Macaristan'da 16 yıllık iktidarı sona eren Viktor Orban kimdir?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Avrupa Birliği'nde hiçbir lider, Viktor Orbán kadar uzun süre ülkesini yönetemedi.

Orbán 2010'dan beri Macaristan'ı Avrupa Parlamentosu'nun "seçimli otokrasi" ile yönetilen "melez bir rejim" olarak tanımladığı bir yapıya dönüştürdü.

Kendi icadı olan bu sistemi tanımlama konusunda da emin değildi. Kurduğu sistemi "illiberal demokrasi" ve "Özgür Hristiyanlık" olarak adlandırdı.

ABD'de Donald Trump'ın önderliğindeki MAGA kısaltmasıyla bilinen "Amerika'yı Yeniden Yücelt" hareketinden müttefikleri buna "ulusal muhafazakarlık" diyor.

Orbán, Ukrayna'daki savaş konusunda Avrupa Birliği yönetimiyle defalarca karşı karşıya geldi.

Kiev için hayati önemdeki maddi yardımları bloke etti ve Kiev'in ülkesinin Rusya ile savaşa zorladığı iddia etti.

Bunları yaparken güçlü uluslararası müttefikleri vardı.

Orban, Vladimir Putin'in AB'deki en güçlü destekçisi olarak kabul ediliyordu.

ABD Başkanı Donald Trump tarafından da seçim yarışında açıkça desteklendi.

Trump Orban'ın yeniden kazanması halinde ABD'nin "ekonomik gücünü" Macaristan'a yönlendireceğine söz verdi. Dahası Başkan Yardımcısı JD Vance seçimden beş gün önce Budapeşte'yi ziyaret ederek, seçmenlere "Viktor Orbán'ın yanında durun, çünkü o sizin yanınızda duruyor" diye seslendi.

AB içinde, Fidesz liderinin en yakın müttefikleri radikal ve aşırı sağdandı.

Brüksel'deki AB yönetimine karşı düşmanlığı seçmende karşılık buldu. Ancak AB'de giderek daha yalnız bir figür haline geldi.

Dışişleri Bakanı Péter Szijjártó, yakın zaman önce birlik toplantılarının ayrıntılarını Rus mevkidaşı Sergei Lavrov ile şahsen paylaştığını kabul etti. Ancak bu görüşmeleri "günlük diplomasi" olarak nitelendirdi.

Polonya Başbakanı Donald Tusk bu olayı, "Orbán ve dışişleri bakanı Avrupa'yı çoktan terk etmiş" diyerek eleştirdi.

Kişisel karizması, başarısının tartışılmaz bir bileşeni olsa da, anketler, destekçilerinin büyük bir kısmının, ondan ve partisi etrafında dönen yolsuzluk iddialarından bıktığını gösteriyordu.

Orbán, Mart ayında kuzeybatıdaki Győr kasabasında yaptığı kampanya konuşması sırasında yuhalandığında sarsılmış göründü.

Bu eski bir futbol antrenörü olarak, "topa konsantre" olma yeteneğiyle övünen adamdan çok farklı bir Orban'dı.

Orban, 2010 yılında bir boksit madeninden çıkan zehirli kırmızı çamur Tuna kıyılarını tehdit ettiğinde, itfaiyeciler ve gönüllülerle birlikte kolları sıvayıp kum torbaları istifleyen bir liderdi.

Bugün 62 yaşında olan Orbán, Sovyetler Birliği'nin dağılmaya başladığı 1980'lerin sonlarında Budapeşte'de hukuk öğrencisiyken, Fidesz veya Genç Demokratlar İttifakı adında bir siyasi hareket kurarak adını duyurdu.

Yaklaşık çeyrek milyon Macar'a yaptığı yedi dakikalık cesur bir konuşmada, "Kendi gücümüze inanıyorsak, komünist diktatörlüğü bitirebiliriz" diye seslendi.

Kalabalık 1956'daki başarısız ayaklanmanın arkasındaki Imre Nagy'nin yeniden defnedilmesi için şehrin merkezinde toplanmıştı.

Bu konuşması için 10 yıl sonra, "herkesin özgür seçimlere ve bağımsız ve demokratik bir Macaristan'a olan sessiz arzusunu ortaya koyduğunu" söyledi.

Gazeteci Paul Lendvai'ye göre, Sovyet yönetimi sonrası demokrasiye geçen ülkede Orban, "demokrasinin en umut vadeden savunucularından birinden, çöküşünün baş sorumlusuna" dramatik bir şekilde dönüştü.

Eski kültür bakanı Prof. Andras Bozoki, 2010 sonrası Macaristan'ın sağlam bir liberal demokrasiyken, "demokratik olmayan bir sisteme geçen tek ülke" olarak tanımlıyor.

Çocukluğu ve gençliği

Viktor Orbán, 1963 yılında Budapeşte'nin batısında, bir saat uzaklıkta doğdu. Babası ziraat mühendisi ve Komünist Parti üyesi, annesi ise öğretmendi. Üç erkek kardeşin en büyüğüydü.

Yaklaşık 2.000 nüfuslu Felcsut köyündeki evlerinde su tesisatı yoktu.

1989'da verdiği bir röportajda, şiddet yanlısı bir adam olarak tanımladığı babası Gyozo tarafından yılda iki kez dövüldüğünü anlattı.

"Beni dövdüğünde bağırırdı da. Bütün bunları kötü bir deneyim olarak hatırlıyorum" dedi.

Çocukluğuna dair hiçbir şey, bir gün komünist rejime meydan okuyacağına işaret etmiyordu. Hatta Genç Komünist Birliği'nde yer aldı.

Başlıca ilgi alanı futboldu; yerel kulübü FC Felcsut'ta futbol oynadı.

Üniversiteye gitmeden önceki aylarda askerlik hizmetini yaptı ve burada komünist gizli servislerden gelen muhbirlik teklifini reddettiğini söyledi.

23 yaşında, üniversitede tanıştığı öğrenci arkadaşı Anikó Lévai ile evlendi.

Çiftin dört kız ve bir erkek çocuğu var. Oğlu Gáspár, İngiliz ordusu tarafından Sandhurst'te eğitildi ve Çad'da Macar ordusunda subay olarak görev yaptı.

1989'da Kahramanlar Meydanı'nda büyük bir kalabalığa yaptığı konuşmanın ardından, İngiltere'de kısa bir süre Oxford'da liberal siyaset felsefesi okudu.

Ona burs veren kişi, yıllar sonra karşısına alacağı Macaristan doğumlu milyarder hayırsever George Soros'tu.

Aylar sonra, 1990 seçimlerine katılmak için eğitimini erken bıraktı. Fidesz bu seçimlerde 22 sandalye kazanarak başarı gösterdi.

Öğrenci günlerinden arkadaşları Fidesz'in kilit üyeleri oldu.

Bir kolej müdürü olan arkadaşı Istvan Stumpf, 1998-2002 yılları arasındaki ilk Orban başbakanlığı döneminde genelkurmay başkanlığı yaptı.

Genç bir milletvekili olan Viktor Orbán ve partisi 1992'de küresel Liberal Enternasyonal hareketine katıldı.

Siyaset bilimci Zoltan Lakner, 1990'ların ikinci yarısından itibaren Orban'ın ideolojisini değiştirdiğine inanıyor.

Ülkenin o dönem liberal-sosyalist bir koalisyon tarafından yönetildiğine işaret eden Lakner, "siyasi başarı elde etmek için liberalizmden yüz çevirmesi ve partisini milliyetçi, liberalizm karşıtı bir siyasi güce dönüştürmesi gerektiğini fark etti "diyor.

Belki de bu dönüşümün tohumları Oxford'da ekilmişti. Burada Pembroke Üniversitesi'nde kaldığı birkaç ayda muhafazakâr filozof Roger Scruton ile arkadaş olmuştu.

Ya da belki de dönüşümden çok bu siyasi bir fırsatçılıktı.

Orbán, 1993'te Fidesz'in lideri oldu ve partiyi merkez sağa doğru itmeye başladı.

Fidesz 1994 seçimlerinde zayıflayan muhafazakârların bıraktığı boşluğu doldurdu.

Macaristan'da cumhurbaşkanlığı için yarışmış bir isim olan ekonomist Peter Rona, 1990'ların başlarında Orbán'ın "modern bir muhafazakâr parti" kurmak istediğini söylediği bir toplantıyı anlatıyor.

Orbán 1998'de Fidesz ile seçim zaferi elde etti ve 35 yaşında Avrupa'nın en genç başbakanı oldu. 1999'da Macaristan'ı NATO'ya soktu.

Ardından 2002 ve 2006'da ders çıkardığı iki seçim yenilgisi yaşadı.

2002'deki yenilgiyi sindirmeye çalışırken destekçilerine, "Ulus yenilmez" şeklinde seslendi.

Orbán 2002'nin ardından bir dövüş sanatları eğitmeni ve iş adamı olan Árpád Habony ile arkadaş oldu ve onu kişisel gurusu olarak benimsedi.

Habony, Fidesz'i destekleyen iş imparatorluğunun güvenilir bir müttefiki ve bileşeni haline geldi.

Orbán, 2010'daki küresel ekonomik krizin çalkantısında yeniden iktidara geldi ve sonrasında iktidarı dört seçimde kaybetmedi.

Yasalar ve anayasada değişikliklerle Macaristan'ı dönüştürdü.

Peş peşe dört seçimi "süper çoğunlukla" kazanarak parlamentonun üçte ikisini kontrol etti.

Siyasi mirasını güvence altına almak amacıyla, devlet kurumlarını, ekonomiyi, seçim yasalarını ve medyayı yeniden şekillendiren 40'tan fazla "temel yasa" çıkarıldı.

Attığı adımlarla ekonomi istikrara kavuştu. Kamu maliyesi güvence altına alındı ​​ve AB fonları ülkeye geldi.

Ancak iktidarında pahalı devlet ihaleleri, çocukluk arkadaşı ve damadı da dahil olmak üzere Orbán'ın yakın çevresine verilmeye başlandı.

Macaristan medya izleme kuruluşu Mertek'e göre, Fidesz partisi ve destekçileri, yabancı yatırımcıların yerini alarak Macaristan'da medya sahipliğini kademeli olarak ele geçirdi.

Macaristan, birkaç yıldır Uluslararası Şeffaflık Örgütü tarafından AB içinde yolsuzlukların en fazla olduğu ülke olarak nitelendiriliyor.

Göçmenler, Soros ve Ukrayna

Avrupa Parlamentosu hem 2018'de hem de 2025'te Macaristan'da hukukun üstünlüğüne tehdit altında uyarısı yaptı.

Sonrasında Macaristan için ayrılan milyarlarca avroluk AB fonu donduruldu.

AB liderleriyle yaşadığı son gerilim Ukrayna savaşı nedeniyleydi. Bu gerilimde, Macaristan'ın vetosu nedeniyle Ukrayna için ayrılan 90 milyar avroluk fon askıya alındı.

Ukrayna Orbán için yeni bir temel mesele haline geldi. Daha önceki yıllarda George Soros ve göçmenlere odaklanmıştı.

Siyasi danışmanlar George Birnbaum ve Arthur Finkelstein, 2013 yılında ona Soros'u siyasi düşman olarak hedef alma fikrini vermişti.

Birnbaum, "Soros iyi bir hedefti" diyerek Macaristan'da çok sayıda kişinin, milyarder iş adamının, "perde arkasından siyaseti ve politikayı kontrol ettiği fikrinde" olduğuna işaret etti.

Orbán, George Soros'un sivil toplum kuruluşlarını "gizlice ve yabancı parayla Macar siyasetini etkilemeye çalışmakla" suçladı.

Macaristan'ın demokrasiye geçtiği 1991 yılında kurulan ve Soros tarafından desteklenen Orta Avrupa Üniversitesi, 2019 yılında faaliyetlerinin çoğunu Viyana'ya taşımak zorunda kaldı.

Temmuz 2015'te, mülteciler ve düzensiz göçmenler Macaristan üzerinden artan sayılarda AB sınırlarına girerken, Orbán "Avrupa'ya gelen yasadışı göçmenler ile terörizmin yayılması arasında açık bir bağlantı" kurdu.

Çözümün açık olduğunu savunarak, "Avrupa'yı Avrupalılar için korumak istiyoruz. Ayrıca Macaristan'ı da Macarlar için korumak istiyoruz" dedi.

Sırbistan sınırına bir engel inşa edildi ve göçmen karşıtı yeni yasalar çıkarıldı.

2018'de çıkarılan "Soros'u Durdur" yasasıyla düzensiz göçmenlere yardım edenler suçlanabilecekti.

AB'nin en yüksek mahkemesi, Orban hükümetinin AB hukuku kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getiremediğine karar verdi.

Ukrayna, 12 Nisan'daki seçimlere doğru Orbán'ın ana kampanya odağı haline geldi.

Orbán, Volodymyr Zelensky'yi Macaristan'ın petrol tedarikini engellemekle ve rakiplerini de Macaristan'ın parasını Kiev'e vermek istemekle suçladı.