ผลผลิตฝิ่นของโลกพุ่งทำสถิติใหม่ ขณะการเสพยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์เพิ่มขึ้นทั่วโลก

สำนักงานป้องกันยาเสพติดและปราบปรามอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (United Nations Office on Drugs and Crime - UNODC) ระบุว่า สารกลุ่มโอปิออยด์ ซึ่งรวมเฮโรอีน และมอร์ฟีน เป็นยาเสพติดผิดกฎหมายที่อันตรายที่สุด และคิดเป็น 76% ของสาเหตุการเสียชีวิตจากการใช้ยาเสพติดทั่วโลก

"รายงานยาเสพติดโลก" ปี 2018 แสดงให้เห็นว่า ตลาดการค้ายาเสพติดกำลังขยายตัวขึ้นจากการผลิตฝิ่นที่เพิ่มสูงสุดเท่าที่เคยบันทึกมา ส่วน ปัญหาการนำโอปิออยด์ที่เป็นยารักษาโรคไปใช้ในทางที่ผิด สร้างความกังวลเพิ่มขึ้นให้เจ้าหน้าที่ด้านสาธารณสุขทั่วโลก

โอปิออยด์ (Opioid) เป็นกลุ่มของสารเคมีที่มีโครงสร้างและคุณสมบัติคล้ายคลึงกับมอร์ฟีน(Morphine) ทางการแพทย์ได้ใช้สารกลุ่มโอปิออยด์เป็นยาแก้ปวดมาเนิ่นนาน เพราะทำให้ร่างกายสามารถทนต่ออาการปวดได้ดีมากขึ้น และมีผลข้างเคียง คือ ทำให้เกิดอาการสงบประสาท/ประสาทผ่อนคลาย รวมถึงรู้สึกเคลิบเคลิ้ม แต่หากใช้ครั้งละมาก ๆ เป็นเวลานานก็จะติดได้ สารโอปิออยด์หลายรายการถูกจัดให้เป็นยาเสพติดให้โทษเช่น โคเดอีน, เฮโรอีน, มอร์ฟีน ฯลฯ

"จนถึงตอนนี้ สื่อเน้นรายงานเกี่ยวกับวิกฤตโอปิออยด์ในสหรัฐฯ แต่การแพร่ระบาดนี้มันซับซ้อนกว่าที่เราเห็นและกำลังกลายเป็นปัญหาระดับโลก" อังเกลา เม หัวหน้าฝ่ายวิจัยและวิเคราะห์แนวโน้มของ UNODC กล่าวกับบีบีซี

1.การผลิตเพิ่มขึ้น

ผู้เชี่ยวชาญเชื่อว่า ปริมาณการผลิตโอปิออยด์ที่เพิ่มขึ้น ราคาที่ถูกลงและการเข้าถึงได้ง่ายขึ้น ทำให้การบริโภคเพิ่มขึ้นในหลายพื้นที่ของโลก ซึ่งยาเสพติดเหล่านี้ไม่ได้แพร่หลายในช่วง 2-3 ปีก่อน รวมถึงปริมาณการผลิตฝิ่นที่เพิ่มมากขึ้น

UNODC ประมาณว่า ผลผลิตดอกฝิ่นในปี 2017 เพิ่มขึ้น 65% จาก 2016 เป็น 10,500 ตัน ซึ่งเป็นประมาณการสูงสุดเท่าที่เคยบันทึกไว้ ตั้งแต่เริ่มติดตามการผลิตฝิ่นเมือต้นศตวรรษนี้ ในจำนวนนี้ 9,000 ตันมาจากอัฟกานิสถานเพียงแห่งเดียว ส่วนเมียนมา, เม็กซิโก และลาว ก็มีการปลูกฝิ่นบ้างเล็กน้อย ส่วนพื้นที่ในการเพาะปลูกฝิ่นปี 2017 ก็เพิ่มอีก 1 ใน 3 จากปี 2016

2.จำนวนผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้น

ในปี 2015 มีผู้เสียชีวิตเนื่องจากยาเสพติดราว 450,000 คน ในจำนวนนี้ 167,750 คน เกิดจากความผิดพลาดจากการใช้ยา (เช่น การใช้ยาเกินขนาด) และผู้เสียชีวิตมากกว่า 3 ใน 4 เกี่ยวข้องกับการใช้โอปิออยด์

นอกจากนี้ โอปิออยด์ยังจัดเป็นยาเสพติดประเภทที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพที่สุดด้วย แม้ กัญชาเป็นยาเสพติดที่มีคนใช้มากที่สุดในโลก

สถิติปี 2015 พบว่า ชีวิตที่มีสุขภาพดีของผู้คนทั่วโลกรวม 17 ล้านปี ต้องสูญไปกับความผิดพลาดจากการใช้ยาทุกประเภท ซึ่ง 70% ของความสูญเสียนั้นมาจากความผิดพลาดจากการใช้โอปิออยด์

"สถานการณ์เลวร้ายลง แม้โอปิออยด์ที่ใช้เป็นยารักษาโรคถูกถอดออกจากตลาดซื้อขายที่ถูกกฎหมาย แต่ก็มีโอปิออยด์สังเคราะห์ชนิดใหม่ ๆ ที่ออกฤทธิ์แรงมาก เช่น เฟนทานิล เข้าสู่ตลาดแทน" อังเกลา เม กล่าว

รายงานของ UNODC ระบุว่า สหรัฐฯ เป็นประเทศที่มีการใช้โอปิออยด์เฉลี่ยต่อคนสูงที่สุด และพบว่า การตายที่เกี่ยวข้องกับโอปิออยด์สังเคราะห์ในปี 2016 เพิ่มขึ้น 10 เท่าในผู้ชาย และเพิ่มขึ้น 5 เท่าในผู้หญิง จากปี 2012 คิดเป็นเกือบ 2 เท่าของอัตราการเสียชีวิตต่อปีจากอาวุธปืน และอุบัติเหตุทางรถยนต์ในสหรัฐฯ

3.ตลาดที่ผันแปร

รายงานของ UNODC ระบุว่า จำนวนการยึดโอปิออยด์โดยรวมเพิ่มขึ้นเกือบ 50% ระหว่างปี 2015 และ 2016

ปริมาณเฮโรอีนที่ถูกจับทั่วโลกเพิ่มขึ้นเป็น 91 ตัน สูงสุดเท่าที่เคยบันทึกมา ขณะที่ปริมาณการยึดฝิ่นและมอร์ฟีนสูงสุดเป็นอันดับ 2 เท่าที่เคยบันทึกมา

พื้นที่ที่มีการลักลอบขนส่งหลักของโลกคือ "เส้นทางบอลข่าน" ซึ่งโอปิออยด์ส่วนใหญ่ถูกขนมาจากแหล่งผลิตในอัฟกานิสถานเข้าไปยังอิหร่าน, ตุรกี และประเทศแถบคาบสมุทรบอลข่านหลายประเทศ จากนั้นจึงเข้าไปยังยุโรปตะวันตกและยุโรปกลาง

กราฟิกด้านบนแสดงให้เห็นว่า ปริมาณโอปิออยด์เพื่อการรักษาเพิ่มสูงขึ้นอย่างชัดเจนในปี 2014 ซึ่งเป็นปีที่ ระบบข้อมูลห้องปฏิบัติการนิติเวชศาสตร์แห่งชาติของสหรัฐฯ (US National Forensic Laboratory Information System) เริ่มมาวิเคราะห์สารหลายชนิดที่มีเฟนทานิลเป็นส่วนประกอบเป็นครั้งแรก

ในปี 2016 87% ของโอปิออยด์ที่ใช้เป็นยารักษาโรคทั้งหมดที่ถูกยึดทั่วโลก อยู่ในแอฟริกาตะวันตก, แอฟริกากลาง และแอฟริกาเหนือ

เม กล่าวว่า "ไม่มีความสัมพันธ์กันอย่างชัดเจนระหว่างการบริโภคและการยึด แต่นี่แสดงให้เห็นว่า การค้ายาผิดกฎหมายขยายตัวเพิ่มขึ้นรวดเร็วอย่างไม่น่าเชื่อ"

4.การเพิ่มขึ้นของทรามาดอล

"รายงานปี 2018 ระบุว่า ทรามาดอลเป็นต้นตอแห่งความกังวล ขณะที่อัตราการเสพติด "กำลังเพิ่มสูงขึ้นในหลายพื้นที่ของแอฟริกา"

ทรามาดอล จัดเป็นยาที่ต้องมีใบสั่งแพทย์ เป็นโอปิออยด์สังเคราะห์ ใช้รักษาอาการเจ็บปวดขั้นกลางถึงรุนแรง โดยพบว่า การลักลอบขนทรามาดอลไปยังหลายประเทศในแอฟริกาเหนือ, แอฟริกากลาง และแอฟริกาตะวันตก และมักจะถูกส่งต่อไปยังหลายประเทศในตะวันออกใกล้และตะวันออกกลาง

ผู้เชี่ยวชาญของ UNODC ระบุว่า กระบวนการผิดกฎหมายที่กำลังเติบโตอย่างน่ากังวลคู่ขนานไปกับการลักลอบจำหน่ายโอปิออยด์สังเคราะห์ที่ถูกผลิตขึ้นมาเพื่อรักษาโรค คือ การลักลอบขายโอปิออยด์สังเคราะห์ที่ถูกผลิตขึ้นมาเพื่อขายในตลาดมืดโดยเฉพาะ ซึ่งโอปิออยด์ที่ถูกผลิตมาเพื่อตลาดมืดนั้น "มีอันตรายมากกว่า เพราะไม่มีการควบคุมการผลิต"

เม บอกว่า "ขณะที่โอปิออยด์ทั่วไปช่วยให้ผ่อนคลาย ทรามาดอลยังออกฤทธิ์กระตุ้นด้วย ดังนั้น มันจึงถูกนำมาใช้ในหมู่ผู้ที่ใช้ยาเพื่อนันทนาการ และมันยังมีราคาถูกอีกด้วย"

คาดว่า ทรามาดอลส่วนใหญ่ที่ถูกยึดทั่วโลกระหว่างปี 2012 และ 2016 มีต้นทางมาจากแหล่งผลิตหลายแห่งในเอเชีย ส่วนใหญ่อยู่ในอินเดียและจีน

5.ผู้ใช้ 34 ล้านคน

ทั่วโลกมีผู้ใช้โอปิออยด์ 34 ล้านคนในปี 2016 เป็นรองแค่เพียงกัญชา ซึ่งมีคนเสพ 192 ล้านคน

มีคนจำนวนมากใช้โอปิแอต (สารสกัดจากเมล็ดของต้นฝิ่น) หรือโอปิออยด์ ที่แพทย์สั่งจ่าย เพื่อวัตถุประสงค์ที่ไม่เกี่ยวข้องกับทางการแพทย์ อย่างน้อย 1 ครั้งในปีนั้น คิดเป็น 0.7% ของประชากรโลกที่มีอายุระหว่ง 15-64 ปี

ในบางภูมิภาคมีคนใช้โอปิออยด์สูงกว่าที่อื่น เช่น ในอเมริกาเหนือคิดเป็น 6 เท่า ของค่าเฉลี่ยโลก ส่วนในโอเชียเนียอยู่ที่ 3 เท่า

เมื่อดูการใช้โอปิแอต พบว่ามากกว่าครึ่งของประมาณการจำนวนผู้ใช้ทั่วโลกอยู่ในเอเชีย (58%) ตามมาด้วยยุโรป (17%) แต่อัตราการแพร่หลายสูงสุดมีรายงานว่าอยู่ในตะวันออกใกล้, ตะวันออกกลาง และเอเชียตะวันตกเฉียงใต้

UNODC ระบุว่า ในแอฟริกา การใช้เฮโรอีนดูเหมือนจะเพิ่มขึ้นมากกว่าภูมิภาคอื่น ๆ ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา "น่าจะสะท้อนให้เห็นถึง การลักลอบขนเฮโรอีนจากเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ไปตามเส้นทางทางใต้ ซึ่งมีมากจนควบคุมไม่อยู่"

6.การเปลี่ยนแปลงการบำบัด

คนส่วนใหญ่ที่บำบัดยาเสพติดในแอฟริกา, อเมริกา และโอเชียเนีย กำลังต่อสู้กับปัญหาการติดกัญชา ขณะที่การบำบัดการเสพติดโคเคนเป็นเรื่องสำคัญในอเมริกาเหนือและละตินอเมริกา

แต่แนวโน้มนี้ก็เปลี่ยนแปลงในหลายพื้นที่ของโลก โดยเฉพาะในเอเชียและยุโรป จากสถิติแสดงให้เห็นว่า โอปิออยด์กำลังเป็นปัญหาหลักของคนไข้ แซงหน้ายาเสพติดทุกประเภท

โดยเฉพาะในยุโรปตะวันออก และยุโรปตะวันออกเฉียงใต้ มีตัวเลขที่ระบุว่า "คนที่รับการบำบัดยาเสพติด 2 ใน 3 คน เป็นการบำบัดอาการผิดปกติจากการใช้โอปิออยด์"

โอปิออยด์ คืออะไร?

ที่มา: WHO, สถาบันแห่งชาติด้านการใช้ยาเสพติดของสหรัฐฯ (US National Institute of Drug Abuse)

กราฟิก โดย Elisabetta Tollardo, Becky Dale, Zoe Bartholomew และ Debie Loizou.