Apollo-Soyuz: Dünyaya umut aşılayan uzaydaki tokalaşma

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Bir tokalaşma tarihi ne kadar değiştirebilir? 50 yıl önce Soğuk Savaş'ın oluşturduğu buzda küçük bir çatlak belirmiş gibiydi.

Bunun gerçekleşmesi için o zamanlar Batı Almanya'da bir yerde birbirine yanaşmış olan iki uzay aracının el ele vermesi gerekti.

Tarih 17 Temmuz 1975'ti ve Apollo uzay aracı Amerika Birleşik Devletleri'nden, Soyuz ise Sovyetler Birliği'nden geliyordu. Bunlar on yılı aşkın bir süredir kıyasıya bir uzay yarışı içinde olan iki ülkeydi.

Tarihi buluşmadan iki gün önce, dünyanın karşıt taraflarında, Sovyetler Birliği iki kozmonotu yörüngeye fırlatarak görevi başlatmış, birkaç saat sonra da ABD'li astronotlardan oluşan bir ekip bunu takip etmişti.

Zamanlaması dikkatle ayarlanmış bu sekansın en önemli noktası ise İki Soğuk Savaş rakibi tarafından ortaklaşa gerçekleştirilen dünyanın ilk mürettebatlı uluslararası uzay uçuşunda Apollo ve Soyuz arasında sembolik bir el sıkışmaydı.

Olaydan sadece dakikalar önce, ABD'de Houston'daki yer kontrolden gelen talimatlar basitti: "Moskova kenetlenmeye hazır. Houston yanaşmaya hazır. Her şey size bağlı beyler. İyi eğlenceler!"

Milyonlarca kişi, ilk kez iki farklı uzay aracı türünün Uzay'da bir araya gelişini biraz endişeyle izledi.

Kapak açılıp iki komutan, ABD'li astronot Thomas Stafford ve Sovyet kozmonot Alexei Leonov el sıkışmak üzere bir araya geldiklerinde, Dünya'dan izleyenlerin çoğu gördüklerine inanamadı.

İşte iki ezeli düşman, kıyasıya rekabet alanına dönüşen uzayın derinliklerinde birbirlerine dostça davranıyor, şakalaşıyor ve eğleniyorlardı.

Üç yıl süren titiz bir planlama ve eğitimin ürünü olan bu etkinlik, o zamana kadar çoğunlukla karşılıklı hakaretler ve nükleer savaş tehditleri savuran iki süper güç arasındaki yumuşamanın yeryüzündeki milyonlarca insan için güçlü bir sembolü haline geldi.

Tarihçiler, uzayda ortak görev yürütme kararının, Dünya'daki sert jeopolitik gerçeklerden kaynaklandığını söylüyorlar.

ABD ve Rusya, ortak uzay görevinden aylar önce sona eren ve özellikle ABD'nin ağır kayıplar verdiği Vietnam savaşı başta olmak üzere, birbirleriyle girdikleri bir dizi vekalet çatışması nedeniyle yıpranmışlardı.

Sovyetler Birliği de birçok cephede siyasi ve ekonomik baskılarla karşı karşıyaydı.

Üç yıl önce dönemin ABD Başkanı Richard Nixon, dönemin Sovyet lideri Aleksey Kosigin ile iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirmeyi amaçlayan bir dizi anlaşma imzalamıştı.

Uzay, bir tür yumuşak güç uygulamak ve gerilimi azaltma girişiminde bulunmak için tarafsız bir arena olarak görülüyordu.

Peki bu eylemin gerçekten uzun vadeli etkisi ne oldu?

50 yıl önceki görevde Apollo astronotlarından biri olan Vince Brand, "Soğuk Savaş sırasında Doğu ile Batı arasındaki kapıda bir çatlak açacak konumdaydık" dedi.

2024'te ölen ve bu görevde Apollo komutanı ve tarihi el sıkışmanın bir tarafı olan Tom Stafford, o anın gücünün uzun süreli bir değişimi etkileme kabiliyetinden ziyade anlık sembolizminde olduğunu düşünüyordu.

2015'te "Yolun nereye ya da ne kadar uzağa gideceğini düşünmüyordum" demişti.

"[Aksine] farklı dillere, farklı ölçü birimlerine ve kesinlikle çok farklı siyasi sistemlere sahip iki ülkenin ortak bir amaç için birlikte çalışabileceğini dünyaya gösterebilirdik."

İki ülkenin liderleri de bu sembolizmi değerlendirmekte ve kamuoyuna destek mesajları göndermekte gecikmedi.

Sovyet lideri Leonid Brejnev, uzaydaki el sıkışmayı "yeni olasılıkların" başlangıcı olarak tanımladı.

Bunu "barışın çıkarları doğrultusunda" gelecekteki bilimsel işbirliğinin başlangıcı olarak gördü.

ABD Başkanı Gerald Ford da bunun iki eski düşmanın gelecekte birlikte çalışması için ne anlama geldiğini vurguladı.

"Bu kapıyı açmak uzun yıllarımızı aldı" demişti.

"Bu ilk ortak çabanın mümkün kıldığı uzay görevlerinin az ya da çok sıradan hale geleceği günün çok uzak olmadığından eminim."

Geriye dönüp baktığımızda, bu belki de aşırı iyimser bir yaklaşımdı.

Her ne kadar siyasi ve teknik bir başarı olarak görülse de, 1970'lerin sonuna doğru gerginliklerin yeniden su yüzüne çıkmasıyla Soğuk Savaş'taki çatlakların yeniden belirmesi de uzun sürmedi.

Uzmanlar, bu durumun büyük ölçüde Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali ve birçok Sovyet cumhuriyetindeki siyasi iklimin kötüleşmesiyle tetiklendiğini söylüyor.

ABD'deki Reagan yönetimi de, özellikle ilk döneminde, Moskova ile işbirliği yapma konusunda pek istekli olmadı.

Bu da Washington ve Moskova arasında uzay alanında gelecekte yapılabilecek herhangi bir işbirliğinin askıya alınması anlamına geliyordu.

Ancak 1975'te uzaydaki tokalaşmanın planı artık oluşmuştu ve 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra ABD ile Rusya arasındaki ilişkiler geliştikçe gelecekteki projelerde kullanıldı.

Stafford, "Bugün Uluslararası Uzay İstasyonu'nda yaptıklarımız, sahip olduğumuz çalışma grupları ve olaylara yaklaşım şeklimiz, sıfırdan başlayarak Apollo-Soyuz'da yaptıklarımıza dayanıyor" diyor.

"Bu, uluslararası keşif için ilerlemenin kapısını açtı."

BBC Witness History'nin bir bölümünden uyarlandı.

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisi için yapay zekadan da faydalanıldı.