İran protestolarında son durum: Tahran'da kalabalık gösteriler, Pehlevi'den Trump'a teşekkür

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

İran'da para birimi riyalin rekor düzeyde değer kaybetmesinin ardından Tahran'da kapalı çarşı esnafının 28 Aralık'ta başlattığı protestolar 13. gününde ülkenin büyük bir bölümüne yayılmış durumda.

BBC News Farsça Servisi ülkenin farklı bölgelerinde ve başkent Tahran'da yapılan gösterileri izliyor.

Tahran, Mazandaran ve Golestan illerinden gelen görüntülerde eylemcilerin 1979 öncesinde iktidarda bulunan Pehlevi hanedanının lehine sloganlar attığı görülüyor.

Hanedanın hayattaki üyesi oğul Rıza Pehlevi, bu gece halkın sokağa çıkması yönünde çağrı yapmıştı.

BBC Verify ve Farsça Servisi tarafından doğrulanan videolarda, ülkenin batısındaki Lorestan ilinde eylemcilerin Farsça "Yaşasın Kral" sloganı atmaları ve aslan ve güneş figürlerini taşıyan eski İran bayrağını taşımaları dikkat çekiyor. Söz konusu bayrak ve simgeler, 1979 İslam Devrimi öncesinde kullanılıyordu ve bugün hâlâ monarşi yanlıları tarafından taşınıyor.

BBC sokaklara çıkan bazı eylemcilerle konuştu ve taleplerini sordu. Protestocu bir kadın, "Rıza Pehlevi'nin destekçisi olmadığını ancak birlik olmanın her şeyden önemli olduğunu" dile getirdi.

Bir başka genç kadın ise kendisinin ve ailesinin Rıza Pehlevi'yi desteklediğini ve "tek çıkış yolu" olarak onu gördüklerini dile getirdi.

Öte yandan sürgündeki Rıza Pehlevi sosyal medya hesabından bir açıklama yaparak, "Milyonlarca İranlı bu gece özgürlük istedi. Rejim ise tüm iletişimi keserek yanıt verdi. İnterneti kestiler" dedi.

Pehlevi ayrıca, "Özgür dünyanın lideri olan Başkan Trump'a, rejimden hesap sorma sözünü tekrarladığı için teşekkür etmek istiyorum. Şimdi daha kararlı destek verme sırası Avrupa liderleri dahil diğer liderlerde" dedi.

ABD Başkanı Donald Trump dün yaptığı açıklamada bir kez daha, "Eğer İran'da hükümet eylemcileri öldürmeye başlarsa, onları çok sert şekilde vururuz" demişti.

8 Ocak: Protestolar yayıldı, internet kesik

Protestoların devam ettiği 8 Ocak akşamı İran'ın birçok şehrinde binlerce kişi yürüyüş yaptı. Kalabalık "Diktatöre ölüm" sloganları atıyor.

Netblocks, Tahran ve İran'ın diğer bölgelerinde internetin tamamen kesildiğini duyurdu.

Güvenlik kaynaklarına yakın Tasnim Haber Ajansı, "evlerinden slogan atanların tespit edileceği, uyarılacağı ve tutuklanacağı" yönünde bir video yayınladı.

ABD merkezli İnsan Hakları Aktivist Haber Ajansı'na göre 7 Ocak itibarıyla protestolar 11 şehre ve 31 vilayete yayılmış durumda.

Sosyal medyadaki görüntülerde eylemcilerle güvenlik güçleri arasında yoğun çatışmalar yaşanıyor ve silah sesleri geliyor.

İran'daki yarı resmi Fars haber ajansı, güneybatıdaki Lordegan kentinde silahlı kişilerin saldırısı sonucu iki polisin öldürüldüğünü bildirdi.

7 Ocak Çarşamba günü konuşan Yargı Erki Başkanı Kulam Hüseyin Muhsini Ejei, "İslam Cumhuriyeti'ne karşı düşmana yardım edenlere müsamaha gösterilmeyeceğini" söyledi.

Reuters haber ajansına göre, Ejei, İsrail ve ABD'yi ülkesinde iç karışıklık çıkarmak için hibrit yöntemler izlemekle suçladı.

Tahran, ABD Başkanı Donald Trump'ın protestocuların şiddetle bastırılmaması uyarısıyla birlikte uluslararası baskı altında.

Trump, 4 Ocak Pazar günü yaptığı açıklamada, İran için, "Geçmişte olduğu gibi insanları öldürmeye başlarlarsa Amerika Birleşik Devletleri'nin çok sert yanıtıyla karşılaşacaklar" dedi.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Trump'ın açıklamasına, "İran'ın iç meseleleri hiçbir yabancı ülkeyi ilgilendirmez" yanıtını verdi.

Çarşamba günü düzenlenen İran kabine toplantısının ardından konuşan Arakçi, ABD başkanının protestoculara verdiği desteği "müdahaleci" olarak nitelendirdi ve "herhangi bir sorun varsa, bunların çözüleceğini" umduğunu ifade etti.

Diğer yandan İran hükümeti geçmişte protestocuları genellikle "isyancı" olarak nitelendirirken, son protestolarda yetkililer protestocular ve "isyancılar" arasında ayrım yapılması gerektiğinin altını çiziyor.

Çarşamba günü konuşan yardımcısı, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın göstericilere müdahale edilmemesi emri verdiğini söyledi.

AFP haber ajansına göre, "Ateşli silah, bıçak ve pala taşıyan ve polis karakollarına ve askeri tesislere saldıranlar isyancıdır ve protestocuları isyancılardan ayırmalıyız" diye ekledi.

İran'da yönetim 2022'deki Mahsa Amini protestolarından bu yana en büyük kitlesel gösterilerle karşı karşıya.

Protestoların ilk 10 gününde en az 27 kişi öldüğü ve 1500'den fazla kişinin tutuklandığı bildiriliyor.

İran basını Çarşamba günü bir polis memurunun öldürüldüğünü aktardı.

İnsan hakları aktivistleri ağı HRANA ise en az 36 kişinin öldüğünü ve en az 2076 kişinin tutuklandığını aktardı.

BBC, gösterilerin ilk on günündeki 11 ölümü teyit etti.

4 Ocak'ta İran polisinin İlam şehrindeki İmam Humeyni Hastanesi'ne baskın düzenleyerek, içeride biber gazı kullandığına dair videoların paylaşılması İran içinde ve dışında geniş yankı uyandırdı.

Uluslararası Af Örgütü 6 Ocak Salı günü, hastaneye yapılan saldırıyı kınayarak "uluslararası hukukun ihlali" olduğunu belirtti.

İran parlamentosu, Çarşamba günü iddiaların araştırıldığını açıkladı.

İran Sağlık Bakanı Mohammad Rıza Zaferkendi de güvenlik güçlerinin yaralı protestocuları hastanelerden çıkardığı iddialarını yalanladı.

İran hükümeti, Pazartesi günü hane halklarına aylık yaklaşık yedi dolarlık ödeme yapılacağını duyurdu.

Hükümet planın, "hane halklarının satın alma gücünü korumayı, enflasyonu kontrol altına almayı ve gıda güvenliğini sağlamayı" amaçladığını belirtiyor.

Ancak, ödemenin kaynağı ve ekonomiye etkisi konuları belirsizliğini koruyor.

İran para birimi geçen yıl dolar karşısında değerinin yarısından fazlasını kaybetti.

Resmi istatistiklere göre, enflasyon Aralık ayında yüzde 42'yi aştı.

İran'da resmi para birimi riyal ancak enflasyon ve para biriminin değer kaybı sorunları karşısında tümen kullanıma sunulmuştu.

Bir tümen 10 riyale eşit.

Kürt partiler protestolara devam edilmesini istiyor

Kürt partileri, "Kirmanşah, İlam ve Loristan'daki rejim suçlarını" kınayan bir açıklama yayımladı.

7 Ocak'ta paylaşılan yazılı açıklamada, İslam Cumhuriyeti yönetimine karşı Kürdistan eyaletinde ve İran'ın Kürt bölgelerinde genel grev çağrısında bulunuldu.

Ayrıca, altı Kürt kadın örgütü ortak bir bildiri yayınlayarak özellikle İlam ve Kirmanşah'ta protestoların şiddetle bastırılmasını kınadı.

Farklı cezaevlerinde bulunan bir grup Kürt siyasi mahkumun da protestolarla eş zamanlı olarak cezaevlerinde greve gideceklerini açıkladığı belirtildi.

Oğul Rıza Pehlevi'den çağrı

Protestolara devam çağrısı yapan bir diğer isim de İran'ın devrik Şahı Muhammed Rıza Pehlevi'nin oğlu Rıza Pehlevi oldu.

Pehlevi 6 Ocak'ta yayımladığı mesajında, İranlıları iki gün üst üste aynı saatlerde bir araya gelip slogan atmaya çağırdı.

Mesajda, "Kalabalık toplanmalar, güçlerin geri çekilmesine neden olacak ve dediğinize gelme şansını artıracak. Bu nedenle bu toplanmaları ve yayılmayı sürdürmek önemli" dedi.

Pehlevi video mesajının sonunda, "Bu hareketlerden gelen geri bildirimlere göre, bir sonraki çağrıyı açıklayacağım" dedi.

İran İslam Cumhuriyeti'ne karşı olan diğer siyasi figürler ve gruplar da benzer açıklamalarda bulundu.