ฟิน(แลนด์)ที่สุดในโลก?

“ความจำใจคือลูกเราอยู่นี่ ที่นี่เราอยู่เพราะลูกเราจะได้การศึกษา เรียนฟรี” ภัทรา ปีปโปเนน พนักงานทำความสะอาดวัย 30 ปี เล่าขณะเก็บเครื่องดูดฝุ่นและไม้ถูพื้นใส่ท้ายรถส่วนตัวหลังเสร็จงานจากบ้านลูกค้ารายหนึ่ง

“ถ้าเราไปอยู่ไทย เราจบ ม.3 เราไม่ได้ทำงานอะไรที่มันแบบว่าเงินเดือนดีที่จะส่งลูกเราให้เรียนโรงเรียนดี ๆ มันเป็นไปไม่ได้ เราก็ต้องอยู่ที่นี่ อยู่กับสวัสดิการที่นี่”

เป็นเวลา 5 ปีแล้วที่ชาวนครพนมผู้นี้แต่งงานกับชาวฟินแลนด์และย้ายถิ่นฐานมาอยู่ที่เมืองตัมเปเร่ ซึ่งห่างจากกรุงเฮลซิงกิไปทางตะวันตกเฉียงเหนือราว 2 ชม. ทางรถยนต์

จากงานในโรงงานที่สมุทรปราการและงานทำความสะอาดในโรงแรมในภูเก็ต ทุกวันนี้ ภัทรายังยึดอาชีพที่เธอรักแต่อยู่ในฐานะเจ้าของบริษัทที่ลงมือลุยเดี่ยว ตระเวนไปตามบ้านต่าง ๆ และทำรายได้ชั่วโมงละ 40 ยูโร หรือเกือบ 1,500 บาท

แต่ถึงแม้จะมีความสุขที่มีบริษัทเป็นของตัวเอง ทำให้เธอไม่ต้องไป “แบมือขอสามี ไม่ต้องพึ่งเงินรัฐ” เธอบอกว่าก็ไม่สามารถพูดได้เต็มปากว่ามีความสุขที่สุดที่นี่ จากที่ชอบเพราะอากาศ “ไม่ร้อน” และได้เงินจากรัฐระหว่างเรียนภาษาฟินนิชในช่วงแรก จุดเปลี่ยนสำคัญคือการตั้งครรภ์ลูกคนแรก

“พอท้องแล้วชีวิตเปลี่ยน คือเราอยู่นานละ เริ่มรู้ว่ามันไม่ใช่เท่าไหร่ มันเหมือนว่าเราคิดถึงเมืองไทย อาหารการกินเหรอ หายาก แพง อยู่ไทยเราซื้อ มันถูก ข้าวแกงง่าย ๆ ...ช่วงหน้าหนาวนี่เป็นอะไรที่หดหู่มาก บรรยากาศครึ้มทุกวัน แทบจะไม่ได้เจอดวงอาทิตย์” ภัทราเล่า

“ข้าวแกงง่าย ๆ” ที่ภัทราเอ่ยถึงทำให้นึกถึงแผงกับข้าวหลากหลายที่ถูกและอร่อยซึ่งมีอยู่ทั่วไปที่ไทย มันช่างขัดกับชีสเบอร์เกอร์ก้อนโตที่เราสั่งขณะนั่งคุยกันต่อที่ร้านแห่งหนึ่งในใจกลางเมืองตัมเปเร่ ขัดกับ “ไส้กรอกเลือด” อาหารประจำเมืองที่เสิร์ฟเป็นอาหารเช้าในโรงแรมที่ผมพัก หน้าตาคล้ายไส้อั่วแต่ไม่มีวันจะแทนกันได้

“สำหรับเรา 50/50” ภัทราบอก เมื่อถามว่านี่คือประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลกหรือเปล่า “สุขแต่ไม่สุด เราชอบที่นี่เพราะสวัสดิการช่วยเรื่องแม่ เงินลูก แล้วก็ลูกเรียนฟรี ถ้าเปรียบที่ไทย เราทำงาน[โรงงาน] 8 ปีคือเราไม่มีอะไรเลย ค่าอยู่ค่ากินค่าห้อง คือหมดไปแล้ว เดือนละไม่ถึงหมื่น ค่าห้องก็ห้าพันหกพัน ไม่มีเก็บไม่มีเหลือ แต่มาอยู่นี่เงินสวัสดิการเราสามารถส่งให้แม่ ส่งทำบ้าน ส่งซื้อรถ งอกเงยมาเป็นของเรา”

เป็นเวลา 80 ปีแล้วที่ทางการฟินแลนด์มอบ “กล่องทารก” ให้กับแม่มือใหม่ทุกคน ซึ่งมีข้าวของเครื่องใช้จำเป็นสำหรับทารกแรกเกิด ไม่ว่าจะเป็นชุด ถุงนอน ผลิตภัณฑ์อาบน้ำและทำความสะอาด หนังสือเด็ก เป็นต้น นอกจากนี้ แม่ยังสามารถลาคลอดและยังได้รายรับถึง 4 เดือน ในขณะที่พ่อสามารถลางานและยังได้รายรับถึง 9 สัปดาห์ หลังจากนั้น ใครคนใดคนหนึ่งสามารถเลือกที่จะหยุดทำงานเพื่อดูแลลูกถึง 3 ปี โดยได้เงินช่วยเหลือที่คำนวณจากรายได้ประจำที่เคยได้ตลอดระยะเวลานั้น

ภัทราเล่าว่า เธอได้เงินราว 700 ยูโร หรือราว 26,000 บาท ในปีแรกที่มีลูก ก่อนจะปรับได้น้อยลงในสองปีถัดมา นอกจากนี้ ลูกทั้งสองคนของเธอก็จะได้เงินจากรัฐคนละประมาณ 100 ยูโรทุกเดือนไปจนถึงพวกเขาจะอายุ 17 ปี อีกด้วย

“เป็นไปได้ไหมที่[ประเทศไทย]จะมีสวัสดิการแบบนี้ คิดว่าเป็นไปไม่ได้นะ” ภัทรากล่าวทิ้งท้าย “ผู้หลักผู้ใหญ่เราเขาไม่ทำให้มันเหมือนที่นี่อะ อีกอย่างคือ ประเทศเราคนทำงานน้อยที่จะเสียภาษีเยอะแล้วเอาเงินภาษีส่วนนั้นอะมาใช้ให้มันมีสวัสดิการอะไรเยอะแยะขึ้นมา งานหนักอะที่จะทำให้เหมือนต่างประเทศ”

เช่นเดียวกับภัทราและนิธิพงษ์ สวัสดิการและโอกาสทางการศึกษาคือสาเหตุที่ พานิต คำสิงห์ ช่างทำเล็บวัย 33 ปี ตัดสินใจกับสามีชาวฟินแลนด์ซึ่งใช้ชีวิตอยู่ที่เมืองไทยในตอนแรกว่าจะย้ายมาอยู่ที่นี่เมื่อเริ่มวางแผนสร้างครอบครัว

เมืองตูรกุเป็นเมืองท่าที่เก่าแก่ที่สุดของฟินแลนด์ และผมใช้เวลาเดินทางราว 2 ชม.โดยรถไฟจากตัมเปเร่ลงมาที่ฝั่งตะวันตกของประเทศ ขณะเดินจากสถานีรถไฟ พานิตเล่าให้ผมฟังว่าเริ่มต้นชีวิตในกรุงเทพฯ ด้วยการเป็นเด็กเสิร์ฟในโรงแรม ก่อนที่จะเริ่มอาชีพช่างทำเล็บตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

หลังจากรับงานอิสระสักพัก พานิตได้ทุนจากเมืองตูรกุให้เข้าเรียนหลักสูตรเสริมความงามกับสถาบันเอกชนแห่งหนึ่งในเมือง ซึ่งทำให้
พานิตรู้สึกประทับใจในความเท่าเทียมเรื่องการศึกษาแม้จะเป็นคนที่เพิ่งย้ายถิ่นมา

“ตอนขอทุน เราก็จะไปคุยกับร้านเสริมสวยที่เราสนใจ เขาสนใจสอนเราไหม” พานิตเล่า “ทางร้านเสริมสวยที่สอนเราเนี่ยก็จะได้รายได้เป็นเดือน[จากเมืองตูรกุ] ส่วนตัวเราเวลาเข้าโรงเรียน[สอนภาคทฤษฎีและปฏิบัติ] ก็จะได้เงินวันละ 40-50 ยูโร แล้วโรงเรียนก็ได้ค่าสอนจากรัฐด้วย”

ที่สถาบันสอนหลักสูตรเสริมความงามแห่งนี้ พานิตและครูผู้สอนใช้เวลาสักพักในการจ้องมองและวิเคราะห์ผิวหน้าของนักเรียนอาสาสมัครที่นอนอยู่ตรงหน้า ก่อนที่ครูจะสอนเลือกผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสมและลงมือสาธิตวิธีการดูแลรักษาหน้า พร้อมยังใช้เวลาในตอนท้ายประเมินผลสิ่งที่เรียนรู้ไปด้วย

พานิตบอกว่าการเรียนเกือบ 3 ปี ทำให้เธอเข้าใจว่าศาสตร์ด้านความงามไม่ใช่แค่เรื่องความงามแบบตื้น ๆ อย่างที่เคยเข้าใจ แต่เป็นการเรียนทฤษฎีอย่างเจาะลึกถึงแง่มุมอื่น ๆ อาทิ การเรียนรู้ถึงผลกระทบด้านสุขภาพของการใช้กรรมวิธีและผลิตภัณฑ์เสริมความงามต่าง ๆ

“มีความสุขที่สุดในโลกหรือเปล่า? เรามองว่ามันกลาง ๆ อะ มันต้องอยู่ที่ตัวบุคคล ถ้าชอบความสงบ ชีวิตเรื่อยๆ ที่นี่เหมาะ” พานิต กล่าวและเล่าต่อว่าขณะนี้ เธอสามารถเก็บเงินและเตรียมซื้อต่อกิจการเสริมสวยเล็ก ๆ เป็นของตัวเองได้แล้ว

“เด่นที่สุดคือการศึกษา ทุกคนมีโอกาสทางการศึกษาเท่าเทียม มันฟรีจริง ๆ ซื้อก็ซื้อแค่หนังสือ ถ้าตอนนี้ยังอยู่ไทย ถ้ามีครอบครัวก็อาจจะเป็นแค่ช่างทำเล็บเสริมสวยคนนึง ก็ไม่รู้ว่าจะมีปัญญาส่งลูกเรียนไปได้ระดับไหน อยู่ที่นี่ มีความมั่นใจว่า ลูกอยากเรียนหมอ อยากเรียนพยาบาล ตามที่เขาต้องการ เท่าที่สมองเขาจะมี เขาไปได้เอง โดยที่เราอยู่เหมือนเดิม เราไม่ต้องทำงานงก ๆ ส่งลูกเรียน”

สุรพงษ์ ตุ้มประโคน เงื้อขวานในมือขึ้นสูงและจามท่อนไม้ออกเป็นสอง​ซีก ผมนั่งดูท่อนไม้กองซ้ายค่อย ๆ ร่อยหรอ กลายเป็นซีกไม้ชิ้นเล็กชิ้นน้อยที่เพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ ในกองขวา และคิดว่านี่อาจจะเป็นกิจกรรมที่น่าเบื่อที่สุดในโลก

แต่ในขณะที่เดียวกันก็เป็นช่วงเวลาที่ผมอาจจะเข้าถึง “ความสุขเรียบง่าย” แบบคนฟินแลนด์อย่างที่หลาย ๆ คนพูดถึงที่สุด

“อย่างพรุ่งนี้ฝนตก ตัดฟืนไม่ได้ ก็คงไปตลาดแทน ซื้อของมาปุ๊บ อยากทำไรกินก็กิน อย่างวันเสาร์ แดดดี ตื่นนอนสัก 8-9 โมง กินอาหารเสร็จเที่ยง ก็ตัดฟืน แล้วแต่คุณ คุณจะตัดกี่ชั่วโมง หนึ่งชั่วโมง สองชั่วโมง ก็เข้าบ้าน จบ”

นอกจากปัจจัยเรื่องสวัสดิการ และการศึกษา การใช้ชีวิตของสุรพงษ์ ชาวสวนผักคนไทยและภรรยาของเขาในเมืองโลวีซ่า ซึ่งห่างจากกรุงเฮลซิงกิไปทางฝั่งตะวันออกราวหนึ่งชั่วโมง ชวนให้คิดว่า นอกจากปัจจัยการช่วยเหลือทางสังคมจากรัฐแล้ว “ทัศนคติ” ในการใช้ชีวิตของอาจเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ฟินแลนด์ได้ขึ้นชื่อว่าเป็นประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลก

ผมนัดพบสุรพงษ์ที่ฟาร์มผักหลากชนิดในโรงเรือนขนาดใหญ่ ซึ่งเขารับหน้าที่ดูแลในส่วนของการปลูกถั่วมาเป็นเวลาเกือบ 7 ปีแล้ว

ก่อนหน้านี้ สุรพงษ์ขี่มอเตอร์ไซค์และขับรถรับจ้างอยู่ที่พัทยา ในขณะที่ภรรยาเปิดร้านเสริมสวย และหลังจากเคยมารับจ้างงานก่อสร้างชั่วคราวสองครั้งที่ฟินแลนด์ สุรพงษ์ก็ตัดสินใจย้ายมาทำงานประจำที่สวนผักแห่งนี้ในที่สุด ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับเขาเริ่มสูญเสียรายได้เพราะความนิยมของบริษัทบริการรถอย่างอูเบอร์

สุรพงษ์บอกว่าความแตกต่างของการอยู่ที่นี่คือไม่ต้องดิ้นรนมาก และการมีความสมดุลระหว่างชีวิตกับอาชีพการงาน ระหว่างรายรับและภาระค่าใช้จ่าย และบ้านหลังเล็กแต่อบอุ่นที่สุรพงษ์ต้อนรับผมก็เป็นบ้านที่เขาเริ่มผ่อนซื้อเป็นของตัวเองแล้ว

“ถ้าอยู่ไทยก็ไม่มีอะไรครับ พูดง่าย ๆ ก็แค่ทำไปวัน ๆ ได้รับมา กินใช้มาไม่เหลือเก็บ สองคนผัวเมียรายรับสามหมื่น ถัวเฉลี่ย เช่าบ้าน น้ำไฟ ค่ากิน กลับบ้านทีอะ เจอญาติพี่น้องก็ไม่เหลือแล้ว ผมไม่ได้เป็นคนฟุ่มเฟือย ไม่ขัดสน แต่ไม่เหลือ”

ระหว่างที่ภรรยาของสุรพงษ์เริ่มตระเตรียมทำกระเพรากุ้งและใช้
ถั่วที่ปลูกเองที่ฟาร์มมาผัดเลี้ยงเป็นข้าวเย็น สุรพงษ์ยังขะมักเขม้นผ่าฟืนต่อ ซึ่งเขาเล่าว่าเป็นกิจกรรมหลักของคนที่นี่เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับหน้าหนาวรอบต่อไป เขาเห็นด้วยกับความคิดที่ว่าฟินแลนด์เป็นประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลก และบอกว่าเคล็ดลับอาจจะอยู่ที่การแค่พอใจในชีวิตของตัวเอง

“เขาพอใจในชีวิตความเป็นอยู่ของเขา อาหารการกิน สังคม จะรวยจะจน ทุกคนเท่ากัน เจ้านายผมมีที่เป็นหมื่นไร่ เขาแต่งตัวเหมือนผมเนี่ยแหละ ขับรถโทรม ๆ”

จากกรุงเฮลซิงกิมาเมืองโลวีซ่า ผมเดินทางโดยรถบัส และขณะยืนรอรถแท็กซี่ที่จะพาเข้าไปฟาร์มผักสุรพงษ์อีกทอดหนึ่ง ผมได้พบกับหญิงชาวฟินแลนด์วัย 78 ปี สีหน้าหมองหม่นของเธอทำให้ปั๊มน้ำมันที่เรายืนรอรถกันอยู่รู้สึกเปล่าเปลี่ยวเข้าไปอีก

และคำตอบของเธอคือ “ที่นี่คงไม่ใช่ที่ที่มีความสุขที่สุดสำหรับคนแก่”

เธอเพิ่งกลับมาจากกรุงเฮลซิงกิด้วยรถบัสคันเดียวกันเพื่อไปรับการรักษามะเร็ง และเธอต้องเดินทางไปด้วยตัวเองทุกสัปดาห์ เป็นเรื่องปกติที่ชาวฟินแลนด์สูงอายุจะใช้ชีวิตอยู่อย่างลำพัง และไม่ก็อยู่ในบ้านพักคนชราหากช่วยเหลือตัวเองไม่ได้แล้ว

เมื่อถามสุรพงษ์ว่า เหตุการณ์ดังกล่าวไม่ได้ทำให้ภาพของ “ประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลก” พังครืนลงเลยหรือ หากเทียบกับวัฒนธรรมความใกล้ชิดระหว่างลูกหลานและญาติผู้ใหญ่แบบไทย

“อันนี้ไทยดีกว่า ยอมรับข้อนี้” สุรพงษ์ตอบ “แต่ก็ต้องมองสองมุมว่า ถ้าลูกทิ้ง แต่รัฐบาลที่นี่ไม่ทอดทิ้งนะ ถ้าลูกหลานไม่ดู รัฐดูไหม เบี้ยคนชรา 600 บาท ถามว่าพอไหมล่ะ?”