คณะราษฎร 2563 : การชุมนุมแบบไร้แกนนำอาจสร้างความเปลี่ยนแปลงแต่เสี่ยงถูกปราบปราม

การชุมนุมประท้วงแบบที่ไม่มีแกนนำถือเป็นปรากฏการณ์ใหม่ในการชุมนุมประท้วงเรียกร้องประชาธิปไตยและการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ที่จัดขึ้นในไทยในช่วงไม่กี่เดือนมานี้

แต่การชุมนุมประท้วงขนาดใหญ่ที่เกิดขึ้นในหลายภูมิภาคทั่วโลกในช่วงสองสามปีมานี้ หลายเหตุการณ์มีลักษณะเด่นที่เหมือนกันก็คือเป็นการประท้วงแบบไร้แกนนำ

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดกรณีหนึ่งคือการชุมนุมของกลุ่มเสื้อกั๊กเหลืองในฝรั่งเศส ที่มีจุดเริ่มต้นเมื่อปี 2018 จากการขึ้นภาษีน้ำมัน ได้จุดประกายให้เกิดการประท้วงในประเด็นอื่น ๆ ตามมาทั่วประเทศ จนสุดท้ายประธานาธิบดีเอ็มมานูเอล มาครง ที่ถูกเรียกร้องให้ลาออกจากตำแหน่ง ก็ต้องยอมจำนนยอมอนุมัติงบประมาณ 1 หมื่นล้านยูโร เพื่อขึ้นค่าแรงขั้นต่ำ ระงับภาษีน้ำมัน และระงับการขึ้นภาษีผู้มีรายได้จากเงินบำนาญ

อีกตัวอย่างหนึ่งคือการประท้วงที่เกิดขึ้นในเลบานอน ประชาชนไม่พอใจแผนการเก็บภาษีจากการใช้บริการโทรศัพท์ผ่าน Whatsapp จึงออกมาประท้วงซึ่งลุกลามไปถึงเรื่องเศรษฐกิจ ความไม่เท่าเทียมและการคอร์รัปชัน

อาหรับสปริง

ที่ชัดเจนที่สุดอีกกรณีหนึ่งก็คือการลุกฮือของประชาชนเพื่อโค่นล้มอำนาจผู้นำในหลายประเทศแถบตะวันออกกลางและตอนเหนือของแอฟริกา หรือที่เรียกว่าอาหรับสปริงที่เกิดขึ้นราวสิบปีมาแล้ว

เหตุการณ์อาหรับสปริงมีที่มาจากการที่ชายคนหนึ่งในตูนิเซียจุดไฟเผาตัวเองประท้วงความอดอยากและเศรษฐกิจตกต่ำ แต่ความตายของชายผู้นี้ทำให้ผู้นำตูนิเซียต้องหนีออกนอกประเทศ และเหตุการณ์ในลักษณะเดียวกันก็เกิดขึ้นลุกลามไปในหลายประเทศในตะวันออกกลาง

นอกจากนี้การชุมนุมคัดค้านร่างกฎหมายส่งผู้ร้ายข้ามแดนไปยังจีน จนเหตุการณ์บานปลายกลายเป็นความรุนแรงหลายระลอก ท้ายที่สุดสภานิติบัญญัติฮ่องกงยอมเพิกถอนร่างกฎหมายดังกล่าว

หลายคนอาจจะนึกถึงโจชัว หว่อง ว่าคือหนึ่งในแกนนำการประท้วงนี้ แต่จริง ๆ แล้วตอนที่ผู้ชุมนุมรวมตัวกันกลางปี 2019 นั้นโจชัว หว่อง ยังอยู่ในคุก เพราะถูกจับกุมไปก่อนหน้านั้นแล้ว

ต้นตอของการชุมนุมแบบไร้แกนนำ ส่วนใหญ่มีที่มาจากปัญหาความเดือดร้อนที่ประชาชนเผชิญอยู่ และเกิดขึ้นในประเทศที่ระบบการเมือง มีรูปแบบบริหารจัดการ การสั่งการจากบนลงล่าง และการใช้อำนาจในลักษณะนี้เองที่ก่อให้เกิดความไม่พอใจจนทำให้ประชาชนพร้อมที่จะออกมาแสดงความเห็นคัดค้านในสิ่งที่พวกเขาเห็นว่าเป็นการใช้อำนาจที่อาจถูกมองได้ว่าเป็นลักษณะเผด็จการ

เทคนิควิธีของการชุมนุมแบบไร้แกนนำนั้นไม่ได้เกิดด้วยการนัดหมายกันอย่างเป็นทางการ หรือมีวาระการชุมนุมที่ชัดเจน แต่เป็นการสื่อสารนัดหมายผ่านโซเชียลมีเดีย กำหนดแฮชแทกซึ่งเป็นที่เข้าใจกัน และใช้โทรศัพท์มือถือเป็นเครื่องมือในการติดต่อผ่านแอปพลิเคชั่นอย่างเทเลแกรมที่มีการเข้ารหัสระหว่างผู้ใช้ ทำให้ไม่มีใครอื่นสามารถเห็นข้อความที่ส่งถึงกันได้

เฟซบุ๊กและทวิตเตอร์ก็ยังเป็นโซเชียลมีเดียอีกสองชนิดที่ผู้ชุมนุมนิยมใช้โดยเฉพาะในการทำแคมเปญขอรับเงินสนับสนุนเป็นค่าใช้จ่ายในการชุมนุมประท้วง หรือผู้ชุมนุมประเภทสุดโต่งจะใช้เพื่อซาวเสียงคนทั่วไป กับเพื่ออธิบายเหตุผลหากมีการใช้ความรุนแรงเกิดขึ้น

นอกจากนี้ยังมีการใช้ฟังก์ชั่นแอร์ดรอปของไอโฟนในการส่งผ่านข้อมูลระหว่างผู้ประท้วงด้วยกัน ได้อย่างรวดเร็ว หรือใช้ฟังก์ชั่นไลฟ์แมปเพื่อติดตามความเคลื่อนไหวของฝ่ายตำรวจ

การชุมนุมแบบไร้แกนนำมีข้อดีคือทำให้ฝ่ายเจ้าหน้าที่ไม่สามารถปราบปรามได้ง่าย จะจับกุมใครหรือแม้แต่จะเจรจาต่อรองด้วยทำได้ลำบาก เพราะไม่รู้ว่าใครคือแกนนำจริง ๆ ดังนั้นจึงหยุดยั้งได้ยาก และยิ่งทำให้การชุมนุมแบบนี้มีพลังมากขึ้น จนถึงขั้นทำให้ผู้บริหารประเทศยอมจำนนได้ในบางกรณี เพราะสิ่งหนึ่งที่ชัดเจนคือผู้ชุมนุมจะอ้างว่าออกมาเคลื่อนไหวเพื่อเรียกร้องสิ่งที่เป็น "ความต้องการของประชาชน"

แต่การชุมนุมแบบไร้แกนนำนี้ก็มีข้อเสีย และสุ่มเสี่ยงที่จะทำให้การชุมนุมแบบสันติจะกลายไปเป็นการชุมนุมที่มีการใช้ความรุนแรงได้จากการที่ผู้ชุมนุมส่วนน้อยไปก่อเรื่องก่อราว จนทำให้ตำรวจต้องเข้ามาจัดการ ทั้งที่ผู้ชุมนุมส่วนใหญ่อาจไม่เห็นด้วยกับการใช้ความรุนแรงเลย

และจุดนี้นี่เองที่จะเป็นเหตุผลให้ฝ่ายรัฐบาลใช้อ้างในการเข้าปราบปราม อย่างที่เห็นว่าเกิดขึ้นมาแล้วในการปราบปรามผู้ชุมนุมที่ฮ่องกง หรือกลุ่มเสื้อกั๊กเหลืองในฝรั่งเศส

การชุมนุมเคลื่อนไหวระดับโลกในอดีตเคยมีแกนนำที่มีบุคลิกโดดเด่นอย่างนายมาร์ติน ลูเธอร์ คิง นายเนลสัน แมนเดลา หรือมหาตะมะ คานธี แต่แกนนำเหล่านี้ก็ตกเป็นเป้าถูกลอบสังหารหรือจับกุมได้

ดังนั้นฝ่ายที่สนับสนุนสันติวิธีเห็นว่าการชุมนุมเคลื่อนไหวไม่จำเป็นต้องมีแกนนำที่ชัดเจน

เพียงแต่อาศัยการทำงานกันเป็นเครือข่ายของกลุ่มย่อยหลาย ๆ กลุ่มที่อาจมีแกนนำที่รู้จักกันเองในหมู่ผู้ประท้วง เจ้าหน้าที่ไม่รู้จักว่าใครคือแกนนำกลุ่มย่อยเหล่านี้ จึงไม่สามารถติดตามจับกุมได้ทั้งหมด