ย้อนหลัง 10 ปี คดี 112 มากขึ้นหรือไม่

นับตั้งแต่เริ่มปี 2567 เป็นต้นมา คดีความผิดฐานหมิ่นประมาทพระมหากษัตริย์ ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 มีการพิพากษาไปแล้วอย่างน้อย 11 คดีภายในเดือน ม.ค. เดือนเดียว ขณะที่การฟ้องร้องแจ้งความเอาผิด ความคืบหน้าในการสั่งฟ้องคดี และนัดฟังคำพิพากษา มีความเคลื่อนไหวเกิดขึ้นเกือบทุกสัปดาห์

แม้การชุมนุมบนท้องถนนอย่างเข้มข้นเพื่อเรียกร้องเรื่องการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์จะสิ้นสุดไปแล้วตั้งแต่ปี 2564 แต่การฟ้องร้องแจ้งความคดีมาตรา 112 ยังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง

เมื่อวันที่ 20 ก.พ. 2567 แม่ค้าบะหมี่หมูกรอบวัย 53 ปี ที่ชื่อว่า "เจ๊จวง" (สงวนชื่อจริงและนามสกุล) ได้ไปรับทราบข้อกล่าวหา ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 112 จากเหตุปราศรัยเรื่องงบประมาณขบวนเสด็จฯ ที่บริเวณหน้าศาลอาญากรุงเทพใต้เมื่อปี 2565 หลังจากได้รับหมายเรียกเมื่อต้นเดือน ก.พ.

นี่เป็นคดีมาตรา 112 คดีแรกของเธอ หลังจากเคยไปรับทราบข้อหาและจ่ายค่าปรับในคดี พ.ร.บ.เครื่องขยายเสียงฯ เมื่อปีที่แล้ว โดยคดีมาตรา 112 มาจากการแจ้งความของสมาชิกกลุ่มศูนย์รวมประชาชนปกป้องสถาบัน (ศปปส.) ที่ชื่อว่า ระพีพงษ์ ชัยยารัตน์

คดีของแม่ค้ารายนี้ ถือเป็นคดีมาตรา 112 คดีล่าสุด (ข้อมูล ณ 22 ก.พ. 2567) ซึ่งนับตั้งแต่ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ประกาศว่าจะใช้กฎหมายทุกฉบับทุกมาตรา ในช่วงการเคลื่อนไหวชุมนุมของกลุ่ม “ราษฎร” เมื่อเดือน พ.ย. 2563 มีผู้ถูกดำเนินคดีในข้อหานี้ไปแล้วอย่างน้อย 264 คน ใน 290 คดี

ในวันเดียวกัน (20 ก.พ.) อัยการพิเศษฝ่ายคดีอาญากรุงเทพใต้ ส่งฟ้องคดีของ รศ.ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร อาจารย์ประจำคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในข้อหาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 112 และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ จากกรณีที่ถูกแจ้งความโยงโพสต์ทวิตเตอร์กับกรณี “ข่าวลือ” รัชกาลที่ 10 ทรงประชวร เมื่อปี 2564

เครือข่ายนิรโทษกรรมประชาชน เปิดเผยว่า ตั้งแต่หลังปี 2563 เป็นต้นมา นับเป็นช่วงที่มีคดี 112 มากที่สุดในประวัติศาสตร์ และในปีนี้ศาลได้นัดอ่านคำพิพากษาคดีจากเหตุช่วงปี 2563-2565 เดือนละประมาณ 10 คดี เฉลี่ยแล้วอาจมีคนเดินเข้าสู่เรือนจำ 2-3 คนทุกเดือน

"มาตรา 112 สัมพันธ์กับสถานการณ์ทางการเมืองมาโดยตลอด เวลาที่มีเหตุการณ์การชุมนุมทางการเมือง ตัวเลขสถิติคดีมาตรา 112 ก็จะเพิ่มขึ้นตาม" พูนสุข พูนสุขเจริญ ทนายความจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน กล่าวกับบีบีซีไทย

คดี 112 เพิ่มขึ้น หรือ มีความถี่มากขึ้นอย่างไร บีบีซีไทยพูดคุยกับทนายความจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน เกี่ยวกับคดีมาตรา 112 ที่เกิดขึ้นในการเมืองไทยในรอบ 10 ปี

ปี 2553-2555 คดี 112 ที่สืบเนื่องจากการชุมนุมคนเสื้อแดง

การชุมนุมของกลุ่มแนวร่วมประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (นปช.) หรือกลุ่ม "คนเสื้อแดง" ในปี 2553 ซึ่งจบลงด้วยการสลายการชุมนุมของรัฐ เป็นจุดเริ่มต้นของการจับกุมและการดำเนินคดีอาญามาตรา 112 ระลอกใหญ่ในช่วงปี 2553-2555 โดยเป็นการดำเนินคดีจากการกระทำที่เกี่ยวข้องกับการชุมนุมอย่างการปราศรัย ผู้ชุมนุมทั่วไป ผู้ผลิตสื่อนิตยสาร รวมถึงการส่งข้อความทางโทรศัพท์มือถือ

ดคีที่เกิดในช่วงนี้ที่เป็นที่รู้จัก ได้แก่ คดีอากง SMS ซึ่งนายอำพล ตั้งนพกุล ถูกกล่าวหาว่าส่งข้อความสั้นหรือ SMS รวม 4 ข้อความ ไปที่หมายเลขของนายสมเกียรติ ครองวัฒนสุข เลขานุการส่วนตัวของ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรีในเวลานั้น ในช่วงเวลาระหว่างวันที่ 9-20 พ.ค. 2553 ระหว่างที่ทหารปฏิบัติการสลายการชุมนุม ผลของคดีนี้ ศาลพิพากษาให้จำคุกรวม 20 ปี ในปี 2564 โดยท้ายที่สุดนายอำพล ได้เสียชีวิตระหว่างอยู่ในเรือนจำที่โรงพยาบาลราชทัณฑ์ เมื่อวันที่ 8 พ.ค. 2555

นอกจากนี้ ยังมีคดี ม.112 อื่น ๆ ที่เกิดในช่วงนี้ เช่น กรณีของดา ตอร์ปิโด, กรณีของนายสมยศ พฤกษาเกษมสุข บรรณาธิการนิตยสารวอยซ์ ออฟ ทักษิณ ซึ่งถูกกล่าวหาจากการเผยแพร่ บทความ ชื่อ คมความคิด ในนิตยสาร วอยซ์ ออฟ ทักษิณ ในเดือน ก.พ. และ มี.ค. 2553 โดยศาลสั่งจำคุกรวม 6 ปี ปัจจุบันนายสมยศ ได้รับโทษครบตามคำพิพากษาและได้รับการปล่อยตัวแล้ว

ปี 2557-2562 คดี 112 เพิ่มขึ้น 169 คดี หลังการรัฐประหาร คสช.

ทนายพูนสุข ให้ข้อมูลว่า นับตั้งแต่ปี 2557 คดีความมาตรา 112 เป็นหนึ่งในประเภทคดีที่คณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ประกาศให้กระบวนการของคดีไปขึ้นกับศาลทหารตั้งแต่การจับกุม ซึ่งทหาร ใช้อำนาจตามมาตรา 44 และกฎอัยการศึก เข้าจับกุม ไปจนถึงขั้นตอนการส่งฟ้องก็ทำโดยอัยการทหาร และการพิพากษาคดี ก็เป็นอำนาจของศาลทหาร

"นี่คือความเป็นการเมือง (ของคดีมาตรา 112) นี่คือความเป็นการเมืองโดยแท้เลยด้วยซ้ำ เป็นนโยบายที่ คสช. เข้ามาจัดการ" พูนสุข กล่าว

การให้พลเรือนขึ้นศาลทหาร ดำเนินมาจนกระทั่งเดือน ก.ค. 2562 ซึ่งเป็นช่วงคาบเกี่ยวที่ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา กำลังจะขึ้นเป็นนายกรัฐมนตรี จากการเลือกตั้งในเดือน มี.ค. โดยราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ที่ 9/2562 เรื่อง การยกเลิกประกาศ คสช. คำสั่ง คสช. และคำสั่งหัวหน้า คสช. บางฉบับที่หมดความจำเป็น อย่างน้อย 66 ฉบับ โดยให้มีผลตั้งแต่วันที่ 9 ก.ค. 2562

ทนายพูนสุข กล่าวว่า ในช่วงระหว่างปี 2557-2562 มีคนที่ถูกดำเนินคดีในมาตรา 112 ประมาณ 169 ราย

ความแตกต่างของการดำเนินคดี ม.112 นอกจากความผิดปกติในการนำพลเรือนขึ้นศาลทหารแล้ว พูนสุข ยังชี้ด้วยว่า โทษที่ศาลพิพากษาต่อการกระทำในกรรม ๆ หนึ่ง มากกว่าโทษที่พิพากษาก่อนการรัฐประหารปี 2557

"ก่อนรัฐประหาร ศาลลงโทษเฉลี่ยกรรมละ 5 ปี แต่หลังรัฐประหาร ปี 2557 ศาลลงโทษเฉลี่ยกรรมละ 8-10 ปี ส่วนใหญ่ 10 ปีด้วยซ้ำ นี่คือชัดเจนว่า คสช. เข้ามาเพื่อจัดการคดีหมิ่นสถาบันในมาตรา 112 แล้วจัดการอย่างรุนแรง"

ช่วงคาบเกี่ยวปี 2561-2563 การบังคับใช้มาตรา 112 ที่เปลี่ยนไป

ทนายความสิทธิฯ กล่าวกับบีบีซีไทยว่า ในช่วงระหว่างปี 2561-2563 ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบายในการบังคับใช้มาตรา 112 หลังจากปรากฏหนังสือคำสั่งของสำนักงานอัยการสูงสุด ที่ออกแนวปฏิบัติทำความเห็น-คำสั่งคดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ให้อัยการสูงสุดพิจารณาเพียงผู้เดียว ในเดือน ก.พ. 2561

แนวทางปฏิบัตินี้ ระบุว่าให้สำนักงานอัยการที่ได้รับสำนวนคดี 112 ส่งสำเนาการสอบสวนของพนักงานสอบสวน "ให้สำนักงานอัยการสูงสุดพิจารณาทันที โดยยังไม่ต้องทำความเห็น"

"การที่รวบอำนาจทั้งหมดไปให้ผ่านอัยการสูงสุดว่าจะพิจารณาสั่งฟ้องหรือสั่งไม่ฟ้อง เราเห็นแนวในทางปฏิบัติในการบังคับใช้ของตำรวจ ของอัยการศาล ที่เปลี่ยนไป ที่ทำเสมือนหนึ่งว่าไม่มีมาตรา 112 เลย" พูนสุข กล่าว

ทนายพูนสุข ยกตัวอย่างคดีที่เกิดขึ้นในช่วงนี้ อย่างเช่น คดี "ทนายประเวศ" ซึ่งถูกกล่าวหาว่าโพสต์ข้อความบนเฟซบุ๊กอันมีลักษณะเข้าข่ายเป็นการหมิ่นประมาทพระมหากษัตริย์ฯ รวม 10 กรรม ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 และถูกกล่าวหาว่าโพสต์ข้อความในลักษณะเข้าข่ายปลุกระดมประชาชน ตามมาตรา 116 อีก 3 กรรม โดยศาลได้พิพากษายกฟ้องข้อกล่าวหามาตรา 112 แต่พิพากษาลงโทษ ข้อความที่ถูกฟ้องตามมาตรา 116

แนวทางการบังคับใช้มาตรา 112 ในลักษณะนี้ ดำเนินไปจนกระทั่งถึงช่วงแรกเริ่มของการชุมนุมกลุ่ม "ราษฎร" เมื่อกลางปี 2563 โดยในช่วงนี้ ศาลพิพากษาให้มีความผิดตามมาตรา 116 และความผิดตาม พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ

ปี 2563 ถึงปัจจุบัน มีผู้ถูกดำเนินคดีอย่างน้อย 264 คน

ปี 2563 หลังจากการชุมนุมของกลุ่มประชาชนที่ชื่อว่า "ราษฎร" ซึ่งมีข้อเรียกร้องข้อหนึ่งคือเรื่องการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ ดำเนินไปเกือบ 5 เดือน พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ประกาศในวันที่ 19 พ.ย. ว่าจะ "ใช้กฎหมายทุกฉบับทุกมาตรา" เอาผิดผู้ชุมนุม

นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา มีคดีมาตรา 112 เกิดขึ้นอย่างน้อย 290 คดี โดยมีผู้ถูกดำเนินคดีอย่างน้อย 264 คน ซึ่งพูนสุข ระบุว่า "จำนวนคนที่ถูกดำเนินคดี (ม.112) ในช่วงนี้ น่าจะสูงสุดในประวัติศาสตร์"

สำหรับแนวทางการพิพากษา ทนายความสิทธิฯ ชี้ว่า จำนวนปีที่ลงโทษน้อยลง เมื่อเทียบกับช่วงของศาลทหาร โดยในช่วงปี 2563 เป็นต้นมา ส่วนใหญ่ศาลลงโทษกรรมละ 3-4 ปี

ทว่าแนวทางของกระบวนการยุติธรรมที่ปรากฏชัดเจนในช่วงที่มีการเคลื่อนไหวการชุมนุม คือการเลือกเป้าหมายในการดำเนินคดี มีการใช้กฎหมายการปล่อยตัว การถอนประกันตัว ในลักษณะ "จับปล่อย" แกนนำผู้ชุมนุม และแต่ละครั้งที่ถูกจับกุม จะถูกขังในระยะเวลาที่นานขึ้น กำหนดเงื่อนไขในการปล่อยตัวเพิ่มมากขึ้น การปล่อยตัวโดยต้องติดกำไรข้อเท้าอิเล็กทรอนิกส์ หรือการกำหนดเงื่อนไขห้ามเดินทางออกจากเคหสถานตลอด 24 ชั่วโมง เป็นต้น

คดี 112 เปลี่ยนไปหรือไม่ ในช่วงรัฐบาลเศรษฐา ทวีสิน

เมื่อถามถึงสถานการณ์ของคดีมาตรา 112 ในปัจจุบัน ทนายพูนสุข กล่าวกับบีบีซีไทยในช่วงต้นเดือน ก.พ. ที่ผ่านมาว่า การฟ้องคดีใหม่เพิ่มขึ้นในอัตราที่ไม่สูงมาก แต่คดีที่เกิดขึ้นส่วนใหญ่ในช่วงนี้เกิดจากการโพสต์ข้อความบนโลกออนไลน์

บันทึกข้อมูลคดีมาตรา 112 ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ ปรากฏผู้ฟ้องร้องเป็นประชาชนทั่วไปมากขึ้น โดยเฉพาะเครือข่ายของประชาชนที่ประกาศตัว “ปกป้องสถาบันพระมหากษัตริย์” อย่างเช่น กลุ่มศูนย์รวมประชาชนปกป้องสถาบัน หรือ ศปปส. ที่เปิดเผยกับบีบีซีไทยว่า ได้ฟ้องร้องแจ้งความ ม.112 ไปแล้ว กว่า 100 คดี ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา

อย่างไรก็ดี แม้มีการเปลี่ยนรัฐบาล แต่แนวทางการพิพากษาคดี 112 ไม่ได้เปลี่ยนไป แต่กระนั้นก็ตาม ในมุมมองของทนายความด้านสิทธิมนุษยชน เห็นว่า ฝ่ายบริหารยังมีกลไกและเครื่องมือหลายอย่างเพื่อบรรเทาสถานการณ์คดีทางการเมือง เช่น การการันตีสิทธิการประกันตัวระหว่างการพิจารณาคดี การไม่สั่งฟ้องในชั้นพนักงานสอบสวน การชะลอสั่งฟ้อง หรือการไม่สั่งฟ้องหรือถอนฟ้องในชั้นอัยการ

“ช่วงระยะเวลาที่รัฐบาลเพื่อไทยเข้ามา มีคำพิพากษาไปแล้วประมาณ 30 กว่าคดี 90% ลงโทษ ซึ่งจะบอกว่า เปลี่ยนรัฐบาลแล้วสถานการณ์ดีขึ้น ก็ต้องบอกว่าไม่จริง เพราะว่ายังมีคนที่ถูกดำเนินคดีอยู่ ยังมีคนที่เดินหน้าเข้าเรือนจำอยู่ ความจริงแล้ว ต่อให้ไม่ออกกฎหมายนิรโทษกรรมเลย รัฐยังมีเครื่องมือยังมีกลไกในทางบริหารที่จะช่วยจัดการคดีได้บางส่วน” พูนสุข กล่าว

สถิติคดีการเมือง ตั้งแต่เหตุการณ์ปี 2549-22 ก.พ. 2567

ที่มา: พูนสุข พูนสุขเจริญ, ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน, คำให้สัมภาษณ์กับบีบีซีไทยของนายอานนท์ กลิ่นแก้ว แกนนำ ศปปส.