ประสาทรับกลิ่นของมนุษย์ ส่งสัญญาณเตือนภัยได้ในเสี้ยววินาที โดยไม่ต้องผ่านสมอง

แม้ประสาทรับกลิ่นของคนเราจะไม่ดีเลิศเท่ากับจมูกของสัตว์หลายชนิด แต่ผลการศึกษาล่าสุดจากสถาบันคาโรลินสกาของสวีเดนกลับพบว่า ประสาทรับกลิ่นของมนุษย์นั้นมีความน่าอัศจรรย์ ตรงที่มันสามารถเป็นระบบเตือนภัยความไวสูงในตัวได้อีกด้วย

ผลการทดลองที่ตีพิมพ์เผยแพร่ในวารสาร PNAS ระบุว่า หากประสาทรับกลิ่นได้สัมผัสกับอนุภาคของสารที่เป็นอันตราย มันจะส่งสัญญาณเตือนภัยให้คนเรารู้และมีปฏิกิริยาหลบเลี่ยงอันตรายนั้นได้อย่างรวดเร็วในเสี้ยววินาที โดยไม่ต้องผ่านขั้นตอนประมวลผลและสั่งการของสมองเสียก่อน

มีการทดลองกับอาสาสมัครสุขภาพดีที่ไม่สูบบุหรี่ 19 คน ให้ดมกลิ่นที่ต่างกัน 6 ชนิด โดยมีการดมกลิ่นแต่ละชนิดซ้ำกันหลายครั้ง ขณะที่วัดคลื่นไฟฟ้าสมอง (EEG) เพื่อดูความเคลื่อนไหวของออลแฟกทอรีบัลบ์ (olfactory bulb) หรือศูนย์รวมประสาทรับกลิ่นไปพร้อมกันด้วย

ผลปรากฏว่าเมื่ออาสาสมัครได้ดมกลิ่นที่ไม่น่าพิสมัย ซึ่งสื่อถึงการที่ร่างกายอาจได้รับอันตรายจากแหล่งที่มาของกลิ่นนั้น ทีมผู้วิจัยพบว่าภายในครึ่งวินาทีหลังได้รับกลิ่น จะมีคลื่นสมองชนิดแกมมาและเบตาเกิดขึ้น ซึ่งเป็นสัญญาณเตรียมพร้อมที่ส่งต่อให้สมองส่วนสั่งการเคลื่อนไหว (motor cortex) ออกคำสั่งให้ร่างกายมีปฏิกิริยาตอบสนอง โดยรีบหลบภัยจากกลิ่นไม่พึงประสงค์โดยเร็ว

กระบวนการที่เกิดขึ้นตั้งแต่เริ่มได้รับกลิ่นจนร่างกายเคลื่อนไหวหลบหลีกอันตรายนั้น กินเวลาไม่ถึง 300 มิลลิวินาที ซึ่งจัดว่าว่องไวมากเกินความคาดหมาย แม้จะยังรวดเร็วสู้ปฏิกิริยาตอบสนองต่อประสาทสัมผัสการมองเห็น ซึ่งเกิดขึ้นภายใน 150 มิลลิวินาที และประสาทสัมผัสการได้ยินซึ่งเกิดขึ้นภายใน 200 มิลลิวินาที ไม่ได้ก็ตาม

ในการทดลองอีกครั้งหนึ่งกับอาสาสมัคร 21 คน ทีมผู้วิจัยได้จัดให้พวกเขาดมกลิ่นที่หอมหวานของผลไม้และกลิ่นน้ำมันหอมจากสมุนไพร เปรียบเทียบกับการดมกลิ่นเหม็นคาวปลาและกลิ่นเหม็นเขียวของผักบางชนิด ซึ่งผลปรากฎว่าระบบประสาทรับกลิ่นประมวลผลและสั่งการตอบสนองต่อกลิ่นทั้งสองชนิดด้วยความเร็วที่แตกต่างกัน โดยกลิ่นที่สื่อถึงอันตรายจะทำให้เกิดการส่งสัญญาณเตือนภัยอย่างรวดเร็วกว่ามาก

ทีมผู้วิจัยกล่าวสรุปว่า "ความสามารถในการรับรู้กลิ่นของคนเรานั้น มีความสำคัญต่อการตรวจจับภัยอันตรายในสิ่งแวดล้อมรอบตัว ไม่น้อยไปกว่าการมองเห็นและการได้ยิน โดยสัญชาติญาณที่รับรู้ถึงภัยอันตรายผ่านการได้กลิ่นนั้น ส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นโดยที่เราไม่รู้ตัว"