İngiltere'nin Irak savaşı hesaplaşması
Irak savaşının öncesinde ve sırasında alınan kararları soruşturmak amacıyla, hükümet 2009 yaz aylarında bir komisyon oluşturdu.
Sir John Chilcot başkanlığındaki beş kişilik komisyon, 2001-2009 yılları arasındaki olayları inceliyor.
Soruşturma kararı ülkedeki muharip kuvvetlerin görevinin son bulması ardından alındı.
Komisyon Kasım ayında çalışmalarına başladı.
Chilcot Soruşturması Irak savaşına girilimesi ve savaşın yönetimi konusunda açılan ilk soruşturma değil.
Ancak en kapsamlısı olması hedefleniyor.
Bununla birlikte soruşturma sonunda bir kişi ya da kurumun suçlanması ya da sorumlu tutulması beklenmiyor.
Soruşturmanın görev tanımına göre başlıca amaç 'ne gibi dersler çıkarıldığına, gerekli derslerin alınıp alınmadığına' bakmak.
Savaş kararının alınışının yanı sıra, askeri ve siyasi açıdan ne gibi kararlar verildiği, askerlerin yeterli hazırlık ya da teçhizata sahip olup olmadığı, işgal sonrası için yapılan planların yeterli olup olmadığı ve ne gibi dersler alındığı da komisyonun incelediği konular arasında.
Yine de çıkacak sonuçlar, genel seçime hazırlanan ülkede o dönemden bu yana iktidardaki İşçi Partisi yönetiminin siyasi sermayesi açısından kaygı verici sonuçlar yaratabilir.
Kapanmayan sayfa
2003 yılında Saddam Hüseyin rejimine karşı savaş açma kararı İngiltere'de büyük tartışma yarattı.
Irak Savaşı'na ve bu ülkenin işgaline dahil olma, İngiltere'nin bir nesildir aldığı en tartışmalı dış politika kararı olarak görülüyor.
O dönemde, BM kararlarının ihlal edildiği söylemine dayandırılan savaşın hukuki zemini olup olmadığı hala tartışılıyor.
Savaşa o günlerde gerekçe olarak gösterilen, Saddam Hüseyin'in elinde kitle imha silahları bulunduğu iddiasının ise asılsız olduğu, sonradan ortaya çıkmıştı.
Bu durumun yakın geçmişin en popüler başbakanı olan ve 10 yılı aşkın süre iktidarda kalan Tony Blair'in siyasi kariyerine ağır bvir darbe indirdiğini ve onu 2007'de görevden ayrılmak durumunda bıraktığını düşünenler var.
Blair'in TSİ 11.30'da başlayacak ifadesini <link type="page"><caption> canlı yayında</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkce/multimedya/2010/01/100128_live_inquiry_tony_blair.shtml" platform="highweb"/></link> sayfamızdan izleyebilirsiniz.
Soruşturmanın yapısı
Soruşturma genel olarak kamuya açık olarak yürütülüyor.
Komisyonun bazı ifadelerin kapalı oturumda verilmesini isteme yetkisi de var.
Hükümet aslında başta tüm oturumların kapalı yapılmasını istemiş, ancak eleştiriler ardından geri adım atmıştı.
Komisyona dönemin ve halen iktidardaki hükümetin en üst düzey yetkilileri bilgi veriyor.
Salona asker yakınları ve halktan izleyiciler de alınıyor.
Özellikle eski Başbakan Tony Blair'in oturumuna talebin fazla olması nedeniyle oturuma katılacak dinleyiciler, çekilişle belirlendi.
Salondan görüntüler, olası bir müdahale ihtiyacına karşı, yayına bir dakika gecikmeyle veriliyor.
Komisyon, tüm devlet belgelerine erişebiliyor, istediği herkesi tanık olarak bilgi vermeye çağırabiliyor, ama davete icabet edilmesine zorlama yetkisi bulunmuyor.
Sir John Chilcot 30 Temmuz'da soruşturmanın açılacağını duyururken, kanıtlar gerekli olduğunu gösterirse, eleştiride bulunmaktan kaçınmayacağını söyledi.
Komisyonun çalışmalarına Şubat ayında ara verilecek. Bu şekilde tartışmaların genel seçim ortamını gölgelememesi hedefleniyor.
Çalışmalar, henüz tarihi belli olmayan genel seçimden sonra yeniden başlayacak.
Komisyon vardığı sonuçlara ilişkin raporunu da genel seçim sonrasına dek açıklamayacak. Ülkede seçimin en geç 2010 Haziran'ında düzenlenmesi gerekiyor.
Komisyonun raporunu ancak 2011'de tamamlaması da gayet olası.
Beşinci soruşturma
Bu, Irak savaşıyla ilgili olarak ülkede düzenlenen ilk soruşturma değil.
Daha önce de Irak'ın işgalinin farklı boyutlarına odaklanan dört ayrı soruşturma daha yapılmıştı.
Ancak bu raporlarda özellikle istihbarat alanında yapılan hatalara dikkat çekilmekle birlikte, hiçbir hükümet yetkilisi doğrudan suçlanmamıştı.
Bunlardan en çok dikkat çekeni, <link type="page"><caption> Hutton Soruşturması</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkish/news/story/2004/01/040128_huttonreport.shtml" platform="highweb"/></link>'ydı.
Bu soruşturmayı tetikleyen olay, savunma bakanlığının Irak konusundaki danışmanı Doktor David Kelly'nin intiharı oldu.
BBC'nin bir araştırması hükümetin kitle imha silahları konusundaki bilgileri abarttığına işaret ediyordu.
Kelly haberin kaynağının kendisi olduğunun ortaya çıkması ardından intihar etmişti. Soruşturma da bu olayda yetkililerin bir ihmali olup olmadığı konusuna odaklanıyordu.
Bir diğeri doğrudan kitle imha silahları istihbaratının incelendiği <link type="page"><caption> Butler Raporu</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/turkish/europe/story/2004/07/040714_butler_report.shtml" platform="highweb"/></link> oldu.
Dışişleri ile Savunma ve İstihbarat Komisyonları da kendi soruşturmaları ardından raporlar yayınladı.
Bu soruşturma ise geniş kapsamlı olması ve dönemin yetkililerinin de ifade vermesi nedeniyle öncekilerden ayrılıyor.
Komisyonun üyelerinin Başbakan tarafından atanması ve soruşturmanın işgalin uluslararası hukuka uygun olup olmadığı sorusuna odaklanmaması savaş karşıtlarının eleştirilerine neden oluyor.
Savaş karşıtları arasında, öncekilerde olduğu gibi, bu soruşturmada da sorumluların aklanacağı beklentisi hakim.
Komisyon Başkanı da, bunun bir mahkeme olmadığının altını çiziyor amaçlarının kimseyi yargılamak değil, gerçekleri açığa çıkarmak olduğunu söylüyor.
Kabine geçidi
Komisyona Irak savaşı döneminde etkin konumlarda bulunan hemen her yetkili bilgi veriyor.
Ancak bunlar arasında en önemlisi, eski başbakan Tony Blair.
Daha önceki ifadeler ışığında, Blair'e öncelikle işgalden bir yıl önce, dönemin Amerikan Başkanı George Bush'a askeri destek sözü verip vermediğinin sorulması bekleniyor.
Eski Washington Büyükelçisi Christopher Meyer, Nisan 2002'de, yani işgalden 11 ay önce Bush'un Teksas'taki çiftliğinde ağırladığı Blair'i, Irak'ta rejim değişikliğine ikna ettiğini söylemişti.
Blair'in daha sonra Bush'a gönderdiği mektuplarda da işgale destek söz verdiği öne sürüldü. Ancak eski hükümet yetkilileri bu iddiaları reddetti.
Geçmişte İngiltere Dışişleri Bakanlığı'nın yasal konulardaki başdanışmanı olan Sir Michael Wood, Irak'ın işgalinin uluslararası hukuka aykırı olduğunu söyledi.
Wood, Irak'ta askeri operasyonun meşru olması için, yeni bir Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararına ihtiyaç olduğunu belirtti.
Irak'ın işgali sırasında İngiltere'de Hukuk İşlerinden Sorumlu Devlet Bakanlığı yapan Lord Goldsmith de özellikle hükümete savaşın meşru olup olmadığı yönünde verdiği ve gizli tutulan 'hukuki tavsiye' konusunda merakla izleniyordu.
Goldsmith açıklamasında, başta bir askeri müdaheleyi meşru kılmak için ikinci bir Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararı gerektiğini düşündüğünü söyledi.
Ancak Goldsmith, Konsey'in diğer üyelerinin yeni bir karara gerek olmadığını kabul ettiğini öğrendikten ve üst düzey Amerikalı yetkililerle görüştükten sonra fikrini değiştirdiğini belirtti.
Komisyona ifade veren yetkililer arasında İngiltere'nin eski Birleşmiş Milletler temsilcisi Jeremy Greenstock, eski Ortak İstihbarat Komisyonu başkanı John Scarlett ve Irak'ın işgali sırasında İngiliz dış istihbarat servisi Başkanı olan Richard Dearlove da var.
Dönemin Maliye Bakanı, şimdiki Başbakan Gordon Brown da komisyona bilgi vereceğini doğruladı. Şubat ya da Mart ayında olması beklenen bu oturum için henüz kesin tarih belirlenmedi.
