BBCTurkish.com | Özel Dosyalar | Ülke rehberi: Irak

Dünyanın en eski medeniyetlerinden birine ev sahipliği etmiş bir alanda bulunan Irak, şimdi iktidar ve nüfuz için çok sayıda rakip unsurun mücadelesine sahne oluyor.

IRAK'IN KÜNYESİ

Nüfus: 29 milyon (BM 2007)

Yüzölçümü: 438.317 km2

Başkent: Bağdat

En yaygın diller: Arapça, Kürtçe

En yaygın din: İslam

Ortalama ömür: Erkeklerde 58, kadınlarda 61 yıl (BM)

Para birimi: 1 Irak dinarı = 1000 fils

Başlıca ihraç ürünleri: Ham petrol

Ortalama yıllık gelir: Bilinmiyor

İnternet uzantısı: .iq

Uluslararası telefon kodu: +964

Bu mücadeleyi tetikleyen, Amerika Birleşik Devletleri'nin başını çektiği yabancı orduların 2003 yılında Saddam Hüseyin yönetimini devirmesi oldu.

Şimdi ülkenin binlerce Amerikalı asker tarafından desteklenen yeni bir hükümeti var. Ancak Irak başta güvenlik ve asayişin geldiği bir dizi krizle karşı karşıya.

Irak güvenlik güçleri, ABD öncülüğündeki kuvvetler ve yardım kuruluşları isyancıların bir dönem gerilla savaşı görünümü veren sürekli saldırılarına hedef oluyorlar.

Şii ve Sünniler arasındaki mezhep gerginlikleri de saldırı ve faili meçhul cinayetlere yol açıyor.

Bombalı ve silahlı saldırılar, adam kaçırma ve haraç gibi olaylar da yaygın.

2007 sonu itibariyle, işgalin başından bu yana ölen yabancı askerlerin sayısı dört bindi. Ölen Iraklı sivillerin sayısı ise bunun kat kat üzerinde.

ABD, bu tabloyu değiştirebilmek amacıyla 2007 yılında ülkedeki asker sayısını 30 bin kişilik bir takviyeyle artırdı. Sene sonuna gelindiğinde, ülkede şiddete bağlı ölümler azalmıştı.

Irak'ın yakın tarihindeki en büyük dönüm noktası, Saddam Hüseyin rejiminin 2003 Nisan ayında üç haftalık bir askeri operasyon sonucunda yıkılması oldu.

20 Mart günü, sabahın ilk saatlerinde Amerikan füzelerinin Bağdat'a düşmesiyle başlayan operasyonda, ABD ve İngiltere ordularının kara kuvvetleri de güneyden ülkeye girdi.

Bağdat yönetiminin son ana kadarki meydan okur tavrına rağmen 9 Nisan'da, Amerikalı askerler başkente girmişti.

Bir süre işgal yönetiminde kalan ülkede, 28 Haziran 2004'te geçici yönetim idareyi devraldı.

2004'teki ilk çok partili seçimi, 2005 yılında anayasanın hazırlanması sürecinde görev yapan geçici hükümet izledi.

Ülkede normal yetki ve süre doğrultusunda görev yapacak ilk hükümet ise 2006'da kuruldu.

Devrik Irak lideri Saddam Hüseyin, 600 askerin katıldığı bir operasyonla 13 Aralık 2003 gecesi yakalandı.

İktidarı sırasındaki insan hakları ihlalleri için, Bağdat'ta kurulan özel bir mahkemede yargılanan devrik lider, suçlu bulunarak 2006 Aralık'ında idam edildi.

Dicle ve Fırat nehirlerinin baştan başa katettiği Irak'ın sınırları, güneyde Basra Körfezi'nden kuzeyde Türkiye'ye kadar uzanır. Bu nedenle günümüzde Irak'ın kapsadığı alan, medeniyetin beşiği olarak anılan Mezapotamya'yla örtüşüyor.

Sümer, Akad, Babil, Asur, Pers, Sasani ve Emevi dönemlerini yaşayan Irak, Orta Çağ'da Abbasiler döneminde İslam İmparatorluğu'nun başkentiydi ve Bağdat da Fas'tan Hindistan'a kadar bir alanın siyasi ve kültürel merkezi konumundaydı.

13. yüzyıldaki Moğol işgali ardından ise 1932'de İngiltere'den bağımsızlığını ilan edene dek bölgenin dünya sahnesindeki nüfuzu azaldı.

1958'de krallık yönetiminin devrilmesi ardından bir dizi darbe ile sık yönetim değişiklikleri yaşandı. 1968'de zincire son halka olarak eklenen Baas Partisi darbesi ardından Irak, Arap milliyetçiliğinin merkezi haline geldi.

Saddam Hüseyin, 1979'da ülkenin devlet başkanı olduğunda, Irak döviz gelirinin %95'ini petrolden kazanıyordu.

Ancak önce 1980 - 1988 arasında İran ile yaşanan savaş, ardından 1990'da Kuveyt'in işgal edilmesi nedeniyle başlayan Körfez Savaşı ve buna bağlı olarak getirilen uluslararası yaptırımlar, ekonomi ve toplum yapısını sarstı.

1991'de Birleşmiş Milletler, Irak'ın sanayileşme öncesindeki dönemi yaşayan bir ülke seviyesinde olduğunu açıkladı. Daha sonraki tarihlerde hazırlanan raporlar da yaşam standartlarını sadece "hayatta kalmaya yetecek düzeyde" diye tanımlıyordu.

Ülkenin kuzeyindeki Kürtler ise bu sırada yarı özerk bir bölge oluşturmuşlardı.

Kürt liderlerden Celal Talabani, yeni oluşturulan meclis tarafından 2006 Nisan'ında daha çok sembolik yetkileri olan cumhurbaşkanlığı görevine seçildi.

Talabani'nin görevlendirilmesi, Ocak ayındaki genel seçimleri takiben başlayan uzun siyasi pazarlıklara da nokta koymuş oldu. Buna karşılık Kürtler de seçimden ilk sırada çıkan Şii ittifakının o dönemdeki başbakan adayı İbrahim Caferi'ye destek verdiler.

Talabani, Kuzey Irak'ta faaliyet gösteren başlıca iki Kürt partisinden biri olan Kürdistan Yurtsever Birliği KYB'nin lideri.

Arap kökenli olmamasına rağmen bir Arap ülkesinin başına geçen ilk lider olan Talabani, Irak'ın yeniden yapılandırılması için tüm etnik ve dini gruplarla işbirliği içinde çalışma sözü verdi.

Başkanlık Divanı: Üç kişilik divan, Talabani'nin yardımcıları, Şii Adil Abdülmehdi ve Sünni Tarık el Haşımi'den oluşuyor.

Nuri Cevad el Maliki, Nisan 2006'da hükümeti kurmakla görevlendirildiğinde Saddam Hüseyin'in devrilmesinden bu yana geçici sıfat taşımayan, tam dönem görev yapması öngörülen ilk hükümetin başbakanı oldu.

El-Maliki, seçimi ilk sırada tamamlayan Şii hareketi Birleşik Irak İttifakı'nın uzlaşma adayıydı.

Sünni ve Kürtler, daha önceki dönemde başbakanlık yapan İbrahim Caferi'nin bu koltukta kalmasına yanlı siyasetler izlediğini öne sürerek itiraz ettiler.

El-Maliki, Şii Dava Partisi'nin başkan yardımcısı. 1970'lerde yönetim aleyhtarı bir hareketin liderliğini yaptığı sırada ülkeden kaçarak uzun yıllar sürgünde yaşadı.

Ülkenin 2005 yılı Ekim'inde onaylanan yeni anayasası da el-Maliki liderliğinde şekillendi.

Ancak özellikle Washinton yönetimi, petrol gelirlerinin paylaşımı, eski Baas mensuplarının kamudaki durumu gibi hassas konularda yasal düzenlemelerin yeterince süratle yapılmamış olmasından şikayetçi.

Irak Başbakanı Nuri el-Maliki'nin ülke içindeki popülaritesi ise zamanla arttı.

Nuri el-Maliki, geçen yıl Amerika Birleşik Devletleri'yle yapılan çok önemli bir güvenlik anlaşmasının pazarlıkları sırasındaki tutumuyla övgü aldı.

Anlaşma, Irak'taki ABD askerlerinin 2011 yılı sonuna dek ülkeyi terk etmelerini öngörüyor.

2009 yılı Ocak ayında yapılan yerel seçimler de, Irak Başbakanı için başarılı geçti.

Nuri el-Maliki'nin Dava Partisi ve bu partinin ittifak yaptığı diğer siyasi hareketler, bu yıl sonunda ya da 2010 başında yapılacak genel seçimler öncesi güçlerini artırdılar.

Saddam Hüseyin denetimindeki televizyon ve radyo kanalları ABD güçlerinin 2003 Nisan'ında Bağdat'a girişine dek yayınlarını sürdürdüler. Baas rejimi Irak medyası üzerinde mutlak hakimiyete sahipti.

Saddam Hüseyin'in devrilmesiyle yaşanan kısa süreli bir boşluk ardından, şimdi, Bağdat ve diğer kentlerde 200'den fazla gazete ve dergi yayımlanıyor. Yavaş yavaş özel radyolar ve televizyon kanalları da ortaya çıkıyor.

Yayın kuruluşları arasında ağırlık, halen Geçici Koalisyon İdaresi denetimindeki Irak Medya Kurumu'na ait. Kurumun televizyon yayınları Irak'taki evlerin üçte ikisinde izlenebiliyor.

Medya kuruluşlarının büyük bölümü, Irak'ın geleceğinde söz sahibi olmak isteyen siyasi etnik veya dini gruplarla bağlantılı. Ancak bunlar da kısıtlı mali kaynaklar ve enerjinin sürekliliğinin temin edilememesi nedeniyle zorda.

Yabancı basın kuruluşları da Irak medyasında pay sahibi olmayı hedefliyor. Bunlar arasında BBC, Paris Merkezli Monte Carlo radyosu, ABD destekli Radio Sawa ve Hür Irak Radyosu bunlardan birkaçı.

Bu radyo istasyonlarının yayınları Bağdat ve başlıca kentlerde dinlenebiliyor. Arapça yayın yapan İran televizyonu El Alam da Bağdat'ta çanak antene gerek kalmadan izlenebiliyor.

Uydu televizyonuna rağbet çok yoğun olsa da, pek çok Iraklı için hala büyük bir lüks. Baas yönetimi sırasında uydu televizyonları ve çanak anten kullanımı yasaktı.

Arap ülkelerine uydu aracılığıyla yayın yapan El Arabiye ve El Cezire televizyonları da halkın yüzde 70'i gibi geniş bir izleyici kesimine ulaşıyor.

Irak'a yönelik olarak muhalif grupların işlettiği veya gizli yayın yapan bazı radyo istasyonları var. Bunlar genelikle komşu ülkelerden yayın yapıyor.

Irak'ın kuzeyindeki Kürt bölgelerinde de rakip grupların işlettiği çeşitli medya kuruluşları var.