıf ve dağınık bir görüntü sergilediğine dikkat çekiyor. Bir bölge uzmanı "Tacikler savaş yorgunu ve artık risk almak istemiyorlar" diyor. Bununla birlikte ülkede iç savaştan kalan gerginlikler sürüyor. Ayrıca Tacikistan'da ekonomi, büyük ölçüde Afganistan'dan kaçırılan uyuşturucudan sağlanan gelir sayesinde ayakta duruyor.

TÜRKMENİSTAN

Türkmenistan fiilen tek partili bir yönetim. Baskıcı bir rejim söz konusu. Sovyetler Birliği'nin çökmesinden sonra Komünist Parti lideri olan Saparmurat Niyazov cumhurbaşkanı seçildi. 1999'da kendisini ömür boyu başkan ilan etti. Türkmenbaşı olarak da bilinen Niyazov Türkmenlerin babası olarak anılmak istiyor.

Ülkede resmi muhalefet ve özgür basın yok. Bağımsızlıktan sonraki dönem içinde küçük çaplı birkaç muhalif gösteri yapıldı. Sürgünde dağınık bazı uhalif gruplar var. Ama bu grupların siyasi süreci şekillendirme gücü yok denecek kadar az.

Uzmanlar, bununla birlikte ülkede, doğal gaz ihracından elde edilen muazzam gelire rağmen artan yoksulluktan endişe ediyorlar. Ülkede demokratik kurumların olmaması da başka bir endişe kaynağı.

Niyazov'un iktidarı sahiplenmesi ve iktidarın olası yeni sahiplerine ilişkin hiçbir ipucu olmamasının uzun vadade istikrarsızlığa neden olabileceği öne sürülüyor.

ÖZBEKİSTAN

Mayıs 2005'te ülkenin üçüncü büyük kenti Andican'daki muhalif gösteriye askeri birlikler müdahale etti. Yüzlerce ölüden söz ediliyor. Son olaylar, 1989'da Komünist Parti lideri olarak iktidara gelen Cumhurbaşkanı İslam Kerimov'un insan hakları siciliyle ilgili tartışmaları yeniden gündeme getirdi. Ülkede örgütlü bir gerçek muhalefet yok. Medya devletin elinde. Birleşmiş Milletler raporuna göre ülkede sistemli işkence söz konusu. Ülkenin düşük yaşam standartlarından duyulan rahatsızlık artıyor.

2004'te meydana gelen bir dizi bombalı saldırıdan aşırı İslamcılar sorumlu tutuldu. Bu kişilerin ülkeyi kargaşaya sürüklemek istedikleri söylendi. Kerimov'un iktidarını korumak için İslami militanlardan gelebilecek tehditlerle halkını korkutmaya çalıştığı öne sürülüyor. Kerimov'un bu yaklaşımının halkın İslami militanlara sempatisini artırdığı belirtiliyor.

Bazı uzmanlara göre, meşru bir muhalefet zeminin olmaması şiddet olaylarının patlak vermesine zemin oluşturuyor.