BBCTurkish.com | Özel Dosyalar | Ülke rehberi: Afganistan

Erişimi güç bir coğrafyaya sahip olan Afganistan'ın, yakın geçmişte yaşadığı büyük istikrarsızlık ve savaş dönemleri etkisiyle ekonomisi ve altyapısı yok denecek düzeyde. Mülteciler nüfusun önemli bir bölümünü oluşturuyor.

AFGANİSTAN'IN KÜNYESİ

Nüfus: 28,2 milyon (BM, 2008)

Başkent: Kabil

Yüzölçümü: 652.225 km2

En yaygın dil: Peştuca, Dari (Farsça)

En yaygın din: İslam

Ortalama ömür: Erkeklerde 44, kadınlarda 44 yıl (BM)

Para birimi: 1 Afgani = 100 pul

Başlıca ihraç ürünleri: Meyve ve kabuklu meyveler, halı, yün, haşhaş/afyon

Ortalama yıllık gelir: Bilinmiyor

İnternet uzantısı: .af

Uluslararası telefon kodu: +93

2001 yılında ABD ve bazı batılı ülkelerin askeri müdahalesi ile devrilen Taliban hareketi, son yıllarda yeniden toplarlandı.

İslam'ı katı şekilde yorumlayan bir şeriat düzeni uygulayan grup, özellikle ülkenin güney ve doğu kesimlerindeki isyan hareketinin arkasında.

Bu durum 2001 sonrasında kurulan ve henüz çok genç olan yönetimin otoritesini başkentin dışına yayabilme ve ulusal birliği pekiştirme girişimlerine de olumsuz etki ediyor.

Şiddetin artması ülkenin yeniden yapılandırılması kapsamında düşünülen eğitim hizmetlerini de engelliyor.

Sosyal, siyasi ve ekonomik sıkıntıların yanı sıra ülke, sıkça yaşanan deprem ve kuraklık gibi doğal afetlerle de karşı karşıya.

Orta Doğu, Orta Asya ve Hindistan Yarımadası arasında sıkışmış olan Afganistan, tarihî 'İpek Yolu' üzerindeki en önemli duraklardan olduğundan pek çok kez işgale uğradı ve toprakları büyük savaşlara sahne oldu.

Afganistan 19. yüzyılda Rusya İmparatorluğu ile İngiliz İmparatorluğu'nun 'Büyük Oyun' diye anılan Hindistan üzerinde nüfuz sahibi olma mücadelesinin göbeğinde kaldı.

Bölge Soğuk Savaş döneminde de kilit savaş meydanlarından biri oldu. Sovyet ordusu 1979'da, bölgede bir Komünist yönetime arka çıkmak üzere müdahalede bulundu.

Moskova yönetiminin bu adımıyla başlayan çarpışmalar, Amerika Birleşik Devletleri ve Afganistan'ın diğer komşularını da içine çeken bir girdaba dönüştü.

Dış dünya, Sovyetlerin çekilmesi ardından ülkeye ilgisini kaybetti. Oysa ülkede iç savaş tüm hızıyla sürmekteydi.

Müslüman din adamlarından oluşan bir grup olarak gelişen Taliban'ın ortaya çıkması, yaklaşık 20 yıldır süren savaşın ardından ülkeye biraz olsun istikrar getirdi.

Ancak grubun İslam'ı aşırı biçimde yorumlayarak uygulaması geniş bir tepki çekti.

Ülke nüfusunda çoğunluk olan Peştulardan oluşan Taliban'a, Afganistan'ın daha çok kuzeyinde bulunan ve etnik azınlıklardan oluşan bir ittifak direniş göstermeye başladı.

2001 yılının sonuna dek ülkenin yüzde 90'ını elinde tutmasına rağmen Taliban sadece üç ülke tarafından resmi hükümet olarak tanınıyordu.

Taliban'ın uluslararası toplumla arasını iyice açan kritik gelişmeler ise 2001'de yaşandı.

Beyaz Saray yönetiminin, New York ve Washington'u hedef alan 11 Eylül saldırıları ile 1998 yılında Kenya ve Tanzanya'daki elçiliklerine yönelik bombalı eylemlerin başlıca sorumlusu olarak gördüğü El Kaide lideri Usame Bin Ladin, Afganistan topraklarında yaşıyordu.

Taliban lideri Molla Ömer'in Usame Bin Ladin'i iadeye yanaşmaması ardından ABD, 2001 Ekim ayında Afganistan'a karşı hava saldırılarına girişti.

Bundan cesaret alan muhalif Kuzey İttifakı'nın harekete geçmesi sonunda Taliban yönetimi son buldu.

O zamandan bu yana ülkede çok sayıda ABD askeri ile NATO bünyesinde faaliyet gösteren bir çok uluslu güç bulunuyor.

Taliban sonrası döneme ise, yerel komutanlar arasındaki iktidar ve toprak kavgaları damga vuruyor.

Kabil'de kurulan geçici yönetim başkent dışında etkin bir idare kuramadığı gibi, şiddet yeniden hız kazandı ve 2008 yılı Taliban'ın 2008'de devrilmesinden bu yana en büyük saldırılara sahne oldu.

Ülke ekonomisinin yüzde 60'ı da tüm çabalara rağmen hala afyon ticaretine dayanıyor. Eroin'in hammaddesi olan afyon üretiminin önüne geçmek için yürütülen uluslararası kampanyalar çiftçileri haşhaş ekiminden vazgeçirmeye yeterli olmadı.

Hatta Taliban'ın devrilmesinden bu yana, üretim artışta. Eroinin hammaddesi olan afyonun Dünya genelinde yüzde 93'ü Afganistan'da üretiliyor.

Uluslararası kurumlar ve hükümetler yılda 100 milyon dolar değer biçilen uyuşturucu ticaretinin Taliban'ın isyan hareketine mali kaynak sağlamakta önemli bir unsur haline geldiğini söylüyorlar.

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suçla Mücadele Dairesi, Afganistan'a 'ülkede cezaya uğrama endişesi yaşamadan faaliyet gösteren' tacirler ve yolsuzluklarla suça iştirak eden hükümet yetkililerine karşı harekete geçme çağrısında bulunuyor.

Hamid Karzai 2001 yılında Taliban yönetiminin devrildiği günlerden bu yana ülkenin en etkili yöneticisi oldu.

2001'de imzalanan Bonn Anlaşması ile Geçici Yönetim Kurulu Başkanı olarak görevlendirilen Karzai, 2002 Haziran ayında toplanan aşiretler meclisi Loya Jirga tarafınan seçilen geçici hükümetin başkanı oldu.

Bu geçici hükümet, 2004'e kadar geçen sürede yeni anayasanın hazırlanmasına nezaret etti, yeni bir ulusal ordu kurulması ve bu süre sonunda yapılacak seçimleri için gereken hazırlıkların tamamlamasına çalıştı.

2004 yılının Ekim ayında düzenlenen ülkenin ilk cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de Hamid Karzai, oyların yüzde 55,4'ünü alıp galip çıkarak beş yıllığına ülkenin Cumhurbaşkanı oldu.

Karzai, 2009 Ağustos ayındaki seçimler için de favori adaylardan biri olarak görülüyor.

Batıya açık bir lider olarak tanımlanan ve uzun süre batılı müttefiklerin güçlü desteğini arkasına alan Karzai'nin bu ülkelerle ilişkileri son yıllarda yer yer gerildi.

Karzai ABD'nin bazı askeri operasyonlarını ve ülkeye gönderilecek uluslararası toplum temsilcisinin durumu konusunda çıkışlarda bulunurken, özellikle Amerikan yönetimi, son bir kaç yılda hükümetin etkinliğini ve dürüstlüğünü sorguladı.

Karzai, Taliban'ın devrilmesi öncesi bir süre Pakistan'da sürgün hayatı yaşadı.

Karzai yeni yönetim oluşturma çabaları sırasında özelikle Amerikalılar tarafından en çok desteklenen isimdi.

Kraliyet yönetimine yakınlığı, ülkede nüfusun çoğunluğunu oluşturan Peştu aşiretinden gelmesi, Sovyetlere karşı mücadelede etkin rol alması; bununla birlikte 1990'lardaki iç çekişmelerin dışında kalması ile Hamid Karzai, Afganistan'daki pek çok farklı kesim için üzerinde uzlaşılabilecek biri isim oldu.

24 Aralık 1957'de Kandahar'da doğan Karzai üniversite eğitimini Hindistan'da aldı.

1982'de Sovyetler Birliği'ne karşı yürütülen mücadeleye katılan Karzai, bu dönemde Afgan Ulusal Kurtuluş Cephesi adlı grubun operasyon sorumlusuydu.

2004 yılında hazırlanan Afgan anayasası, cumhurbaşkanına önemli icra yetkileri veriyor.

Anayasa Afganistan'ı bir İslam Cumhuriyeti olarak tanımlıyor. Kadın ve erkeklerin kanun önünde eşit olduğu belirtilse de geleneksel toplum yapısı nedeniyle kadınlar pek çok alanda sınırlamalarla karşılaşıyor.

Afganistan'da medya Taleban yönetimi sırasında büyük kısıtlamalara tabiydi. Afganistan Radyosu'nun adı Şeriat'ın Sesi Radyosu olarak değiştirildi ve radyo yayınlarında Taleban'ın köktenci İslam anlayışını yansıtır oldu.

Taleban, televizyonu ahlaki yozlaşmaya yol açtığı gerekçesiyle yasaklamış, müziğe de aynı gerekçelerle mesafeli yaklaşmayı seçmişti.

13 Kasım 2001'de Afganistan radyosu, Taleban'ın başkent Kabil'den çekilmesinden hemen sonra yayına başladı.

Değişimin ilk işaretlerinden biri son beş yılda ilk kez radyodan müzik yayını yapılmasıydı.

Birkaç gün içinde de Kabil Televizyonu yeniden yayına geçti. Hatta haber bültenini bir kadın sunuyordu.

Şimdilerde ülkede geniş izleyici kitleleri olan beş özel televizyon kanalı ve 40'tan fazla radyo istasyonu var.

Yayınları genellikle Hindistan'dan ithal müzik programları ve dizilerden ve batılı TV programlarından örnek alınan yapımlardan oluşuyor. İzleyicileri ise özellikle 30 yaş altı kesimden.

Ancak televizyon ve radyo yayınlarının İslam'a aykırı olmaması isteniyor. Sınır Tanımayan Gazeteciler gibi meslek kuruluşları, medya denetim kurumlarının hükümetin denetimi altında olduğundan yakınıyor.

Taleban'ın radyosu ile 2005 Nisan'ından bu yana yeniden yayına geçti. Kandahar'da dinlenebilen radyonun mobil bir verici kullandığı tahmin ediliyor.

Kabil'de, merkezleri yurtdışında olmasına rağmen yerel bir kuruluşun frekanslarını kullanan pek çok radyo dinlenebiliyor.

Ayrıca yine yurtdışı kaynaklı, BBC Dünya Servisi, Radio France Internationale, Voice of Freedom (Almanya), finansmanı ABD tarafından yapılan Radio Free Afghanistan ve Uluslararası Güvenlik Destek Gücü ISAF'a bağlı Radio Azadi gibi pek çok radyo da kısa dalga yayınları ile Kabil'de dinlenebiliyor.