ฤาเส้นทางสายไหมจะเป็นเพียงนิทานก่อนนอนเรื่องหนึ่งของจีน

นี่คือเรื่องราวที่ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ตั้งใจจะบอกเล่าให้ชาวโลกฟัง

แต่ก่อนอื่นเขาจะลองเล่าให้บรรดาผู้นำโลกฟังเสียก่อน แต่นี่ไม่นับรวมผู้นำสหรัฐฯ ญี่ปุ่น อินเดีย และหลายประเทศในสหภาพยุโรปที่ปฏิเสธคำเชิญเข้าร่วมการประชุมระดับสูง เวทีข้อริเริ่มเส้นทางสายไหมและเส้นทางสายไหมทางทะเลในศตวรรษที่ 21 ที่จีนเป็นเจ้าภาพจัดขึ้นที่กรุงปักกิ่ง สุดสัปดาห์นี้ โดยหวังจะโน้มน้าวให้หันมามองจีนด้วยวิสัยทัศน์ที่ว่าจีนเป็นกำลังหลักในการผลิตสินค้าป้อนแก่โลกใบนี้

สี จิ้นผิง ขึ้นรับตำแหน่งประธานาธิบดีจีนเมื่อ 5 ปีก่อนพร้อมกับความมุ่งมั่นว่า จีนควรเลิกเก็บงำความสามารถของตัวเอง แทนที่จะค่อย ๆ คืบคลานเข้ามามาจัดระเบียบโลกอย่างเงียบ ๆ เขาคิดว่าจีนควรจะต้องมีความภาคภูมิใจในฐานะที่เป็นชาติที่เข้มแข็งมีอารยธรรม สามารถก้าวจากประเทศที่มีบทบาททางเศรษฐกิจอยู่แต่เพียงชายขอบ กลายมาเป็นชาติที่มีการค้าขายใหญ่ที่สุดในโลกเพียงชั่วระยะเวลาไม่ถึง 4 ทศวรรษ

"ความสัมพันธ์ระหว่างจีนและส่วนอื่น ๆ ของโลกกำลังก้าวผ่านการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ ขอให้บอกเล่าเรื่องราวของจีนให้ดี" เขาเรียกร้องสื่อ นักการทูต และผู้ทรงอิทธิพลทางความคิดของจีน พร้อมสำทับให้นำเสนอภาพลักษณ์ของจีนในฐานะผู้สร้างสันติภาพและผู้มีส่วนที่ทำให้โลกเกิดการพัฒนา

สุดสัปดาห์นี้ เขาจะก้าวขึ้นเวทีในฐานะหัวหน้านักเล่านิทาน ในเวทีข้อริเริ่มเส้นทางสายไหมฯ นับเป็นจังหวะที่ดีของจีน เพราะสหรัฐฯ และสหภาพยุโรป หรือ อียู ต่างก็ไม่มีเรื่องเล่าระดับโลกมาเล่าแข่ง

ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ของสหรัฐฯ มุ่งเดินหน้านโยบาย "ทำให้อเมริกากลับมายิ่งใหญ่อีกครั้ง" ส่วนอียูก็กำลังวุ่นอยู่กับการถอนตัวออกจากการเป็นสมาชิกของสหราชอาณาจักร และความท้าทายอื่น ๆ

มีวาระด้านภูมิศาสตร์การเมือง?

เรื่องเล่าที่จีนให้ความสำคัญนี้เป็นที่รู้จักกันดีในบรรดาแขกของนายสี การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและการเติบโตอย่างรวดเร็วได้ทำให้จีนกลับสู่จุดเดิมในอดีตอีกครั้งในฐานะศูนย์กลางเศรษฐกิจภูมิภาคเอเชียตะวันออก

ผู้ที่วิพากษ์วิจารณ์วิสัยทัศน์ของจีน ทั้งในสหรัฐฯ ญี่ปุ่นและอินเดียตั้งข้อสังเกตว่าโครงการเส้นทางสายไหมและเส้นทางสายไหมทางทะเลในศตวรรษที่ 21 โดยส่วนใหญ่แล้วดูจะเป็นประโยชน์สำคัญทางยุทธศาสตร์ของจีน ทั้ง ท่อส่งก๊าซและน้ำมันข้ามเอเชียกลาง ท่าเรือในมหาสมุทรอินเดีย ซึ่งก่อสร้างทั้งในปากีสถาน และศรีลังกา โดยอาจใช้ประโยชน์ทั้งทางการทหารและเชิงพาณิชย์

ผู้สังเกตการณ์หลายคนเห็นว่าข้อริเริ่มเส้นทางสายไหมและเส้นทางสายไหมทางทะเลในศตวรรษที่ 21 มีวาระด้านภูมิศาสตร์การเมืองอย่างชัดเจน แต่จีนปฏิเสธอย่างแข็งขัน และเพื่อลดความหวาดหวั่นของเพื่อนบ้าน จีนได้วางกรอบแนวคิดว่าเป็นการฟื้นฟูเส้นทางสายไหมในยุคโบราณ ไม่ต่างอะไรจากกองคาราวานอูฐขนสินค้าจากจีนข้ามทวีปเอเชียไปตะวันตกเมื่อกว่า 1,000 ปีที่แล้ว

แต่เป้าหมายของจีนคือการส่งสัญญาณถึงการใช้อำนาจแบบนุ่มนวลของจีน อำนาจอันทรงพลังแต่มีความเป็นสันติ เป็นการบอกชาวโลกว่าจีนพร้อมทำทุกอย่างเพื่อผลประโยชน์ร่วมกัน เพียงแต่ว่าโครงการเส้นทางสายไหมฯ นี้ มีความทะเยอทะยานกว่าเส้นทางกองคาราวานอยู่หลายขุม

ด้วยการเชื่อมโยงทั้งทางบกและทางทะเล เครือข่ายการขนส่ง โทรคมนาคม ท่อส่งพลังงาน และศูนย์กลางอุตสาหกรรม จีนรับปากจะดึงชาติต่าง ๆ กว่า 60 ประเทศ ที่มีประชากรราว 60% ของประชากรทั้งโลก เข้าร่วม

การบอกเล่านิทานเรื่องนี้ของจีนให้คนในประเทศฟังมีข้อเน้นย้ำอยู่ที่โอกาสของภูมิภาคทางตะวันตกของประเทศ กับการผลักดันจีนเข้าสู่อุตสาหกรรมอย่างรถไฟความเร็วสูง และพลังงานนิวเคลียร์ ขณะที่สิ่งที่จีนสื่อกับภายนอกจะไม่เน้นเรื่องการเล็งผลเลิศ

นิทานก่อนนอน

นายสีอาจกลายเป็นข่าวหน้าหนึ่งในการประชุมที่จะมีขึ้นในสุดสัปดาห์นี้ แต่ นสพ.ไชน่าเดลี่ของทางการจีนได้อุ่นเครื่องเผยแพร่วิดีโอมีภาพตัวละครคุณพ่อชาวอเมริกันกำลังเล่านิทานก่อนนอนเรื่องเส้นทางสายไหมฯ ว่า "เป็นความคิดของจีน ที่เป็นของทั้งโลก" ในวิดีโอยังมีมิวสิควิดีโอเด็ก ๆ หลากหลายเชื้อชาติพากันขับร้องเพลงเชิดชูโครงการเส้นทางสายไหมฯ โดยมีอูฐเป็นภาพประกอบมิวสิควิดีโอที่มีเนื้อร้องว่า "เรากำลังแผ้วถางทาง สร้างท่าเรือ หาทางเลือกใหม่ ๆ กับเพื่อน ๆ ทุกหมู่เหล่า มันคือการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม เราค้าขายกัน ด้วยหัวใจที่เชื่อมโยง เราจะแข็งแกร่งขึ้น"

แต่ว่านายสี เล่านิทานเส้นทางสายไหมมา 4 ปีแล้ว ทำไมถึงเพิ่งเชิญผู้นำทั่วโลกมามาฟังเรื่องเล่าถึงกรุงปักกิ่งในตอนนี้?

เป้าหมายของชาติ และเป้าหมายส่วนตัว

คำตอบสั้น ๆ คือ เขาจำเป็นต้องกระตุ้นการเติบโตทางเศรษฐกิจภายในประเทศที่กำลังชะลอตัว และการส่งออกขีดความสามารถในการก่อสร้างของจีนในโครงการเส้นทางสายไหมฯ จะช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจจีนในระยะสั้นและระยะกลาง หากโครงสร้างพื้นฐานประสบความสำเร็จเพียงบางโครงการ แต่ก็อาจจะมีส่วนช่วยการเติบโตของจีนในระยะยาว จากความต้องการที่เพิ่มสูงขึ้นจากประเทศเพื่อนบ้าน

แต่เหตุผลที่ถือว่าเป็นส่วนตัวมากกว่าก็คือวัฎจักรทางการเมืองของนายสีเอง ในประเทศที่มีพรรคการเมืองเดียว การเป็นหัวหน้าพรรคคอมมิวนิสต์มีความสำคัญยิ่งกว่าการเป็นประธานาธิบดี และปีนี้จีนจะจัดการประชุมใหญ่พรรคคอมมิวนิสต์ การเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมระดับโลกเช่นนี้จึงเป็นการเปล่งประกายราศีของการเป็นผู้ที่มีความคงกระพัน ด้วยการย้ำเตือนพรรคคอมมิวนิสต์จีนและประชาชนว่าเขาได้ทำให้จีนมีอิทธิพลเพิ่มมากขึ้นบนเวทีโลก

เหตุผลประการที่สามที่จีนจัดประชุมในช่วงนี้เป็นการฉวยโอกาสทางการเมืองอย่างมีไหวพริบ ในขณะที่พันธมิตรหลายชาติของสหรัฐฯ ในภูมิภาคต่างผิดหวังจากการถอนตัวออกจากความตกลงหุ้นส่วนเศรษฐกิจภาคพื้นแปซิฟิก หรือ ทีพีพี ซึ่งผู้นำสหรัฐฯ คนก่อนหน้าเห็นว่ามีความสำคัญต่อสหรัฐฯ ในการเข้ามากำหนดกฎเกณฑ์ต่าง ๆในภูมิภาคแทนที่จะปล่อยให้จีนมีบทบาทเพียงฝ่ายเดียว

ผลลัพธ์ที่คลุมเครือ

สุดสัปดาห์นี้ ท้องฟ้าเหนือกรุงปักกิ่งจะสดใสอีกครั้ง ผู้เข้าร่วมประชุมจะไม่ต้องเผชิญกับปัญหาหมอกควัน การจราจรที่ติดขัด หรือเห็นภาพเมืองที่เต็มไปด้วยอาคารขนาดใหญ่ที่ถูกทิ้งร้าง

นี่คือวิธีการของ สี จิ้นผิง ในการแสดงให้เห็นว่าจีนคือปรมาจารย์ผู้สร้างที่น่าเกรงขาม และผู้ให้ความหวังว่าสิ่งที่จีนทำได้ ชาติอื่นก็ทำได้เช่นกัน

แต่ความจริงก็คือ ความตั้งใจของนายสีเป็นเพียงหลักการที่กำหนดขึ้นเพื่อคนบางกลุ่ม บางเวลา และเพื่อเป้าหมายอันเฉพาะเจาะจงเพียงไม่กี่อย่าง แต่สิ่งนี้จะเป็นจริงได้มากเพียงใดในขณะที่เศรษฐกิจจีนมีปัญหารุมเร้า นักลงทุนของจีนก็มีความผิดพลาดไม่ต่างจากในประเทศอื่น ๆ เช่นกัน

เงินและความสามารถในการก่อสร้างของจีนอาจทำให้เกิดสิ่งปลูกสร้างที่น่าอัศจรรย์ได้ในโครงการที่เหมาะสม และราคาที่เหมาะสม โครงการเส้นทางสายไหมและเส้นทางสายไหมทางทะเลในศตวรรษที่ 21 เป็นโครงการริเริ่มที่มีความสำคัญ แต่ขณะเดียวกันก็ขาดความชัดเจนทั้งเรื่องขอบเขต ช่วงเวลา และผลลัพธ์ที่จะเกิดขึ้น

ดังนั้นบรรดาแขกของนายสี จึงไม่ควรทำผิดพลาดด้วยการคิดว่าผู้เล่นทุกคนในจีนจะทำตามความพยายามของเขา และไม่ควรคิดว่านิทานก่อนนอนทุกเรื่องจะกลายเป็นจริง