Erzincan’daki altın madeni: Toprak kayması ve göçük altında kalan 9 işçi ile ilgili ne biliniyor?

Erzincan’ın İliç ilçesindeki Çöpler altın madeninde meydana gelen toprak kaymasında, toprak altında kalan dokuz işçinin arama kurtarma çalışmaları heyelan riski nedeniyle durduruldu.

Konuyla ilgili olarak açıklama yapan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, "Geçtiğimiz günlerde ifade ettiğimiz heyelan riski biraz daha yoğunlaştı. Yığının kaymamış bölgelerinde ciddi hareketlilik var. Bu risklerden dolayı sahada arama faaliyetlerini durdurmuş durumdayız" dedi.

Heyelan riskinin ortadan kaldırılması için sahadaki uzman çalışmalarının sürdüğünü belirten Bayraktar, "Heyelan riski kalktığı anda toprağın aktarılmasıyla ilgili süreci başlatacağız. Hem adli hem de idari yönden soruşturmalar devam ediyor" diye ekledi.

İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya da arama faaliyetlerinin durdurulmasına ilişkin, "Orada duran kütlenin aktif hale gelme riskini görünce oradaki arama faaliyetini durdurduk" dedi ve ekledi:

Peki 13 Şubat'tan bu yana neler oldu? Adli süreç ne aşamada?

Ne olmuştu?

Anagold Madencilik'in 2010 yılı Aralık ayından itibaren altın üretimi yaptığı Çöpler Madeni'nde 13 Şubat Salı günü 14.30 sıralarında toprak kayması meydana geldi.

İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, hacmi 10 milyon metreküp olarak hesaplanan bir kütlenin kaydığını söyledi.

Maden ocağındaki dokuz işçi bu kütlenin altında kaldı.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, arama kurtarma çalışmaları durdurulmadan önce yaptığı bir açıklamada, "İşçilerden 3’ünün bir lokasyonda 6’sının bir lokasyonda olduğunu tespit ettik" demişti.

Bakan Bayraktar, Devlet Su İşleri'nden (DSİ) uzmanların temiz suyun ve kontamine olmuş suyun hızla kontrol altına alınmasıyla ilgili çalışmalarına devam ettiğini belirtti.

Su ve topraktan ölçümlerin sürdüğünü dile getiren Bayraktar, bu numunelerde herhangi bir olumsuzluğa rastlanmadığını söyledi.

21 Şubat'ta bölgeyi ziyaret eden bakanlar arasında yer alan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki de tehlikeli atıklara yönelik her gün numune alındığını belirterek "Şu ana kadar zehirli bir atık saptanmadı" dedi.

Olayın ardından Fırat Nehri’ne doğru kayan devasa toprak yığınının, siyanür ve sülfürik asit ile yıkanmış malzemelerden oluştuğuna yönelik açıklamalar yapıldı.

Madenin nehre olan mesafesinin kuş uçuşu 300 metre olduğu kaydedildi.

Siyanür sızıntısı iddialarına ilişkin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki, "Oradaki tehlikeli atıkların Fırat'a ulaşıp ulaşmadığı konusu çok önemli. Çok şükür sevindirici bir haber, şu ana kadar herhangi bir kirliliğe, korktuğumuz bir olaya rastlanmadı" ifadeleriyle yanıt verdi.

Bakanlık olayın ilk gününde akan malzemenin Fırat Nehri’ne ulaşmasını engellemek amacıyla Sabırlı Deresi’nin Fırat Nehri’ne ulaştığı yerdeki menfezlerin kapatıldığını açıklamıştı.

Yetkililer, Sabırlı ve Çöpler dereleri ve Fırat Nehri boyunca belirlenmiş noktalardan rutin olarak numuneler alındığını kaydetti.

Türkiye Gazeteciler Sendikası ise bölgeye giden gazetecilerin acıbadem kokusu aldıklarını, bazı gazetecilerin ise boğazında şiddetli yanma olduğunu bildirdi.

Sendika yetkililere, bölgedeki gazetecilerin ve kurtarma ekiplerinin sağlığı ve güvenliği için önlem almaları çağrısı yaptı.

Çöpler madenine 2022 yılında siyanür sızıntısı nedeniyle en üst sınırdan çevreyi kirletme cezası kesilmişti.

Adli süreç ne aşamada?

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan ile Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı 21 Şubat'ta Erzincan'da maden ocağı sahasında basın açıklamasında bulundu.

Bakan Bayraktar soruşturmaların adli ve idari yönden sürdüğünü söyledi:

"Adli süreç konusunda 6'sı tutuklu, 3'ü adli kontrol şartıyla serbest olmak üzere 9 kişi hakkında cezai ve adli işlemler devam ediyor, bu sayı artabilir."

Çöpler maden işletmesinin yüzde 80'inin sahibi olan Kanada merkezli SSR Madencilik geçtiğimiz günlerde biri Kanada vatandaşı olan saha sorumlusu ve firma sorumlusunun aralarında bulunduğu sekiz kişiye soruşturma açıldığını ve bu kişilerin gözaltına alındığını söylemişti.

Aralarında firmanın Kanadalı yöneticisinin de bulunduğu 6 kişi tutuklanmış, 2 şüpheli adli kontrol şartıyla serbest bırakılmıştı.

SSR Madencilik'in Türkiye müdürü de gözaltına alındı ve daha sonra serbest bırakıldı.

Erzincan Cumhuriyet Başsavcılığı, çevre, jeoloji, kimya, inşaat, ziraat ve harita mühendisi ile iş sağlığı ve güvenliği uzmanından oluşan 8 kişilik bir bilirkişi heyetinin oluşturulduğunu ve heyetin hazırlayacağı raporun beklendiğini açıkladı.

İstanbul Barosu da olaya sebebiyet verdiği gerekçesiyle eski Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum ile madenin sahibi şirket olan Anagold hakkında suç duyurusunda bulundu.

Baronun şikayette bulunduğu isimler arasında ayrıca eski bakanlık yetkilileri, Anagold yetkilileri, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) İzin ve Denetim Genel Müdürü, ÇED konusunda olumlu rapor yazan bilirkişiler, Erzincan Valisi ve Valilik yetkilileri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Erzincan İl Müdürü ve Müdürlük yetkilileri yer aldı.

Madenin lisans belgesi iptal edildi mi?

Halka açık SSR Madencilik 18 Şubat'ta paylaştığı güncellemede Çöpler altın madeninin çevre izin ve lisans belgesinin iptal edildiğini duyurdu.

SSR tarafından yapılan açıklamada, madendeki operasyonların bir sonraki uyarıya kadar askıya alındığı ve İçişleri Bakanlığı yetkililerinin talimatıyla kısa vadeli iyileştirme çalışmaları için planlamaların başladığı belirtildi.

Buna göre ilk olarak yığın liç malzemesinin Sabırlı vadisinden kaldırılması ve kalıcı bir depolama yerine taşınmasının hedeflendiği belirtiliyor.

Şirketin lisansının iptal edildiği açıklamasına CHP’nin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığından Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Deniz Yavuzyılmaz itiraz etti.

Yavuzyılmaz sosyal medya platformu X'ten yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı:

"Erzincan İliç’te Anagold’un işlettiği altın madeninde yaşanan felaket sonrası; işletmenin çevre izin ve lisansının iptal edildiği açıklanmıştı. Ancak Enerji Bakanlığının verdiği 6 ruhsatın iptal edilmediğini tespit ettik. Kaynak: Anagold’un %80 ortağı olan SSR Mining şirketine ait resmi teknik rapor."

Şirketin hisseleri yüzde 50'den fazla düştü

Maden işletmesinin yüzde 80'inin sahibi olan Kanada merkezli SSR Madencilik şirketinin hisseleri, olayın ardından büyük düşüş yaşadı. New York ve Toronto Borsası'nda işlem gören SSR'ın hisseleri hafta içinde yüzde 50'den fazla değer kaybetti.

Hisse senetlerinin değer kaybı, şirketin piyasa değerinde 1,3 milyar dolarlık bir düşüşe neden oldu.

SSR şirketinin 13 Şubat'ta açıkladığı mali sonuçlara göre Çöpler Madeni 2023 yılında 221 bin onsa yakın altın üretimi gerçekleştirdi.

Uzmanlar ne dedi?

BBC Türkçe’ye olayın ilk günükonuşan Maden Mühendisleri Odası'nın eski başkanı Mehmet Torun, bu maden ocağıyla ilgili yıllardır pek çok uyarı yaptıklarını ancak dikkate alınmadığını belirtti:

"Erzincan'da aktif bir fay hattı üzerinde olan ve Fırat Nehri'ne kuş uçuşu 300 metre mesafede bulunan bir altın işletmesinin çok tehlikeli olduğunu söylemiştik.

"Bu felaket göz göre göre gerçekleşti. Bu bir cinayet çünkü bilerek yapıldı. Birileri para kazanacak diye bu ülkenin baştan aşağı zehirlenmesine izin verildi. İki yıl önce de siyanür sızıntısı olduğunda bir ceza kesildi ancak cezadan sonra şirket hemen iki kat kapasite artışına gitti."

Torun, Fırat Nehri’ne doğru kayan devasa toprak yığınının, siyanür ve sülfürik asit ile yıkanmış malzemelerden oluştuğunu anlattı:

"Yıllardır o dağ patlatıldı, içinden altın çıkarıldı, üst üste yığıldı ve atıklar, aynı çöp dağı gibi bir kenara yığıldı. Şimdi siyanürle yıkanmış bu devasa kütle Fırat Nehri'ne doğru akıyor.

"Korkunç bir çevre felaketi. Binlerce yıldır Mezopotamya’yı sulayan nehri resmen zehirliyoruz. Sızıntı olmamasına inanmak isterim ama ne kadar güvenebiliriz bilemiyorum.”"

BBC Türkçe’ye konuşan Çevre Mühendisleri Odası Başkanı Ahmet Dursun Kahraman ise "Sabırlı deresini kapattıklarına göre demek ki dereye, toprağa ve yeraltı sularına da bulaştı. Peki, bu alanın temizliği nasıl yapılacak? Orada tarım yapılıyor, sulama yapılıyor, vatandaşlar yeraltı kuyularını kullanıyor" dedi.

BBC Türkçe'ye konuşan Maden Mühendisleri Odası Başkanı Ayhan Yüksel, "İlk bilgilere göre toprak ne yazık ki ocağın içine doğru kayıyor. Kaybolan kişilerin toprak altında kaldığını düşünüyoruz. Dokuz kişinin kaybolduğu söyleniyor ama biz artmasından korkuyoruz" dedi.

Yüksel, bölgeden paylaşılan videoya bakıldığında ya madenin projesinde ya da uygulanmasında bir hata olduğunu, bunun basit bir doğa olayıyla açıklanamayacağını söyledi:

"Bilim ve teknik yapılması gerekenleri çözmüştür ama bunun kâr hırsıyla uygulanmaması kabul edilemez. İnsan hayatına rağmen bir ekonomik faaliyet yapılmaz."

Kayan yığının içinde siyanür olduğunu aktaran Yüksel, bunun çevreye bir risk oluşturduğunu, bu riskin boyutlarını anlamak için çalışma yapılması gerektiğini aktardı ve "Umarım oradaki santrale veya havzaya gitmez" dedi.

Olay yerine giden CHP Erzincan Milletvekili Mustafa Sarıgül de, "Bu madenle ilgili defalarca uyarılarımız oldu" açıklamasını yaptı.

Madenin sahibi ve işletmecisi kim?

Çöpler Altın Madeni, Türkiye'deki en büyük altın madenleri arasında yer alıyor.

Anagold Madencilik’in internet sitesindeki bilgiye göre Çöpler Altın Madeni’ni bu şirket işletiyor.

Sitede, 2000 yılında kurulan şirketin Kanada merkezli SSR Madencilik ve Türkiye merkezli Lidya Madencilik şirketlerinin ortaklığında faaliyetlerine devam ettiği belirtiliyor.

Çöpler Altın Madeni’nin yüzde 80’i SSR Madencilik'e ve yüzde 20’si Lidya Madencilik’e ait.

Lidya Madencilik’in, Çalık Grubu ve Alacer Gold ile iş birliğinde 2010 yılında faaliyetlerine başladığı da şirketlerin sitesinde yer alan bir diğer bilgi.

Olayın ardından Anagold Çöpler Altın Madeni’nden yapılan açıklamada, “yığın liç alanında” meydana gelen toprak kaymasından sonra bölgedeki çalışanlarla "ivedilikle" iletişime geçildiği, acil durum planının devreye sokulduğu ve kamu kurumlarına bilgi verildiği belirtildi.

Maden daha önce nasıl gündeme gelmişti?

Erzincan Valiliği Haziran 2022'de siyanür taşıyan boru hatlarında meydana gelen bir arıza nedeniyle 20 metreküplük bir sızıntı yaşandığını duyurmuştu. Bunun ardından şirketin faaliyetleri geçici süreliğine durdurulurken 16 milyon 441 bin TL ceza kesilmişti.

TMMOB bu madendeki kapasite artışı projesine verilen Çevre Etki Değerlendirmesi (ÇED) Raporu'nun iptal edilmesi için bir dava açmıştı.

TMMOB Genel Sekreteri Dersim Gül "Ortaya çıkan somut çevresel etkiler ve riskler göz önünde bulundurularak, bilimsel ve hukuksal açıdan birçok sorun barındıran ÇED olumlu kararının ve telafisi imkânsız zararlara neden olacağı açık olan kapasite artırımı işleminin acilen iptal edilmesi, durdurulması ve işletmenin kapatılması hayati öneme sahiptir" demişti.

Türk Tabipleri Birliği de konuyla ilgili bir açıklama yapmış, "Çöpler Altın Madeni İşletmesi acilen kapatılarak binlerce ton tehlikeli atığın, liç yığınlarının, pasa dağlarının bilimsel yöntemlerle zararsız hale getirilmesi gerek" ifadelerini kullanmıştı.