โจแอน คอเนลลา : สังคมไทยในสายตานักวาดการ์ตูนสเปน ยิ้มสยามหรือเพียงเสแสร้ง?

ศิลปินนักวาดการ์ตูนชื่อดังชาวสเปน จัดนิทรรศการในกรุงเทพฯ ด้วยผลงานจิกกัดสังคม มุ่งให้ผู้เสพศิลป์ชาวไทย ตีความนิยามความสุขในวิถีชีวิตใต้อำนาจนิยม ชนชั้นปกครอง การเมืองที่ไร้เสถียรภาพ และความเสแสร้ง ที่ซ่อนอยู่หลังหน้ากากเปื้อนยิ้ม

เด็กทารกยิงปืนกล นักการเมืองถือป้ายให้คนหยุดจน คนใช้สมาร์ทโฟนถ่ายรูปผู้ประสบอุบัติเหตุ พร้อมแต่งภาพอย่างน่าขบขัน แต่ไม่ว่าจะเป็นภาพไหน สถานการณ์เลวร้ายเพียงไร ตัวการ์ตูนล้วนมีสีหน้าเปี่ยมด้วยรอยยิ้ม แต่เป็นยิ้มแบบจำทนกับปัญหา ศิลปะที่ย้อนแย้งในตัวเองนี้ คือสภาพสังคมปัจจุบันที่ โจแอน คอเนลลา มองเห็นและถ่ายทอดออกมาเป็นการ์ตูนแฝงตลกร้าย

ด้วยลายเส้นอันเป็นเอกลักษณ์และสีสันสดใส แต่แฝงนัยยะอันดำมืด ศิลปินชาวสเปนที่สร้างชื่อเสียงมาแล้วในหลายประเทศ ได้กลับมาจัดนิทรรศการเดี่ยวในกรุงเทพฯ อีกครั้ง หลังประสบความสำเร็จเมื่อปีที่แล้ว มีผู้เข้าชมกว่า 1 หมื่นคน ครั้งนี้ เขานำผลงานกว่า 80 ภาพ ที่เชื่อว่าสะท้อนความเหนือจริง เสแสร้ง และย้อนแย้ง ของสังคมไทย มาจัดแสดง

"เดิมทีผมคิดว่า ไทยเป็นประเทศแห่งรอยยิ้ม ที่นักท่องเที่ยวเข้ามาหาความสนุกได้ แม้จะล้อมรอบด้วยชาติเพื่อนบ้านที่มีประวัติศาสตร์ความขัดแย้งรุนแรง แต่ไม่นาน ผมต้องทำความเข้าใจใหม่ว่า การเมืองของไทยเอง ขาดเสถียรภาพกว่าที่ผมคิด"คอเนลลา ให้สัมภาษณ์กับบีบีซีไทย ที่อาคาร วูฟ แพค (Woof Pack) เขตศาลาแดง ซึ่งเป็นสถานที่จัดนิทรรศการ

ภาพวาดการ์ตูนของศิลปินที่มีคนติดตามในเฟซบุ๊คเกือบ 5 ล้านคนทั่วโลก เป็นศิลปะแบบไร้คำพูด ให้คนตีความ และเชื่อมโยงกับสภาพสังคม ตามความเข้าใจของตนเอง ระหว่างรังสรรค์ผลงานเกี่ยวกับไทย คอเนลลายอมรับว่า พฤติกรรมแปลกประหลาดและเหลือเชื่อ ที่หยิบยกมาบอกเล่าในภาพ ล้วนมีรากฐานมาจากความเป็นสังคมเมืองพุทธ แต่ไม่ขอนิยามว่า เป็นสิ่งที่ดีหรือไม่ดี

ตลกร้าย ที่เกิดขึ้นจริงในสังคมไทย

ประชาชนจากหลากหลายสาขาอาชีพ เพศ และวัย ทยอยเข้ามาชมภาพการ์ตูน ที่แขวนไว้บนผนังสีขาว ปราศจากคำอธิบายใด ๆ บางคนใช้เวลากับชิ้นงานหลายนาที หันไปถามเพื่อน คนรัก หรือลูกหลานว่า เหตุการณ์อย่างในภาพ เกิดขึ้นจริงหรือไม่ในสยามเมืองยิ้ม

สัมปทา เจดีย์ ดีไซเนอร์อาวุโส ของบริษัทหนึ่งในกรุงเทพฯ ชี้ไปที่ภาพการ์ตูน 6 ช่อง แสดงถึงผู้ชายกำลังผู้หญิงแต่งงาน แล้วรู้ตัวอีกที พบว่าอีกฝ่ายเป็นคนข้ามเพศ

"ผมชอบภาพนี้ เพราะคิดว่าเป็นเหตุการณ์ที่มีโอกาสเกิดขึ้นจริงได้สูงในไทย ที่ขึ้นชื่อเรื่อง เลดี้บอย (Lady Boy)"

ส่วนภาพที่ ปนุ สมบัติยานุชิต อินฟลูเอนเซอร์ และอดีตบรรณาธิการนิตยสาร Elle ชอบ คือ ภาพคนยากไร้ล้มลง พอคนมาเห็น แทนที่จะช่วย กลับเรียกคนอื่นมานอนทับถม เขาคิดว่า นัยยะของภาพตรงกับสภาพสังคมไทยในตอนนี้ ที่ในโลกอินเทอร์เน็ต เมื่อมีคนทำพลาด จะมีคนมาคอมเมนต์ในเชิงว่าร้าย ทั้งที่ยังไม่ได้ไตร่ตรองข้อเท็จจริงให้ดีเสียก่อน

การ์ตูนในฐานะศิลปะต้านอำนาจนิยม

คอเนลลา สนใจตีแผ่ประเด็นการใช้อำนาจในทางมิชอบ ผู้มีอำนาจ และการปกครองแบบเจ้าขุนมูลนาย ภาพที่เขานำมาจัดแสดงในไทยครั้งนี้ มีหลายชิ้นที่บอกเล่า พฤติกรรมเชิงอำนาจนิยม แต่ไม่ขอตอบคำถามว่า มีผลงานใดที่เชื่อมโยงกับรัฐบาลภายใต้การปกครอง ของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ที่ยึดอำนาจเมื่อปี 2557 หรือไม่

การ์ตูนนิสต์ชาวสเปน รู้สึกเชื่อมโยงและเข้าใจสถานการณ์ทางการเมืองของไทย เพราะสเปนเผชิญความพยายามรัฐประหารมาแล้วหลายสิบครั้ง ในช่วงเกือบ 1,400 ปีมานี้ ครั้งแรกในปี พ.ศ. 1146 และล่าสุด ในปี 2528 แต่ครั้งที่โลกจารึก คือ สงครามกลางเมือง ปี พ.ศ. 2480 - 2482 จากการทำรัฐประหารของพลเอกฟันซิสโก ฟรังโก มีผู้สังเวยชีวิตมากถึง 2 ล้านคน

"รัฐบาลสเปนมีพฤติกรรมเผด็จการหลายครั้ง แม้ในยุคสมัยใหม่ ความเป็นเผด็จการและแนวคิดขวาจัด ก็ยังทวีอำนาจทั่วทุกมุมโลก พลังของฝ่ายขวาจัดฝังรากลึกในยุโรป แต่ผมไม่คิดว่า สเปนจะมีรัฐบาลทหารอย่างเปิดเผยอีกต่อไป เพราะหัวหน้าใหญ่ของเรา (สหภาพยุโรป และธนาคารกลางยุโรป) ต้องการแสดงให้โลกเห็นว่า เราเป็นอารยประเทศ"

กฎข้อแรกในฐานะศิลปินที่สร้างผลงานเชิงเสียดสี คือ ต้องไม่ไว้ใจรัฐบาล แต่ไม่ได้หมายความว่า ต้องแสดงท่าทีต่อต้านผ่านผลงานศิลปะอย่างเด่นชัด ถ้าใครจะเข้าใจว่าเขาวิจารณ์รัฐบาล ถือเป็นสิทธิ์ของคนนั้น แต่ถ้าถามว่า หากต้องเลือกบุคคลหนึ่งในไทย มาวาดเป็นการ์ตูน เขาจะเลือกใคร

"ผมเลือกพลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี" เขาตอบ "จะวาดรูปเขาเดินอยู่ในทุ่งสีเขียว สูดดมดอกไม้ และร้องเพลงอันไพเราะ"

ศิลปินไทยแสดงออกได้แค่ไหน

"ระบบการเซนเซอร์ของเมืองไทย ไม่มีมาตรฐานที่ดีพอ และบางที เซนเซอร์เหมือนไม่ดูเนื้อหาก่อน" หม่อมราชวงศ์ศรีคำรุ้ง ยุคล (หญิงแมงมุม) แสดงความเห็น เมื่อพูดถึงภาพที่เธอชอบ เป็นรูปผู้หญิง (มีอวัยวะเพศชาย) เปลือยกาย ถูกเบลอท่อนบนและล่าง

ธิดาของหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล และยังเป็นผู้จัดละครมาหลายเรื่อง ยอมรับว่า เคยเผชิญกับการเซนเซอร์เช่นกัน ทั้งที่ ต้องการทำละครให้ออกมาเหมือนจริงมากที่สุด สอดแทรกบริบทที่ให้แง่คิดแก่ผู้ชม

ตุล ไวฑูรเกียรติ นักร้องนำ วง "อพาร์ตเมนต์คุณป้า" ชอบภาพคล้ายกัน เป็นภาพผู้หญิงมีอวัยวะเพศชาย ถือป้าย "ฉันเกลียดเสรีภาพการแสดงออก (I Hate Free Speech)" เพราะตัวเอง ตั้งคำถามเสมอว่า ในฐานะศิลปิน เขามีสิทธิเสรีภาพการแสดงออกมากแค่ไหน ยิ่งในโลกสังคมออนไลน์ ที่ข้อมูลข่าวสารแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว แค่ไหนถึงเป็นเสรีภาพที่พอเพียง

บีบีซีไทยถามถึงความคิดเห็นต่อเพลง "ประเทศกูมี" ของกลุ่มศิลปิน แร็ปต้านเผด็จการ ตุล มองว่าการใช้ดนตรีเป็นการสื่อสาร ไม่ว่าจะเป็นดนตรีแนวใดก็แล้วแต่ มันเป็นเรื่องปกติ รัฐบาล (คสช.) เองก็เคยมีเพลงที่ออกมาในเชิงรณรงค์เหมือนกัน

ช่วงก่อนจะถึงการเลือกตั้ง ที่มีกำหนดในต้นปีหน้า เขาจึงอยากเห็นเสรีภาพการแสดงออกแบบ 100% ทุกคนมีสิทธิจะแลกเปลี่ยนความคิดเห็นได้ เกิดการรับฟัง แต่ไม่จำเป็นว่าต้องสร้างความแตกแยกเสมอไป

สอดคล้องกับคอเนลลาซึ่งเห็นด้วยและชื่นชมแร็ปเปอร์กลุ่มนี้ ที่กล้าแสดงเสียงของตนเองออกมา เขาอาจไม่เห็นด้วยกับคนใดคนหนึ่ง แต่พร้อมจะยืนหยัดปกป้องสิทธิการแสดงออกของทุกคน เพราะนั่นเป็นแก่นแท้ของเสรีภาพการแสดงออก

"สเปนเองมีกรณีคล้ายกัน ศิลปินหลายคนถูกคุมขัง เพราะวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาล แต่ในความเป็นจริงแล้ว โลกเราไม่ควรมีเผด็จการนะ"

"จุดจบอันแสนหวาน"

หัวข้อนิทรรศการศิลปะ ที่จะจัดไปถึงวันที่ 3 ธ.ค. คือ "แฮปปี้ เอนดิ้งส์" ตีความหมายต่างมุมของจุดจบอันแสนหวาน แต่เปี่ยมลางร้ายในแบบที่คาดไม่ถึง รอยยิ้มที่ปรากฎบนตัวการ์ตูน เหมือนยิ้มให้กับปัญหา แต่พวกเขาไม่ได้มีความสุขอย่างจริงแท้ เป็นเพียงการเสแสร้งว่ามีความสุขไปวัน ๆ และปัญหาที่เผชิญนั้นก็ยังคงอยู่

ผไทวัฒน์ จ่างตระกูล ผู้บริหาร ฟาร์มกรุ๊ป ผู้จัดนิทรรศการนี้ มองว่าศิลปะเป็นสิ่งใกล้ตัว และสอดแทรกอยู่ในวิถีชีวิต แต่ศิลปะไม่ได้มีเฉพาะความงดงาม เพราะสามารถชี้ให้เห็นสถานการณ์จริงในมุมสร้างสรรค์ เป็นกระจกสะท้อนและบันทึกเรื่องราวที่เกิดขึ้นจริงในสังคม

ในฐานะภัณฑารักษ์ของงาน ผไทวัฒน์ชอบภาพหญิงชาย ที่ใบหน้าและแขนเชื่อมติดกัน สะท้อนว่าคนสองคนพึ่งพาอาศัยกัน แบ่งปันความสุข ความทุกข์ ความผิด และประสบการณ์ต่าง ๆ ร่วมกัน

คำถามสุดท้าย ที่บีบีซีไทยถาม คอเนลลา ซึ่งพำนักและสังเกตการณ์ประเทศไทยมานานกว่า 1 เดือน ว่านิยามของ แฮปปี้ เอนดิ้งส์ ในบริบทของสังคมไทยและสังคมโลก ในสายตาเขาคืออะไร เขาตอบอย่างมั่นใจ ห้อมล้อมด้วยตัวการ์ตูนที่กำลังยิ้มอย่างเสแสร้งให้กับปัญหาสังคม

"จุดจบ ไม่ว่าจะอะไรก็ตาม ย่อมเป็นหายนะเสมอ"