โรคระบาดใหญ่สิ้นสุดลงอย่างไร

เรากำลังเผชิญกับโรคระบาดใหญ่อย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนตั้งแต่จำความได้ ขณะที่ผู้คนจำนวนมากฝากความหวังไว้กับวัคซีนเพื่อกำจัดโรคนี้ให้หมด แต่ความจริงแล้ว โรคติดเชื้อส่วนใหญ่ที่บรรพบุรุษของเราเคยเผชิญมาในอดีต ก็ยังคงอยู่กับเราในปัจจุบัน

เลื่อนลง ↓ เพื่อดูว่าโรคระบาดใหญ่บางโรคสิ้นสุดลงอย่างไร เพื่อให้เราพอที่จะมองเห็นภาพในอนาคตได้

นี่คือ จัสมิน

ไม่ต่างจากเรา บรรพบุรุษของจัสมินรอดชีวิตจากเหตุโรคระบาดใหญ่หลายครั้ง

มาย้อนเวลากลับไปดูว่า พวกเขาเผชิญกับโรคอะไรบ้าง

ย้อนกลับไปในยุคมืด ราว 60 ชั่วอายุคนก่อนหน้านี้ บรรดาญาติของจัสมินเผชิญกับการระบาดของกาฬโรคหลายครั้ง

กาฬโรค เป็นโรคที่สร้างความเสียหายอย่างใหญ่หลวง โรคนี้ถ่ายทอดมาจากเชื้อแบคทีเรียจากหมัดบนตัวหนู และละอองจากการหายใจของผู้ที่ติดเชื้อ

แบคทีเรียเยอร์ซีเนีย เพสติส (yersinia pestis) แพร่กระจายอยู่ในกลุ่มประชากรหนูบางกลุ่ม

โรคนี้ทำให้มีผู้เสียชีวิตหลายร้อยล้านคนในช่วงเวลากว่า 2,000 ปี

การระบาดของกาฬโรคในช่วงปี 1346-1353 เป็นการระบาดที่ทำให้มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดในโลก

เชื่อกันว่า สาเหตุที่ทำให้การควบคุมโรคที่ทำให้ต่อมน้ำเหลืองติดเชื้อและบวมโตนี้ประสบความสำเร็จ มีเหตุผลหลัก 2 ประการคือ การกักกันโรคอย่างเข้มงวดและการพัฒนาด้านสุขอนามัย

สตีเวน ไรลีย์ ศาสตราจารย์ด้านพลศาสตร์ของโรคติดเชื้อ อิมพีเรียล คอลเลจ ลอนดอน กล่าวว่า เรื่องนี้จะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากปราศจากความเข้าใจด้านการถ่ายทอดของเชื้อ นี่คือสิ่งที่ยังนำมาใช้ได้จนถึงปัจจุบันนี้

เขากล่าวว่า "เมื่อคุณมีความรู้ และแบ่งปันความรู้นั้น คุณก็จะสามารถใช้มาตรการต่าง ๆ ในการลดการแพร่เชื้อลงอย่างมากได้"

กระนั้น ก็ยังมีผู้ป่วยกาฬโรคอยู่ ยกตัวอย่างเช่น ในเขตปกครองตนเองมองโกเลียในของจีนในเดือน ก.ค. ปีนี้ และตามหลักการแล้ว จัสมิน ก็ยังมีโอกาสเป็นกาฬโรคได้อยู่

แต่จำนวนผู้ป่วยน้อยมาก และปัจจุบันโรคนี้ก็รักษาให้หายได้ด้วยยาปฏิชีวนะ

หลายร้อยปีต่อมา บรรพบุรุษของจัสมิน ก็ยังเผชิญกับความน่าหวาดกลัวของไข้ทรพิษ

ไข้ทรพิษ เกิดจากเชื้อไวรัสวาริโอลา ไมเนอร์ (variola minor) เป็นหนึ่งในโรคที่ทำให้มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดเท่าที่มนุษย์รู้จัก

ไข้ทรพิษทำให้เกิดตุ่มน้ำขึ้นทั่วร่างกาย และในช่วงที่มีอาการรุนแรงที่สุด จะมีผู้ป่วยราว 3 ใน 10 คน เสียชีวิต

โรคนี้แพร่กระจายได้ด้วยฝอยละอองที่มาจากจมูก ปาก หรือแผล ของผู้ติดเชื้อ

ไวรัสวาริโอลา ไมเนอร์ (variola minor) ไม่มีสัตว์เป็นพาหะ

ไม่ต่างจากกาฬโรค ไข้ทรพิษทำให้มีผู้เสียชีวิตหลายร้อยล้านคน โดยในช่วงศตวรรษที่ 20 เพียงศตวรรษเดียวเสียชีวิตไป 300 ล้านคน

เป็นเพราะ นพ.เอ็ดเวิร์ด เจนเนอร์ แพทย์ชาวอังกฤษ และความพยายามของวงการวิทยาศาสตร์ ทำให้สามารถคิดค้นวัคซีนได้สำเร็จในปี 1796 ไข้ทรพิษจึงหมดไปจากโลกแล้วในขณะนี้ โดยใช้เวลานานเกือบ 200 ปี

ไข้ทรพิษเป็นโรคที่เกิดกับมนุษย์เพียงชนิดเดียวที่ถูกกำจัดให้หมดไปด้วยวิธีการนี้ ศ.ไรลีย์ เห็นว่า ความสำเร็จนี้เป็นหนึ่งในความสำเร็จอันยิ่งใหญ่ของมวลมนุษยชาติ ไม่ต่างจากการเดินทางไปเหยียบดวงจันทร์

"มันอาจถูกมองว่าเป็นผลตอบแทนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่ได้จากการลงทุนสาธารณะตลอดกาล" เขากล่าว โดยอ้างอิงถึงเม็ดเงินมหาศาลที่โลกเราประหยัดได้ในแต่ละปีจากการหมดไปของโรคนี้

เนื่องจากความสำเร็จในทางวิทยาศาสตร์นี้ เราและจัสมิน จึงไม่มีความเสี่ยงเป็นโรคนี้อีกต่อไป

นับจากนั้น เวลาก็ล่วงเลยมาเพียงแค่ 8 ชั่วอายุคนเท่านั้น ทวดของทวดของจัสมินเคยเผชิญการคุกคามของอหิวาตกโรคมาแล้ว

องค์การอนามัยโลก ระบุว่า อหิวาตกโรค ซึ่งเกิดจากการปนเปื้อนเชื้อโรคในอาหารและน้ำดื่ม ทำให้มีผู้เสียชีวิตแล้วหลายล้านคนจากการระบาดใหญ่ทั่วโลก 7 ครั้ง

แบคทีเรียวิบริโอ คอเลอเร (vibrio cholerae) พบในอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อน

จากข้อมูลขององค์การอนามัยโลก ระบุว่า แม้ว่าภัยคุกคามของโรคนี้จะหมดไปในโลกตะวันตกที่มีการพัฒนาด้านสุขอนามัยและการสุขาภิบาลแล้ว แต่มันยังคงเป็นโรคระบาดที่พบได้ทั่วไปในประเทศที่มีรายได้ต่ำหลายประเทศ และทำให้มีผู้เสียชีวิตประมาณ 100,000 ถึง 140,000 คนในแต่ละปี

"คุณป้องกันการระบาดของอหิวาตกโรคได้ด้วยการวางระบบท่อน้ำที่ดี" ศ.ไรลีย์ กล่าว "ถ้าวางระบบท่อน้ำผิดพลาด เชื้อนี้ก็จะแพร่กระจายอย่างรวดเร็วได้"

โดยขึ้นอยู่กับว่า บ้านของจัสมินอยู่ที่ไหน เธออาจจะยังเสี่ยงป่วยเป็นอหิวาตกโรคและเสียชีวิตได้ แม้ว่ามีวัคซีนให้ใช้แล้ว และโรคนี้รักษาหายได้ง่าย

ตระกูลของจัสมินเผชิญกับการระบาดของไข้หวัดใหญ่หลายครั้ง ครั้งที่รุนแรงที่สุดถูกบันทึกไว้ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นช่วงที่พ่อแม่ของทวดของจัสมินมีชีวิตอยู่

การระบาดใหญ่ของไข้หวัดใหญ่ในปี 1918 บางครั้งถูกเรียกว่า ไข้หวัดใหญ่สเปน เป็นการระบาดที่รุนแรงที่สุดในอดีตที่เพิ่งผ่านมาไม่นาน ทำให้มีผู้เสียชีวิตทั่วโลก 50-100 ล้านคน

คล้ายคลึงกับไวรัสโคโรนาสายพันธุใหม่ในปัจจุบันอย่างมาก การแยกตัวและการกักกันโรคช่วยชะลอการแพร่กระจายของเชื้อ

ไวรัสเอช1เอ็น1 (H1N1) เป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดการระบาดใหญ่ทั่วโลกของไข้หวัดสเปน

หลังเกิดการระบาดสองระลอกระหว่างปี 1918 และ 1920 ไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์เอช1เอ็น1 (H1N1) ค่อย ๆ หายไป และกลายเป็นสายพันธุ์ที่ไม่อันตรายมากนัก ที่ยังคงแพร่กระจายเป็นประจำทุกปี

แต่ยังมีการระบาดใหญ่ของไข้หวัดใหญ่อื่น ๆ ตามมา

ไข้หวัดใหญ่ฮ่องกงในปี 1968 ทำให้มีผู้เสียชีวิต 1 ล้านคน และยังคงแพร่กระจายเป็นไข้หวัดใหญ่ตามฤดูกาล เช่นเดียวกับไข้หวัดใหญ่จากสุกร ซึ่งเป็นไวรัสเอช1เอ็น1(H1N1) รูปแบบหนึ่ง ได้ทำให้ผู้คนราว 21% ของจำนวนประชากรโลกในปี 2009 ติดเชื้อ

ศ.ไรลีย์ บอกว่า ยังคง "มีความเสี่ยงที่จะเกิดการระบาดใหญ่ของไข้หวัดใหญ่" ทั้งจัสมินและพวกเรา ก็ยังคงเสี่ยงที่จะเผชิญกับการระบาดใหญ่ไปทั่วโลกอีกครั้งหนึ่งที่เกิดจากเชื้อไวรัสเหล่านั้น

เรายังคงมีความเสี่ยงที่จะป่วยเป็นไข้หวัดใหญ่ตามฤดูกาล ซึ่งทำให้มีผู้เสียชีวิตหลายแสนคนในแต่ละปีด้วย

จากตอนนั้นผ่านมาแล้วราว 4 ทศวรรษ พ่อแม่ของจัสมินได้ใช้ชีวิตผ่านช่วงที่มีการแพร่ระบาดของ เอชไอวี/เอดส์ ซึ่งคนบางส่วนเห็นว่า เป็นโรคระบาดใหญ่ทั่วโลก (pandemic) แต่องค์การอนามัยโลกเรียกมันว่า "โรคระบาดระดับโลก" (global epidemic)

ไวรัสที่ทำให้ภูมิคุ้มกันบกพร่องในมนุษย์ หรือ เอชไอวี (Human Immunodeficiency Virus--HIV) ถ่ายทอดได้ผ่านของเหลวในร่างกายหลายชนิด ทำให้มีผู้เสียชีวิตแล้วมากกว่า 32 ล้านคนทั่วโลก

เอชไอวี โจมตีระบบภูมิคุ้มกันของมนุษย์

ศ.ไรลีย์ กล่าวว่า เอชไอวีอาจถูกมองว่าเป็น "ไวรัสที่ทำให้เกิดสถานการณ์เลวร้ายที่สุดในโลก" เพราะว่า ระยะเวลาที่มันใช้ในการพัฒนาอาการและอัตราการเสียชีวิตที่สูง เอชไอวีแพร่กระจายอย่างรวดเร็วเพราะคนไม่รู้ว่ามีเชื้อนี้อยู่

อย่างไรก็ตาม ความก้าวหน้าในเทคนิคการวินิจฉัยโรค และการรณรงค์ด้านสาธารณสุขทั่วโลก ซึ่งช่วยเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมทางเพศและเพิ่มการเข้าถึงเข็มฉีดยาที่ปลอดภัยมากขึ้นในผู้ติดยาเสพติด ได้ช่วยชะลอการเพิ่มจำนวนขึ้นของผู้ติดเชื้อเอชไอวี

กระนั้น องค์การอนามัยโลก ระบุว่า ยังมีผู้เสียชีวิตจากเอดส์ในปี 2019 ประมาณ 690,000 คน

แม้ว่า ปัจจุบันยังไม่มีวิธีการรักษาการติดเชื้อเอชไอวี แต่ถ้าจัสมินอาศัยอยู่ในประเทศที่มีระบบสาธารณสุขดี และเข้าถึงยาต้านไวรัส เธอก็มีสุขภาพดีและชีวิตที่ยืนยาวได้

อย่างไรก็ตาม ถ้าเธออาศัยอยู่ในประเทศที่มีรายได้ต่ำ และไม่มีบริการดังกล่าว ชีวิตเธอจะตกอยู่ในความเสี่ยง

2-3 ทศวรรษต่อมา ในช่วงชีวิตของจัสมินเอง เป็นช่วงที่โลกต้องเผชิญการคุกคามของซาร์สและเมอร์ส

องค์การอนามัยโลกระบุว่า โรคระบบทางเดินหายใจเฉียบพลันร้ายแรง หรือ ซาร์ส (Severe Acute Respiratory Syndrome--Sars) ซึ่งเป็นโรคระบาดรุนแรงชนิดแรกที่เกิดจากไวรัสโคโรนา ทำให้มีผู้เสียชีวิตมากกว่า 800 คน

ไวรัสโคโรนา ซาร์ส (Sars coronavirus) หรือที่รู้จักกันว่า ซาร์ส-โคฟ (Sars-CoV) ถูกพบในปี 2003

แต่ในช่วงปลายเดือน ก.ค. 2003 ไม่มีรายงานการพบผู้ติดเชื้อรายใหม่ องค์การอนามัยโลกได้ประกาศว่า การระบาดทั่วโลกได้สิ้นสุดลงแล้ว

ต่อมาไม่นาน ก็เกิดโรคทางเดินหายใจตะวันออกกลาง หรือ เมอร์ส (Middle East Respiratory Syndrome--Mers) ซึ่งเกิดจากเชื้อไวรัสโคโรนาเช่นกัน และทำให้มีผู้เสียชีวิต 912 คน ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่อยู่ในคาบสมุทรอาหรับ

แม้ว่าจะเสี่ยงติดเชื้อไวรัสที่ชื่อว่า เมอร์ส-โคฟ (Mers-CoV) แตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ เช่น สหราชอาณาจักร ถือว่ามีความเสี่ยงต่ำมาก แต่ในตะวันออกกลางมีความเสี่ยงสูงกว่า และโดยปกติแล้ว มนุษย์ติดเชื้อนี้มาจากอูฐ

ด้วยเหตุนี้ จัสมินยังคงเสี่ยงที่จะป่วยเป็นโรคเมอร์ส แต่ความเสี่ยงต่ำมากในประเทศส่วนใหญ่

ปัจจุบันนี้ ในช่วงชีวิตของเราและของจัสมิน เรากำลังเผชิญกับไวรัสโคโรนา ซาร์ส (Sars coronavirus) สายพันธุ์ใหม่ ซึ่งทำให้เกิดโรคทางเดินหายใจโควิด-19 ขึ้น

ไวรัสนี้รู้จักกันในชื่อ ซาร์ส-โคฟ-2 (Sars-CoV-2) พัฒนามาจากไวรัสซาร์สในปี 2003 และผู้เชี่ยวชาญด้านโรคเห็นว่า เป็นไวรัสที่มีลักษณะเฉพาะตัว เพราะมีอาการที่หลากหลาย ตั้งแต่ไม่มีอาการไปจนถึงรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิต เชื้อนี้เกิดการแพร่กระจายในระดับสูงจากคนที่ไม่มีอาการหรือก่อนที่จะแสดงอาการ

"ด้วยเหตุนี้ ประชากรจำนวนมากจึงยังไม่สามารถควบคุมมันได้" ศ.ไรลีย์ กล่าว

ไวรัสซาร์ส-โคฟ-2 เกี่ยวข้องกับไวรัสซาร์สในปี 2003

จนถึงขณะนี้มีผู้เสียชีวิตจากไวรัสแล้วเกิน 1 ล้านคน แต่ยอดผู้เสียชีวิตรวมน่าจะเพิ่มสูงขึ้นอีก

แม้ว่าการคิดค้นหาวัคซีนและวิธีการรักษายังคงดำเนินต่อไป แต่ประชากรโลกส่วนใหญ่ รวมทั้งจัสมินและพวกเราทุกคนยังคงเผชิญความเสี่ยงอยู่

จะเกิดอะไรขึ้นต่อไป

โรคโควิด-19 ที่กำลังแพร่กระจายอยู่ในชุมชนของเรา เป็นโรคระบาดล่าสุดในบรรดาโรคระบาดใหญ่ที่มีการระบาดไปทั่วโลก ซึ่งเกิดจากเชื้อโรคอุบัติใหม่อย่าง ไวรัส หรือ แบคทีเรีย

โรคระบาดใหญ่หลายโรคในอดีตได้ทำให้มีผู้เสียชีวิตแล้วหลายร้อยล้านคน

แสดงแอนิเมชันใหม่อีกครั้ง

ไข้ทรพิษอย่างน้อย 350 ล้านคน

กาฬโรคสูงถึง 200 ล้านคน

อหิวาตกโรคประมาณ 40 ล้านคน

ไข้หวัดใหญ่มากกว่า 50 ล้านคนจากไข้หวัดใหญ่สเปน

เอชไอวี/เอดส์32 ล้านคน

ซาร์ส813 คน

โควิด-19?

ความรู้ที่เพิ่มขึ้นเกี่ยวกับการแพร่กระจายของเชื้อ การรณรงค์ด้านสาธารณสุข การค้นพบวิธีการรักษา และวัคซีน ต่างมีส่วนช่วยทำให้วิกฤตในอดีตสิ้นสุดลง

การหยุดยั้งการระบาดใหญ่ในปัจจุบัน ก็น่าจะมาจากมาตรการลักษณะเดียวกันนี้หลายอย่างประกอบกัน

แม้ว่าวัคซีน "ที่ได้ผลดีและปลอดภัย" จะช่วยทำให้ปัญหายุติลงได้ แต่การคิดค้นวัคซีน "ไม่ใช่เรื่องที่จะเกิดขึ้นอย่างง่ายดายเลย"

แทนที่จะรอคอยวัคซีน เราอาจต้องอยู่ร่วมกันกับมันให้ดีขึ้น ขณะที่ระดับการต้านทานต่อโรคเพิ่มขึ้นไปด้วย

"แน่นอนว่า ภายใน 5 ปี แต่หวังว่า คงจะเร็วกว่านั้นมาก เราจะมีวัคซีนดี ๆ ที่สามารถใช้ได้ทั่วโลก หรือเราอาจจะอยู่กับมันได้นานพอที่เรามีภูมิคุ้มกันที่มากพอ และรู้ว่าจะใช้ชีวิตอย่างไรกับการกลับมาระบาดอีกครั้งในวงจำกัด" ศ.ไรลีย์ กล่าว

การกำจัดไข้ทรพิษให้หมดไปจากโลกนี้ได้พิสูจน์แล้วว่า เมื่อวงการวิทยาศาสตร์ของโลกเราผนึกกำลังกัน สิ่งที่ยิ่งใหญ่ก็เกิดขึ้นได้

แม้ว่าไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่จะมีความท้าทายมากกว่า เนื่องจากมีการแพร่เชื้อในระดับสูงจากผู้ที่ไม่มีอาการ ศ.ไรลีย์ ก็มีความหวังว่า ความพยายามคิดค้นหาทางออกในระดับโลกจะเอาชนะปัญหานี้ไปได้

"โลกเราไม่เคยมีโครงการร่วมกันเช่นนี้มาก่อน" เขากล่าว "หวังว่า มันจะกลายเป็นความสำเร็จร่วมกันสักวันหนึ่ง"

อย่างไรก็ตาม มันช่วยย้ำเตือนให้เราระลึกไว้ว่า เชื้อโรคส่วนใหญ่ที่ทำให้เกิดโรคระบาดใหญ่ทั่วโลกในอดีต ยังคงไม่หายไปไหน แม้ว่าวิกฤตต่าง ๆ ได้ยุติลง แต่ไวรัสและแบคทีเรีย และการติดเชื้อก็ยังคงมีอยู่ต่อไป