Almanya, Benin bronzlarını Nijerya'ya iade etti: 'İyi bir başlangıç ama sadece ilk adım'

Almanya, 19. yüzyılda İngiliz birlikleri tarafından yağmalanan 22 eseri Nijerya’ya iade etti.

Benin Bronzları, 25 Ağustos'ta imzalanan ve 1000’den fazla bu tür değerli eserin geri verilmesini öngören anlaşma kapsamında Nijerya'nın başkenti Abuja'da düzenlenen törenle teslim edildi.

Ancak bazı uzmanlar, bu parçaların Almanya’da kalanlara kıyasla küçük bir kısım olduğunu ve yeterli olmadığını söylüyor.

Nijerya, Temmuz ayında ilk kez bir Avrupa ülkesinin bu tür bir anlaşma yaptığını vurgulamıştı.

Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock, anlaşmanın “karanlık sömürge tarihiyle” yüzleşme çabalarının bir parçası olduğunu söyledi.

Baerbock, “anlaşmanın geçmişin bazı yanlışlarını düzeltme fırsatı olduğunu” belirtti.

Sömürge döneminde Almanya, Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna dek Afrika’nın batı, doğu ve güneyindeki bazı bölgeleri yönetmişti.

Geçen Almanya yıl ilk kez Namibya’daki işgali sırasında soykırım yapıldığını resmen kabul etti.

Alman sömürgeciler, 1904 ve 1908 arasında Namibya’da Ovahererero ve Nama halklarından on binlerce kişiyi öldürdüler.

Son yıllarda Almanya, bazıları bilimsel olmadığı kanıtlanan ırksal sınıflandırma araştırmalarında kullanılan insan kalıntılarını Namibya’ya geri yolladı.

Alman yayın kuruluşu Deutsche Welle, Baerbock’un şu açıklamalarına yer verdi;

“Benim ülkemden yetkililer bu bronzları bir zamanlar, soyulmuş ve çalınmış olduklarını bile bile bu bronzları satın aldı. Daha sonra Nijerya’nın bunların geri verilmesi çağrılarını çok uzun süre görmezden geldik. Bunları almak da, elimizde tutmak da yanlıştı”

Eserlerin geçmişi ne ?

Geri verilen eserler arasında tören büstleri, bir fildişi oyması ve işlenmiş bir levha var.

Benin Bronzları, 15 ve 19. yüzyıllar arasında yapılan ve 1897’de Batı Afrika krallığı Benin’den (günümüzde Nijerya’nın Edo eyaleti) İngiliz askerleri tarafından yağmalanan metal heykeller, levhalar ve oymalara verilen ad.

Güzellikleri ve teknik sanatçılığıyla çok kıymetli olan bu heykellerin, Nijerya’nın bu kesiminde yaşayan halklar için tarihi ve ruhani önemi de var. Çalınmaları, geçmişleri Antik Benin Krallığı’na dayanan halklar için hala acı verici bir olay.

Eserlerin bir çoğu 19. yüzyılın sonlarında İngiltere’ye gönderildi ve büyük kısmı Londra’da açık artırmayla satıldı. Almanya Dışişleri Bakanlığı, bazılarının da Alman koleksiyoncularca alındığını açıkladı.

Açıklamada, alınan tahmini 5 bin eserin 1100 kadarının Almanya’da olduğu da belirtildi.

Eserlerin bazıları, aralarında İngiltere’de British Museum’un da bulunduğu müzelerde. British Museum’da 900 eserin olduğu kaydediliyor. Parlamentonun çıkarttığı bir yasa British Museum’un bunları geri vermesini önlüyor.

Ancak geçen ay, özel bir hayır kurumuna bağlı olan Londra Horniman Müzesi, aralarında Benin bronzlarının da bulunduğu onlarca eseri Nijerya’ya geri verdi. Böylece kuruluş, bu kadar çok eseri resmen geri veren ilk İngiliz müzesi oldu.

Sömürge döneminde çalınan eserlerin geri verilmesi son yıllarda Avrupa ülkelerinde ivme kazandı ve müzeler şimdi eserlerin nasıl ellerine geçtiğini bulmaya çalışıyor.

2020’de Fransız Parlamenterler, sömürge döneminde yağmalanan kıymetli eserlerin Senegal ve Benin’e geri verilmesi kararı aldılar.

Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un yaptırdığı çalışmada, ekonomist Felwine Sarr ve sanat tarihçisi Benedicte Savoy, Fransız müzelerinde 90 bin Afrika sanat eserinin bulunduğunu tespit etti.

Sarr-Savoy raporunda ayrıca Afrika’nın kültür mirasının % 90’ının kıta dışında olduğunu ve Belçika, Avusturya, Almanya ve İngiltere’de yüz binlerce başka eser bulunduğu kaydedildi.

Geçen yıl Fransa, diğer Avrupa ülkelerinin ve kurumlarının da aynısını yapacağı umuduyla 26 sanat eserine geri verdi.

Ancak aralarında, Dr. Oluwatoyin Sogbesan’ın da bulunduğu bazı uzmanlar, daha fazlasının yapılması gerektiği görüşünde.

Mimar ve Sanat Tarihçisi Sogbesan “Almanya’nın geri verdiği eser sayısı, Almanya’da kalanla kıyaslanamaz ama iyi bir başlangıç. Geri verilmesi gerektiği belirlenen 1130 sanat eserinin 22’sinin iade edilmesi, sadece ilk adım” diyor ve ekliyor:

“Almanya sözünü tutmaya çalışıyor ve bu benim için sadece başlangıç.

“Mali tazminat veya dijital lisanslar ve sahiplik gibi, düzgün bir tartışma için masaya gelmesi gereken daha büyük sorunlar var. Bunlar daha ele alınmadı bütün eserler geri dönene dek tazmin hala tek taraflı. Tüm eserler evlerine dönünce, mali tazminata geleceğiz.”

Bir sonraki adım ne?

Dr Sogbesan, eserlerin bir envanterinin yayımlanması gerektiğini, bunun insanları tartışmaya katılmaya ve yolculuğun bir parçası olmaya ve tekrar çalınmayacaklarından emin olunmasına katkıda bulunmasını sağlayacağını söyledi.

“Gerçek şu ki, hem Nijerya’da hem de ülke dışında hala çok şey yapılması gerekiyor. Tazminat tartışmalarına normal halk da katılmalı ve geri verilen eserlerin farkında olmalılar.

“Özellikle Benin halkı, hikayenin başlıca katılımcısı olmalı çünkü bazı eserlerin ülkeye dönüşünde karşılanması için bazı törenler yapılması gerekiyor. “

Dr. Sogbesan ayrıca, az sayıda eserin geri verilmesinin Almanya’nın “suları test etmesi ve işlerin buradan nasıl ilerleyeceğini görmesi için yapılan bir şey olduğuna” inanıyor.

Nijerya Kültür Enformasyon Bakanı Lai Mohammed de Abuja'daki törende tavırların hızlı değiştiğini söyledi.

Mohammed “20 yıl önce, hatta 10 yıl önce bu bronzların Nijerya’ya döneceğini kimse beklemezdi. Çünkü geri verilmesini sağlamak görünüşte imkansızdı” diye de ekledi.

Nijerya Ulusal Müzeler ve Anıtlar Komisyonu, dünya çapındaki müzelere eserlerin geri verilmesi talebinde bulundu.

Hükümet, Edo eyaletinin başkenti Benin City’de Edo Batı Afrika Sanatı Müzesi açmayı planlıyor.

Bir araya toplanmış en çok sayıdaki Benin Bronzları koleksiyonuna ev sahibi olacak müzenin tasarımını İngiliz-Ganalı mimar Sir David Adjaye yapıyor.