โลกร้อน: ไทยจะประกาศลดก๊าซเรือนกระจก 25% ในที่ประชุม COP26 แต่นักสิ่งแวดล้อมว่าน้อยไป

นับถอยหลังสู่การประชุมรัฐภาคีกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศสมัยที่ 26 (COP26) ประเทศไทยดูเหมือนจะพร้อมทุกอย่างแล้วหลังจากคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติ เห็นชอบท่าทีเจรจาของไทยและรับทราบองค์ประกอบคณะผู้แทนของประเทศไทยในการประชุมโลกร้อนที่จะเริ่มต้นขึ้นในวันที่ 1 พ.ย. นี้ที่เมืองกลาสโกว์ ประเทศสกอตแลนด์

กรอบท่าทีเจรจาในการประชุม COP26 ที่ ครม.เห็นชอบเมื่อวันที่ 19 ต.ค. ให้คณะผู้แทนของไทยที่มีนายวราวุธ ศิลปอาชา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) เป็นหัวหน้าคณะไปเจรจานั้น มีเนื้อหาไม่แตกต่างจากการประชุมในครั้งก่อน ๆ มากนัก คือ ย้ำหลักการภายใต้กรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) ที่ไทยให้ความสำคัญมาโดยตลอด เช่น

มติ ครม. ระบุด้วยว่า "ข้อเจรจาใดที่นอกเหนือจากนี้ หากไม่เป็นการขัดกับท่าที่การเจรจาของไทยและไม่มีผลผูกพันทางกฎหมาย ให้เป็นดุลยพินิจของหัวหน้าคณะผู้แทน"

ล่าสุดวันนี้ (27 ต.ค.) มีรายงานข่าวจากทำเนียบรัฐบาลว่า พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม อาจจะเดินทางไปเข้าร่วมประชุม COP26 ที่กลาสโกว์ด้วย แต่ยังไม่กำหนดวันที่ชัดเจนว่าจะเข้าร่วมในช่วงวันใด เนื่องจากการประชุมจะมีไปจนถึงวันที่ 12 พ.ย. ซึ่งหากเดินทางไปจริงจะถือเป็นครั้งแรกที่นายกฯ เดินทางออกนอกประเทศหลังเกิดการแพร่ระบาดของโควิด-19

นอกจากกรอบท่าทีเจรจาของไทยแล้ว สิ่งที่น่าจับตาอีกอย่างหนึ่งก็คือเป้าหมายการลดก๊าซเรือนกระจกที่คณะผู้แทนไทยจะนำเสนอต่อที่ประชุม ซึ่งก่อนหน้านี้นายวราวุธเปิดเผยว่า คณะกรรมการนโยบายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแห่งชาติที่มี พล.อ.ประวิตร วงษ์สุวรรณ รองนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน เห็นชอบการกำหนดเป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจกจากระดับที่ปล่อยในปี 2548 ลง 20-25% ภายในปี 2573 ซึ่งไทยจะนำเสนอเป้าหมายนี้ในการประชุม COP26

เป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจกลง 20-25% นี้ถูกวิจารณ์จากเครือข่ายองค์กรสิ่งแวดล้อมไทยที่ติดตามเรื่องโลกร้อนและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศว่า "ไม่สอดคล้องแล้วกับสถานการณ์วิกฤต" และเสนอว่ารัฐบาลไทยควรกำหนดเป้าหมายใหม่ให้เท่าทันกับวิกฤตการณ์ คือ จากนี้เป็นต้นไป จะต้องปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้น้อยกว่าปี 2562 ซึ่งเป็นปีก่อนเกิดการะบาดของโควิด-19 และตั้งเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิลงถึง 50% ภายในปี 2573

ไม่ว่าเป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจกของไทยจะเป็น 20-25% ที่รัฐบาลไทยจะเสนอใน COP26 หรือ 50% ตามที่องค์กรสิ่งแวดล้อมเรียกร้อง คำถามสำคัญก็คือไทยจะทำตามเป้าหมายนั้นได้จริงหรือไม่ ซึ่งอาจตอบได้จากสถานการณ์การปล่อยและความสำเร็จ/ความล้มเหลวในการลดก๊าซเรือนกระจกของไทยในช่วงที่ผ่านมา

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกของไทย

ในรายงานความก้าวหน้าของการลดก๊าซเรือนกระจกฉบับล่าสุดที่สำนักงานนโยบายธรรมชาติและแผนสิ่งแวดล้อม (สผ.) ส่งถึงสำนักเลขาธิการ UNFCCC เมื่อวันที่ 25 ธ.ค. 2563 ระบุว่าในปี 2559 ประเทศไทยปล่อยก๊าซเรือนกระจกราว 354 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์ ขณะที่ป่าไม้และการใช้ที่ดินเพื่อเกษตรกรรมสามารถดูดกลับก๊าซเรือนกระจกได้ราว 91 ล้านตันคาร์บอนฯ ทำให้การปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิของไทยอยู่ที่ 263 ล้านตันคาร์บอนฯ

จากการจัดลำดับขององค์กร Climate Watch ในปี 2561 ไทยเป็นประเทศที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกมากเป็นอันดับที่ 20 ของโลก หรือคิดเป็นปริมาณ 0.8% ของก๊าซเรือนกระจกที่มีการปล่อยทั่วโลก ส่วนประเทศที่ปล่อยมากเป็นอันดับ 1 ของโลกคือจีนที่ (19.19%) รองลงมาคือสหรัฐอเมริกา (18.13%)

นายเกียรติชาย ไมตรีวงษ์ ผู้อำนวยการองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (อบก.) ซึ่งเป็นองค์การมหาชนภายใต้การกำกับดูแลของ ทส. ให้ข้อมูลกับบีบีซีไทยว่าแหล่งที่มาของก๊าซเรือนกระจกของไทย 4 อันดับแรก คือ ภาคพลังงาน (253 ล้านตันคาร์บอนฯ ต่อปี) ซึ่งคิดเป็น 70% ของปริมารก๊าซเรือนกระจกทั้งหมดของไทย ตามด้วยภาคเกษตรกรรม โดยเฉพาะนาข้าวและการทำปศุสัตว์ (52 ล้านตันคาร์บอนฯ) ภาคอุตสาหกรรม โดยเฉพาะการผลิตซีเมนต์ (31 ล้านตันคาร์บอนฯ) และภาคของเสีย (17 ล้านตันคาร์บอนฯ)

"ประเทศต่าง ๆ ในยุโรปและสหรัฐฯ ต่างเอาจริงในเรื่องการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ถ้าหากไทยไม่ปรับตัวเพื่อดำเนินการในทิศทางนี้ เราอาจจะโดนกีดกันด้านการค้าผ่านการเก็บภาษีคาร์บอน" นายเกียรติชายเตือน

เป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจก

นายเกียรติชายกล่าวว่าหลังจากไทยเข้าร่วมความตกลงปารีสว่าด้วยการควบคุมอุณหภูมิของโลกไม่ให้สูงเกิน 2 องศาและการจำกัดปริมาณก๊าซเรือนกระจก ไทยก็เริ่มดำเนินมาตรการต่าง ๆ ตามพันธสัญญา ซึ่งจากการประเมินเมื่อปี 2562 พบว่าไทยสามารถลดก๊าซเรือนกระจกจากภาคพลังงานและการขนส่งได้ 64.2 ล้านตันคาร์บอนจากปีฐานในปี 2548 หรือลดลง 17.5% จากปริมาณที่ปล่อยในปี 2548 ซึ่งถือว่าบรรลุเป้าหมายในระยะแรก

แต่สิ่งที่ท้าทายในขณะนี้คือการบรรลุเป้าหมายในระยะที่ 2 ซึ่งรัฐบาลไทยได้กำหนดไว้ว่าจะลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้ได้ 20-25% จากปีฐาน 2548 หรือคิดเป็น 111-139 ตันคาร์บอนฯ ภายในปี 2573 และที่ยากยิ่งขึ้นไปอีกขั้นหนึ่งคือความตกลงปารีสกำหนดให้ประเทศที่ร่วมลงนามปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ภายในปี ค.ศ.2050 หรือภายในครึ่งแรกของศตวรรษนี้

เพื่อที่จะลดก๊าซเรือนกระจกให้ได้ตามเป้าหมายที่แสนท้าทายนี้ ทางการไทยได้จัดทำแผนปฏิบัติการลดก๊าซเรือนกระจก 2564-2573 ขึ้น ซึ่งคาดว่านายวราวุธ ในฐานะหัวหน้าคณะผู้แทนไทยในการประชุม COP26 จะไปเสนอต่อนานาชาติเพื่อแสดงถึงความมุ่งมั่นของไทยในการลดก๊าซเรือนกระจก ซึ่งแผนนี้เน้นการลดก๊าซเรือนกระจกใน 3 สาขาหลัก คือ

ก๊าซเรือนกระจก โลกร้อน และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ก๊าซเรือนกระจกประกอบด้วยก๊าซหลายชนิด ที่สำคัญคือ คาร์บอนไดออกไซด์ มีเทน ไนตรัสออกไซด์ ซัลเฟอร์เฮกซะฟลูออไรด์ โอโซน สารคลอโรฟลูออกโรคาร์บอน และฮาโลคาร์บอน

ก๊าซเหล่านี้สามารถเก็บกักรังสีความร้อนจากผิวโลก แล้วคายรังสีความร้อนนั้นกลับลงมา ทำให้อุณหภูมิบนผิวโลกร้อนขึ้นกว่าเดิม เปรียบเสมือนกระจกที่สะท้อนรังสีความร้อนไม่ให้ออกไปจากโลก จึงเรียกว่า "ปรากฏการณ์เรือนกระจก" (greenhouse effect) และเรียกการปล่อยก๊าซเรือนกระจกซึ่งมีหลายชนิดรวม ๆ ว่าการปล่อยคาร์บอน (carbon emission)

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นผลพวงจากการเกิดภาวะโลกร้อน เพราะเมื่อรังสีความร้อนในบรรยากาศใกล้ผิวโลกถ่ายเทความร้อนนั้นให้แก่อากาศ ดินและน้ำ ก็ทำให้เกิดกระแสลม วัฏจักรของน้ำ ฝน พายุ ความเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิโลกจึงส่งผลให้สภาพอากาศแปรปรวนไปจากเดิม จนเป็นภัยธรรมชาติที่ส่งผลกระทบต่อหลายชีวิตในโลก

ที่มา: องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก

ฝันไกลถึง "Net Zero"

นายเกียรติชายกล่าวว่าแผนปฏิบัติการลดก๊าซเรือนกระจกนี้จะนำไปสู่การ "ปฏิรูปครั้งใหญ่" ในภาคพลังงานเพื่อเปลี่ยนประเทศไทยให้เป็น "สังคมคาร์บอนต่ำ" ตัวอย่างเช่น กำหนดว่า 50% ของโรงไฟฟ้าที่จะสร้างขึ้นใหม่ต้องเป็นโรงไฟฟ้าพลังงานหมุนเวียน

"เรียกว่าจะปฏิรูปมากมายเพื่อให้พลังงานหมุนเวียน เข้ามาเป็นสัดส่วนของไฟฟ้าให้ได้มากที่สุด ซึ่งถือว่าเป็นมาตรการที่สำคัญมาก แล้วก็มีแนวคิดให้ชะลอการใช้โรงงานไฟฟ้าถ่านหิน หรือเลิกใช้ไฟฟ้าจากถ่านหิน" เกียรติชายกล่าว

นอกจากนี้จะมีการส่งเสริมการใช้รถพลังงานไฟฟ้าแทนรถที่ใช้น้ำมันเชื้อเพลิง ทั้งรถโดยสารสาธารณะและรถยนต์ส่วนตัว โดยกำหนดเป้าหมายชัดเจนว่าแต่ละปีจะต้องเพิ่มปริมาณการใช้รถพลังงานไฟฟ้าและลดจำนวนรถที่ใช้น้ำมันเท่าไหร่

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์จะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัยทั้งการลดปริมาณการปล่อยและเพิ่มศักยภาพในการดูดกลับหรือกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์ ซึ่งตัวเลขที่ อบก. อยากเห็นคือภาคพลังงานจะต้องลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกลงให้ได้ปีละ 86 ล้านตันคาร์บอนฯ และป่าไม้ต้องดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ให้ได้ปีละ 120 ล้านตันคาร์บอนจึงจะสามารถบรรลุเป้าหมาย Net Zero ได้

เป้าหมายไม่ท้าทาย

จริยา เสนพงศ์ หัวหน้าทีมรณรงค์ด้านการเปลี่ยนผ่านพลังงาน กรีนพีซประเทศไทย มองว่าเป้าหมายการลดก๊าซเรือนกระจกของไทยระยะ 10 ปีนั้น "ไม่ได้มีความท้าทาย" เลย และยังไม่มองไม่เห็นความชัดเจนของทางการไทยในการเปลี่ยนรูปแบบการพัฒนาประเทศเพื่อมุ่งสู่การปล่อยก๊าซเรือนกระจกให้น้อยที่สุด

"เป้าหมายนี้ไม่ได้มีความท้าทายในการลดก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์เลย เพราะเป็นการตั้งเป้าหมายในระดับที่ไทยทำได้แน่นอน เช่น การเพิ่มปริมาณการใช้พลังงานหมุนเวียน"

สำหรับนักรณรงค์ด้านพลังงานอย่างจริยา เป้าหมายที่ท้าทายและจะพิสูจน์ความจริงจังของไทยในการลดก๊าซเรือนกระจกคือการ "ปลดระวางโรงไฟฟ้าถ่านหิน"

"เรายังไม่เห็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงานคนไหนที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงแผนผลิตพลังงานของประเทศเพื่อนำไปสู่การลดก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้อย่างสูงสุด หรือสั่งหยุดการเดินหน้าโครงการโรงงานไฟฟ้าจากเชื้อเพลิงฟอสซิล โดยเฉพาะโรงฟ้าฟ้าถ่านหิน" เธอกล่าว

จากการวิเคราะห์ของกรีนพีซ หากไทยยกเลิกแผนการสร้างสร้างโรงไฟฟ้าถ่านหินที่อยู่ในแผนทั้งหมดออกไป ไทยจะสามารถลดการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ได้ถึง 112 ล้านตันคาร์บอนฯ

"ประเทศไทยมีความสามารถในการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน 43,000 เมกะวัตต์ ขณะที่ปริมาณการใช้ไฟฟ้าสูงสุดอยู่ที่ 30,000 เมกะวัตต์ นั่นหมายความว่าถ้าเราปรับปรุงระบบสายส่งไฟฟ้าให้ใช้ไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนมาใช้ได้อย่างเต็มที่ ก็จะปลดระวางโรงไฟฟ้าถ่านหินได้" จริยาอธิบาย

ขาดวิสัยทัศน์เรื่องแผนรองรับภัยพิบัติจากโลกร้อน

เมื่อเร็ว ๆ นี้ องค์กร Germanwatch ได้เผยแพร่รายงานการประเมินความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศ (Climate Risk Report) และได้จัดไทยอยู่ในอันดับที่ 9 ของประเทศที่มีความเสี่ยงว่าจะได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศสูง

ขณะที่องค์การสหประชาชาติคาดว่าประเทศไทยจะต้องเผชิญกับภัยธรรมชาติที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ เช่น น้ำท่วม ภัยแล้ง พายุ ฯลฯ ที่รุนแรงอย่างต่อเนื่อง ซึ่งจะสร้างความเสียหายคิดเป็นมูลค่าหลายหมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ

รศ. ดร. เสรี ศุภราทิตย์ ผู้อำนวยการศูนย์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและภัยพิบัติ บอกกับบีบีซีไทยว่าประเทศไทยดำเนินการด้านการรับมือภัยพิบัติเหล่านี้อย่างเชื่องช้ามาก

"ประเทศไทยยังไม่มีมาตรการตอบรับวิกฤตที่จะเกิดขึ้น อาจเป็นเพราะเราไม่มีทั้งข้อมูลและไม่ได้ทำการศึกษาในเรื่องนี้" ดร. เสรีกล่าว "...เท่าที่ผมรู้เรายังไม่มีมาตรการอะไรเลยในการรับมือกับภาวะน้ำท่วม"

"ผมเห็นว่าเรื่องนี้เป็นเรื่องใหญ่และถ้าจะต้องลงมือทำจริง ๆ มันยากมากถ้าไม่มีแผนรองรับตรงนี้ ผมจะทำใช้เวลาทำแผน (รับมือน้ำท่วม)ใช้เวลา 6-12 เดือน หลังจากนั้นก็ต้องเอาไปหารือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียว่าเห็นด้วยหรือไม่ ซึ่งต้องใช้เวลาอีกสักระยะ อย่างที่ญี่ปุ่นทำก็ใช้เวลามากถึง 20 ปี"

ดร. เสรีแสดงความกังวลอย่างมากต่อสถานการณ์น้ำท่วมและภาวะน้ำทะเลหนุนสูงซึ่งส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากความแปรปรวนของสภาพอากาศ โดยเขาได้อธิบายว่าพื้นที่บริเวณอ่าวไทยจะได้รับผลกระทบหนักสุด โดยเฉพาะกรุงเทพฯ สมุทรสงคราม สมุทรสาคร สมุทรปราการ ซึ่งเป็นพื้นที่ต่ำ

ผู้เชี่ยวชาญด้านภัยพิบัติกล่าวว่าปัญหาน้ำทะเลหนุนสูงจะส่งผลกระทบลึกเข้ามาถึงหลายจังหวัดในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อเกษตรกรโดยตรงจากการเกิดน้ำกร่อย รวมถึงการผลิตน้ำประปาเพราะว่าแหล่งน้ำประปาอยู่ที่ อ.สามโคก จ.ปทุมธานี และน้ำทะเลก็จะหนุนไปถึงตรงนั้น

"มันเป็นภัยคุกคามที่ใหญ่มากสำหรับประเทศ ถ้ายังไม่มีการตัดสินใจสถานการณ์จะแย่มาก" ดร.เสรีกล่าว พร้อมกับเรียกร้องให้รัฐบาลที่เข้ามาบริหารประเทศมองเรื่องนี้ในระยะยาว ไม่ใช่แค่ช่วงที่ตัวเองอยู่ในวาระ

"ประเทศไทยไม่มีแผน (รับมือการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ) ไม่ได้เกิดจากปัญหาเรื่องงบประมาณ แต่เพราะวิสัยทัศน์ของผู้นำ เรื่องนี้เป็นเรื่องของภัยคุกคามที่จะทำให้เราแทบไม่มีที่อยู่แต่เราไม่ทำ"

จริยา นักรณรงค์ด้านพลังงานจากกลุ่มกรีนพีซเห็นตรงกับ ดร.เสรีในประเด็นนี้ เธอบอกว่าตราบใดที่ยังไม่มีแผนรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่มีประสิทธิภาพและเป็นรูปธรรม เงินภาษีจำนวนมากของประชาชนก็จะต้องถูกใช้ไปกับการเยียวยาหายนะที่จะเกิดขึ้น

เธออ้างข้อมูลการศึกษาชิ้นหนึ่งที่คำนวณออกมาว่าความเสียหายจากภัยพิบัติทางธรรมชาติที่เป็นผลจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศนั้น หากคิดเป็นเงินแล้วตกอยู่ที่ประมาณ 8,000 บาทต่อการปล่อยก๊าซเรือนกระจก 1 ตันคาร์บอนฯ

10 ข้อเสนอจากภาคประชาสังคม

หลังจากคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Intergovernmental Panel on Climate Change หรือ IPCC) เผยแพร่รายงานการศึกษาเรื่องความเปลี่ยนแปลงของสภาวะแวดล้อมและภูมิอากาศโลก รวมทั้งคาดการณ์แนวโน้มในอนาคตฉบับล่าสุดออกมาเมื่อเดือน ส.ค. ซึ่งมีใจความสำคัญว่า ในเวลาไม่เกิน 20 ปี อุณหภูมิโลกจะร้อนขึ้นเหนือระดับก่อนยุคอุตสาหกรรม 1.5 องศาเซลเซียสอย่างแน่นอน ซึ่งเท่ากับว่าเป้าหมายลดการปล่อยคาร์บอนและก๊าซเรือนกระจกในระยะยาวตามความตกลงปารีส มีแนวโน้มอย่างมากที่จะไม่เป็นผลสำเร็จ เว้นแต่ทุกชาติจะร่วมกันทุ่มเททรัพยากรทุกด้านอย่างเต็มกำลังความสามารถเพื่อแก้ปัญหาในทันที

ภาคประชาสังคมไทยที่ติดตามเรื่องปัญหาการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศซึ่งรวมตัวกันในนามเครือข่ายโลกเย็นที่เป็นธรรมหรือ Thai Climate Justice for All ได้ออกแถลงการณ์พร้อมข้อเสนอ 10 ข้อต่อรัฐบาลไทย เนื่องจากเห็นว่าเป้าหมายในการลดก๊าซเรือนกระจกและแผนต่าง ๆ ของรัฐบาล "ยังห่างไกลกับสถานการณ์วิกฤติและหนทางออกที่ IPCC คาดหวัง และล่าช้าเกินไป"

ข้อเสนอทั้ง 10 ข้อสรุปได้ดังนี้