Küresel plastik anlaşması müzakereleri çöktü: Ülkeler neden uzlaşamıyor?

Plastik kirliliğinin sona erdirilmesi için dönüm noktası olacak bir anlaşmaya yönelik küresel görüşmeler bir kez daha başarısızlıkla sonuçlandı.

Üç yıldan kısa bir süre içindeki altıncı tur görüşmelerin Perşembe günü sona ermesi gerekiyordu ancak ülkeler çıkmazı aşma umuduyla gece boyunca müzakerelere devam etti.

Plastik üretiminin kısıtlanmasını isteyen yaklaşık 100 ülkeden oluşan bir grup ile geri dönüşüme odaklanılmasını isteyen petrol devletleri arasında bir bölünme yaşandı.

Erken saatlerde konuşan Kübalı delegeler, ülkelerin "tarihi bir fırsatı kaçırdıklarını ancak devam etmeleri gerektiğini" söyledi.

Müzakereler ilk olarak, plastik kirliliğinin insan sağlığı ve çevre üzerindeki risklerine ilişkin artan bilimsel kanıtlar sonucu 2022 yılında başlamıştı.

Plastiğin hemen her sektöre sağladığı faydalara rağmen, bilim insanları özellikle plastiklerin daha küçük parçalara ayrılmasıyla ortaya çıkan potansiyel toksik kimyasallar konusunda endişeli.

Mikroplastikler toprakta, nehirlerde, havada ve hatta insan vücudundaki organlarda tespit ediliyor.

Ülkelerin anlaşmaya varması için belirlenen son tarih Aralık 2024'tü ancak bu hedefe ulaşılamayınca bu yıl görüşmeler devam etmişti.

Son müzakerenin de başarısızlıkla sonuçlanması, sürecin daha da uzayacağı anlamına geliyor.

Ada devletleri adına konuşan Kuzey Pasifik ülkesi Palau'nun toplantıdaki temsilcisi, Cuma günü "Halkımıza gösterecek yeterli ilerleme kaydedemeden tekrar tekrar evlerimize dönüyoruz" dedi ve ekledi:

"Asgari düzeyde katkıda bulunduğumuz bir başka küresel çevre krizinin yüküyle karşı karşıya kalmamız adil değil."

Ülkeler arasındaki temel anlaşmazlık konusu başından beri aynıydı: Plastik kirliliğiyle kaynağında, yani üretimi azaltarak mı mücadele edilmeli yoksa üretimden bağımsız olarak geri dönüşüm ve benzeri yöntemler mi tercih edilmeli?

Büyük petrol üreticisi ülkeler, fosil yakıtlar kullanılarak üretilen plastikleri, özellikle de dünya benzin ve dizelden elektrikli otomobillere geçmeye başladıkça, gelecekteki ekonomilerinin hayati bir parçası olarak görüyor.

Aralarında Suudi Arabistan ve Rusya'nın da bulunduğu grup, sorunu çözmenin en iyi yolunun daha iyi atık toplama ve geri dönüşüm altyapısı olduğunu savunuyor - ki bu görüş üreticilerin birçoğu tarafından da paylaşılıyor.

Amerika Birleşik Devletleri'nde plastik üreticileri birliği America's Plastic Makers'ın başkanı Ross Eisenberg "Plastikler modern yaşam için temeldir - her şeye girerler" diyor:

"Burada öncelik plastik üretimini sona erdirmek değil, plastik kirliliğini sona erdirmeye odaklanmak olmalıdır."

Eisenberg, plastikleri başka malzemelerle ikame etme girişimlerinin "istenmeyen sonuçlara" yol açabileceği uyarısında bulunuyor.

Ancak birçok araştırmacı bu yaklaşımın temelden hatalı olduğu konusunda uyarıyor: Küresel geri dönüşüm oranlarının sadece %10 civarında olduğu tahmin ediliyor ve bu oranın ne kadar yükselebileceği de şüpheli.

Imperial College London'da Atık ve Kaynak Mühendisliği alanında doçent olan Dr. Costas Velis, "Önümüzdeki birkaç on yıl içinde bunu %15, 20 ve hatta 30'a çıkarmayı başarsak bile, geriye kalan miktar çevreyi kirleten ve insan sağlığına zarar veren önemli bir miktar olmaya devam edecek" diyor:

"Bu nedenle geri dönüşümü iyileştirmemiz gerekiyor... ancak bunun plastiğin tüm yönlerini çözeceğini gerçekten umamayız."

Plastik üretimi 1950'de 2 milyon tondan 2022'de yaklaşık 475 milyon tona yükseldi ve daha fazla önlem alınmazsa artmaya devam etmesi bekleniyor.

Aralarında İngiltere ve AB üyelerinin de bulunduğu yaklaşık 100 ülke, geri dönüşümü kolaylaştırmak için anlaşmada üretimin sınırlandırılması ve küresel çapta daha tutarlı bir yaklaşım için baskı yapıyordu.

Bu, plastik şişelerin tek renk olmasını zorunlu kılmak kadar basit olabilir - boyalı şişeler geri dönüşümde şeffaf şişelerin yalnızca yarısı kadar değerli oluyor.

Bu yaklaşım, Ellen McArthur Vakfı tarafından yönetilen Business Coalition'ın (İş Koalisyonu) bir parçası olan Nestle ve Unilever gibi büyük plastik ambalaj üreticileri tarafından da destekleniyor.

Koalisyon ayrıca ülkelerin genişletilmiş üretici sorumluluğu olarak bilinen, geri dönüşüm çabalarının karşılanmasına yardımcı olmak için plastik ürünlere küçük bir vergi ekleme planlarını birbirleriyle daha uyumlu hale getirmesi gerektiğini söyledi.

Koalisyona göre böylesi bir ek vergi, ülkelere 2040'a kadar 576 milyar dolar ek gelir sağlayabilir.

Son dakika çabaları

Görüşmelerin Perşembe günü sona ermesi gerekiyordu ancak ülkeler çıkmazı kırma umuduyla gece boyunca müzakerelere devam etti.

Başkan Ekvador'dan Luis Vayas, İngiltere grubunun talebiyle daha uyumlu görünen yeni bir metin hazırladı.

Metinde İngiltere'nin istediğinin aksine, plastik üretimine bir üst sınır getirilmesi çağrısında bulunulmadı.

Ancak tehlikeli plastik kimyasalları ve plastiklerin geri dönüşümünü kolaylaştıracak şekilde tasarlanması gibi diğer sorunlarla mücadele etmek üzere ülkelerin kendi adımlarını atmalarına atıfta bulunuldu.

Son görüşmede konuşan AB delegasyonu temsilcisi "Bu oturumun sonuçlarını gelecekteki müzakereler için iyi bir temel olarak görüyoruz" dedi.

Ancak petrol devletleri durumdan son derece mutsuzdu: Suudi Arabistan müzakere sürecini "sorunlu" bulduğunu belirtirken Kuveyt görüşlerinin toplantıda "yansıtılmadığını" söyledi.

Müzakerelerin çöküşüne tepki gösteren pek çok çevreci grup ise petrol üreticisi ülkelerin, gezegenimizin sağlığındansa kârı öncelediği görüşünde.

Greenpeace'in Küresel Plastik Anlaşması müzakerelerindeki delegasyon başkanı Graham Forbes "Cenevre'de bir anlaşmaya varılamaması dünya için bir uyanış çağrısı olmalı: Plastik kirliliğinin sona erdirilmesi, fosil yakıt savunucularının çıkarlarıyla doğrudan çatışıyor" diyor ve ekliyor:

"Hükümetlerin büyük çoğunluğu güçlü bir anlaşma istiyor, ancak bir avuç kötü aktörün süreci kullanarak böyle bir hedefi yerle bir etmesine izin verildi."

Görüşmelere ileriki bir tarihte devam edileceği açıklandı.

Plastik neden bu kadar değerli bir ürün?

İnsan toplulukları yüzlerce yıl boyunca çevrede doğal bir şekilde ortaya çıkan plastikleri kullandı. Kauçuk, boynuz ya da şellak gibi.

Fakat 20'nci yüzyılda fosil yakıtların işlenmesiyle ortaya üretilen sentetik plastik patlaması oldu.

Malzemenin çok yönlülüğü, gücü ve ısıya dayanıklı özellikleri sayesinde kanalizasyon borularından yaşam kurtaran tıbbi cihazlara ve giyime dek binlerce yerde kullanıldı.

Ulusal Oşinografi Merkezi'ndenden Dr. Alice Horton plastiğin tam anlamıyla etkisi anlaşılmadan kısa sürede yaygınlaştığını söylüyor.

"Dünyadaki yaşam süresiyle karşılaştırırsak, plastiklerin geçmişi çok yeni. Çocukken plastik kullanmamış insanlar yaşıyor hala. Bence bu da plastiği çok kaygı verici bir madde haline getiriyor" diyor.

"Öyle bir patladı ki yaşamımızın neredeyse her alanında kullanıyoruz ve buna karşın, aniden sorun yaratabileceğini fark ediyoruz."

Plastikler gezegenimizi nasıl etkiliyor?

Plastik üretimi seviyeleri son 10 ila 20 yılda kat be kat büyüdü. 1950'de iki milyon ton plastik üretilirken, 2022'de 475 milyon tona çıktı.

Plastik yeniden kullanılabilse de, maliyet ve geri dönüşüm altyapısının her yerde olmaması, çok azının yeniden kullanılmasını beraberinde getiriyor.

Nature dergisinde yayımlanan analize göre tüm plastiklerin % 60'ı tek kullanımlık olduğu ve sadece % 10'unun geri dönüştürüldüğü tahmin ediliyor.

Dünya Doğayı Koruma Vakfından (WWF) küresel plastik politikaları direktörü Zaynab Sadan "Yiyecekle karıştırabiliyorlar. Daha sonra iç organları zarar görüyor ve sindirim sorunları yüzünden ölüme de yol açabiliyor" diyor.

Sadan ayrıca deniz canlılarının terk edilmiş balık ağlarına ya da okyanusa kanalizasyon sistemlerinden gelen plastik paketlere dolanabileceğini de söylüyor.

Çoğu plastik çevreye girdiğinde mikroplastik olarak bilinen küçük parçalara ayrılıyor. Denizlerin derinlerinden dağ başlarına tüm coğrafyalarda ve test edilen tüm yaşam sistemlerinde mikroplastikler bulundu.

Farklı türlerin diğerlerine kıyasla daha iyi başa çıktığı görülürken, tam etkiyi anlamak için araştırmalar devam ediyor. Ancak Ulusal Oşinografi Merkezi'nden Dr. Horton tüm hayvanların zarar göreceği bir eşik olduğu uyarısında bulunuyor.

"Plastik dokuları birikince enflamasyon, hücre hasarı ve hormonal değişiklikler görüyoruz. Bunlar bir organizmayı birden öldürebilecek şeyler değil ama büyük ihtimalle bu biriken, uzun vadeli etkiyle giderek daha zayıf ve hasta hale geliyorlar ve ölüyorlar."

Plastikler insanlara zararlı mı?

Yeni bir uzman raporuna göre plastikler insan sağlığına yönelik "ağır, büyüyen ve pek tanınmayan" bir tehlike.

Lancet Countdown "plastik krizi" bağlantılı hastalık ve ölümlerin yılda en az 1,5 trilyon dolar maliyet ortaya çıkarttığını tahmin ediyor.

Bu etkiler plastik üretiminden kaynaklanan çevre kirliliğinden, vücutlarımızdaki plastik kirliliğinden kaynaklanan artan kanser, solunum hastalıkları ve düşük riskine kadar değişebiliyor.

Plastiklerde, bazıları zehirli ve kansere yol açan 16 binden fazla boya ve alev yavaşlatıcı kimyasal bulunuyor.

Plastiğin zararlarına dair artan kanıtlara karşın, Lancet'in raporuna göre çoğu üründe tam olarak ne olduğu konusunda şeffaflık eksik. Plastik kimyasallarının sadece dörtte birinin etkileri konusunda veri bulunuyor. Ancak test edilenlerin dörtte üçünün "çok zararlı" olduğu tespit edildi.

Plastik atığı azaltmak için ne yapabilirsiniz?

Tek kullanımlık plastikler, çevredeki plastik atığının en büyük nedeni. Günlük tüketimimizin çoğu da gıda paketlerinden geliyor.

Paket yiyecek veya içecek satın aldığınızda yeniden kullanılabilir kapları tercih edebilirsiniz. Meyve, sebze alışverişlerinde de yeniden kullanılabilen torbaları seçebilirsiniz.

Çevredeki mikroplastiklerin dörtte birinin araç lastiklerinden kaynaklandığı sanılıyor. Dolayısıyla mümkün olduğunda yürümek, bisiklete binmek ya da arkadaş ve komşularınızla araç paylaşmak yardımcı olabilir.

Sakız ve sim gibi kolayca mikroplastiğe dönüşebilen plastiklerden kaçınmak da işe yarayabilir.