วิเคราะห์: กระแสชาตินิยมจะลากยาวถึงวันเลือกตั้งหรือไม่ ใครคือตัวแทนใหม่ฝ่ายอนุรักษนิยม

แพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรีคนที่ 31 ต้องพ้นจากตำแหน่งผู้นำรัฐบาล ด้วยคำตัดสินของศาลรัฐธรรมนูญใน "คดีคลิปเสียง"

แม้ "น้อมรับ" คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ แต่นายกฯ หญิงยืนยันความบริสุทธิ์ใจ-ความตั้งใจอย่างแท้จริงที่จะทำเพื่อประเทศ

"บทสนทนาที่นำมาสู่การวินิจฉัยครั้งนี้นั้น ดิฉันไม่ได้ขออะไรเพื่อผลประโยชน์ของตัวเอง" อุ๊งอิ๊ง-แพทองธาร กล่าวภายหลังถูกถอดถอนออกจากตำแหน่งย้อนหลังไปตั้งแต่ 1 ก.ค. ซึ่งเป็นวันที่ศาลมีมติรับคำร้องของคณะ สว. เอาไว้พิจารณาและสั่งให้นายกฯ หยุดปฏิบัติหน้าที่ชั่วคราว

ภายหลังเลือกตั้ง 2566 พรรคเพื่อไทย (พท.) ซึ่งเป็นพรรคทายาทของพรรคไทยรักไทย (ทรท.) ต้องปราชัยเป็นครั้งแรกในรอบกว่า 2 ทศวรรษ แต่พลิกมาเป็นแกนนำจัดตั้งรัฐบาลผสมข้ามขั้วได้สำเร็จ ส่ง 2 แคนดิเดตนายกฯ ในบัญชีของพรรคถึงฝั่งฝันบนเก้าอี้ประมุขฝ่ายบริหาร

ทว่าทั้ง 2 ผู้นำต้องมีอันเป็นไปทางการเมืองและยากจะหวนคืนเวทีการเมืองได้อีก เพราะถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่าฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง

เศรษฐา ทวีสิน นายกฯ คนที่ 30 นั่งเก้าอี้ได้เพียง 358 วัน (22 ส.ค. 2566-14 ส.ค. 2567)

แพทองธาร ชินวัตร นายกฯ คนที่ 31 นั่งเก้าอี้ต่ออีก 328 วันก็จำต้องยุติบทบาท (16 ส.ค. 2567-1 ก.ค. 2568)

ในถ้อยแถลงสุดท้ายเพื่ออำลาตำแหน่ง แพทองธาร ระบุว่า "คำตัดสินของศาลในวันนี้ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองอย่างฉับพลัน"

ขณะนี้พรรค พท. ต้องใช้ความพยายามอย่างหนักเพื่อผลักดันแคนดิเดตคนสุดท้ายที่เหลืออยู่เข้าทำเนียบรัฐบาล-สานต่ออำนาจ ในวาระที่เหลืออยู่ 1 ปี 9 เดือนของสภาผู้แทนราษฎรชุดที่ 26 แต่ต้องพบกับอุปสรรคใหญ่จากพรรคภูมิใจไทย (ภท.) ที่รวบรวมเสียงจัดรัฐบาลแข่ง

บีบีซีไทยวิเคราะห์ทิศทางการเมืองไทยหลังผ่าน "คดีคลิปเสียง" ท่ามกลางกระแสสูงของชาตินิยม และกระแสนิยมที่ตกต่ำของรัฐบาลเพื่อไทย

คลิปฮุนเซนสะเทือน "ใบอนุญาตที่ 2"

ศ.ดร.เกษียร เตชะพีระ อาจารย์คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มองว่า กรณีคลิปฮุนเซนและสงครามที่เกิดขึ้น คือการไม่ไว้วางใจ ทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรี จาก "ใบอนุญาตที่ 2"

"อันนี้มันยิ่งกว่าการอภิปรายไม่ไว้วางใจจาก 'ใบอนุญาตที่ 1' เพราะยังหาทางดีลได้ หาเสียงข้างมากเพื่อทำให้หลุดพ้นไปได้ แต่การถูกไม่ไว้วางใจจาก 'ใบอนุญาตที่ 2' กู้คืนยาก" ศ.ดร.เกษียร กล่าวกับบีบีซีไทย

นักรัฐศาสตร์อาวุโสระบุว่า สิ่งที่เกิดขึ้นสะท้อนว่าระบบการเมืองที่ Deep Freeze (ถูกแช่แข็งลึก) นำไปสู่ทางตันวนลูป จะสามารถใช้โอกาสนี้ทะลวงทางออกไปจากการแช่แข็งลึกได้หรือไม่อย่างไร เพราะมันไม่เป็นผลดีกับทุกฝ่าย แม้แต่ผู้กุมอำนาจเอง

สอดคล้องกับข้อวิเคราะห์ของ รศ. เอกรินทร์ ต่วนศิริ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี ที่เห็นว่า "คดีคลิปเสียง" ตอกย้ำความสัมพันธ์ระหว่าง ทักษิณ กับชนชั้นนำ ที่ผ่านมาชนชั้นนำบางส่วนไม่ไว้วางใจและไม่เห็นด้วยกับการกลับมาของ ทักษิณ รวมถึงการให้ "ใบอนุญาตใบที่ 2" แก่พรรค พท. ในการจัดตั้งรัฐบาล และออกมาวิพากษ์วิจารณ์อย่างต่อเนื่องว่าการเลือกทักษิณและเครือข่ายมันไม่ได้ผล

"พออุ๊งอิ๊งพ้นไป แล้วจะใช้ใครต่อ" รศ. เอกรินทร์โยนโจทย์ของชนชั้นนำผ่านบีบีซีไทย ท่ามกลางสถานการณ์การเมืองผันผวนและอ่อนไหว

แนวคิด "ระบอบประชาธิปไตย 2 ใบอนุญาต" นำเสนอโดย รศ.ดร.ปิยบุตร แสงกนกกุล อดีตเลขาธิการพรรคอนาคตใหม่/เลขาธิการคณะก้าวหน้า เพื่ออธิบายปรากฏการณ์จัดตั้งรัฐบาลผสมข้ามขั้ว ซึ่ง "ใบอนุญาตใบที่ 1" มาจากประชาชนที่แสดงออกผ่านการเลือกตั้ง ส่วน "ใบอนุญาตใบที่ 2" มาจากชนชั้นนำจารีตประเพณีที่ทรงอำนาจออกใบอนุญาตให้เป็นรัฐบาล

เฉกเช่นกรณีพรรคก้าวไกล (ก.ก.) แม้ชนะการเลือกตั้ง 2566 แต่ไม่ได้อำนาจปกครองประเทศ เพราะไม่ได้รับ "ใบอนุญาตใบที่ 2"

ชัยเกษม VS อนุทิน

ทันทีที่ ลูกสาวทักษิณ ร่วงหล่นจากอำนาจ ได้ปรากฏความเคลื่อนไหวอย่างคึกคัก-ครึกโครมจาก 2 พรรคการเมืองที่เคยอยู่ร่วม "ขั้วเดียวกัน" ร่วมใช้ "ใบอนุญาตที่ 2" มาครึ่งเทอมของสภา ในการช่วงชิงเสียงจัดตั้งรัฐบาลชุดใหม่

แกนนำพรรค พท. ต่อสายถึงแกนนำพรรคร่วมรัฐบาลเดิม หวังล็อกเสียงในสภา โดยขอให้มาร่วมโชว์ตัวที่ รร. ย่านหลานหลวง ทว่ามี 1 พรรค กับ 1 กลุ่มการเมือง หายไปจากเวที

ขณะที่พรรค ภท. เดินเกมเร็ว-เดินสายไปขอเสียงสนับสนุนจากพรรคอันดับ 1 ของสภาอย่างพรรคประชาชน (ปชน.) และตามด้วยอดีตพรรคอันดับ 3 ของรัฐบาลชุดก่อนอย่างพรรคกล้าธรรม (กธ.) หลังปรากฏภาพหัวหน้าพรรคดอดไปพบปะพูดคุยกับบรรดา "ผู้มากบารมี" สื่อนัยขอเสียงสนับสนุนล่วงหน้าตั้งแต่ยังไม่รู้ผล "คดีคลิปเสียง" อย่างเป็นทางการ

รศ.เอกรินทร์ บอกว่า นี่คือการ "เปิดฉากรบกันแล้ว" ไม่ว่าผลสุดท้ายนายกฯ คนที่ 32 จะชื่อ ชัยเกษม นิติสิริ แคนดิเดตของพรรค พท. หรือพลิกเกมไปเป็น อนุทิน ชาญวีรกูล แคนดิเดตของพรรค ภท. แต่การครองอำนาจในสถานการณ์ที่มีการต่อรองสูงเช่นนี้ รัฐบาลชุดใหม่จะมีอายุสั้นมาก

"เมื่ออุ๊งอิ๊งไม่รอด แล้วหยิบอนุทิน ความพังพินาศจะเกิดกับเพื่อไทยทันที ทั้งคดีโกงเลือก สว. 2567 และคดีเขากระโดง รอบหน้าพรรคเพื่อไทยจะไม่ได้ทั้งใบอนุญาตที่ 1 จากประชาชน และไม่ได้ใบอนุญาตที่ 2 จากอีลีท นี่คือการปิดเกมของเพื่อไทยอย่างสมบูรณ์"

"แต่ถ้าได้ ชัยเกษม ด้วยเหตุผลการกุมสภาพอำนาจของตัวชัยเกษมเอง พรรคร่วมรัฐบาล และแรงกดดันนอกสภาต่อรัฐบาล การประคับประคองอำนาจคงลากไปได้เต็มที่ไม่เกินไตรมาสแรกของปี 2569 และมีการเลือกตั้งภายในไตรมาส 2"

นักวิชาการสาขาการปกครองแห่ง มอ. ระบุด้วยว่า ยิ่งพรรค ปชน. เข้าไปเล่นในเกมนี้-ไปช่วยโหวตให้ตั้งรัฐบาลได้ ยิ่งเป็นตัวเร่งให้เกิดความหวาดระแวงของคนที่ได้ประโยชน์และไม่ได้ประโยชน์จากการโหวต ถือได้ว่าพรรค ปชน. เข้าไปเร่งปฏิกิริยา ทำให้บรรยากาศการครองอำนาจไม่เสถียรและเกิดความระแวงสูง

ภัยคุกคามชนชั้นนำ

ในการเลือกตั้ง 2566 แนวคิดแบบก้าวไกลถูกมองว่าเป็น "ภัยคุกคาม" ของชนชั้นนำ ในการเลือกตั้งครั้ง 2569/70 รศ.เอกรินทร์ ชี้ว่าพรรค ปชน. ก็ยังถูกพิจารณาในฐานะ "ภัยคุกคาม" ของชนชั้นนำเช่นเดิม นอกจากจะไม่จางหายไป เชื่อว่า "ยิ่งเข้มข้น" จาก 2 ปัจจัยคือ ผู้รับใบอนุญาตที่ 2 ไปแล้วจัดการกับพรรค ปชน. ไม่ได้ และจะเป็นการเลือกตั้งครั้งที่ 3 ของพรรคส้ม คาดว่าความรู้สึกของโหวตเตอร์จะรุนแรงขึ้น หากชนะเลือกตั้ง แต่จัดตั้งรัฐบาลไม่ได้อีก

"ในปี 2573 ธนาธร (จึงรุ่งเรืองกิจ อดีตหัวหน้าพรรคอนาคตใหม่ ซึ่งถูกศาลรัฐธรรมนูญตัดสิทธิการเมือง 10 ปีในคดียุบพรรค) กลับมา ก็จะยิ่งเป็นภัยขึ้น.. ที่ผ่านมามีการใช้นิติสงครามจัดการ ธนาธร กับ พิธา แล้วครั้งหน้าจะใช้อะไรเล่นงาน"

ทว่าถ้าพิจารณาพรรคฝ่ายอนุรักษนิยมที่มีอยู่ในสารบบการเมืองไทย ยังไม่มีพรรคการเมืองใดมีศักยภาพในการเป็นคู่ต่อสู้-ต่อกร-สกัดกั้นพรรคสีส้มได้ ดังนั้นต่อให้ "ไม่ไว้วางใจ" เพื่อไทย แต่เมื่อการเลือกตั้งทั่วไปมาถึง ชนชั้นนำอาจมีความจำเป็นต้องใช้บริการพรรคสีแดงต่อไปหรือไม่?

เกี่ยวกับเรื่องนี้ รศ.เอกรินทร์ กล่าวว่า ขึ้นอยู่กับพรรค พท. ว่าจะเสนออะไรให้ชนชั้นนำ เช่น เสนอผู้นำคนใหม่ ปรับทัพใหม่ แต่ชนชั้นนำจะซื้อหรือไม่ เพราะมันเห็นแล้วว่าจัดการไม่ได้จริง และยังมีพรรค ภท. เสนอตัวชิงใบอนุญาตใบที่ 2 ด้วย

ในสายตาของอาจารย์เอกรินทร์ ขณะนี้พรรค ภท. มี "ภาษีดีกว่า" และ "เหนือกว่า" พรรค พท. เนื่องจากมีความสัมพันธ์ที่ดีกับบุคคลระดับนำ อย่างน้อยก็ไว้ใจได้ ส่วนฝีมือไว้ใจได้หรือไม่เป็นอีกเรื่องหนึ่ง แต่ไม่มีการกระทบกระทั่งกันแน่นอน ก็ใช้รัฐราชการทำงานไป อีกทั้ง อนุทิน ยังมีความสามารถในการผนวกและดีลกับกลุ่มทุน ต่างจาก ทักษิณ ที่บางช่วงเป็นคู่แข่งของทุนผูกขาดด้วยซ้ำ

จาก "ผู้นำคนดี" ถึง "ผู้นำที่อีลีทไว้วางใจ"

ส่วนภาพลักษณ์ของพรรคสีน้ำเงินที่ดูไม่สอดคล้องกับแนวทางฝ่ายอนุรักษนิยมเก่าที่ชู "การเมืองคนดี" มาหลายสิบปีนั้น รศ.เอกรินทร์ เห็นว่า ในช่วงหลังกระแสการเมืองคนดีแบบยุคสมัยเก่าถูกทำให้บางลง ในการเลือกตั้งปี 2566 ก็ไม่มีแก่นทางความคิดที่ชัดเจนออกมา ประกอบกับบริบทสังคมไทยในเรื่องศีลธรรม วงการสงฆ์ ค่านิยมโตไปไม่โกง ที่ผูกโยงกับกระแสการเมืองคนดีได้เริ่มเสื่อมถอยลง

"ผมเห็นว่ามีการเปลี่ยนหลักการใหม่จาก 'ผู้นำคุณธรรม' มาเป็น 'ผู้นำที่อีลีทไว้วางใจได้' ในยุคสมัยปัจจุบัน" รศ.เอกรินทร์ กล่าว

ตราบที่ใบอนุญาตใบที่ 2 ยังมีอิทธิพลในการเมืองไทย ข้อเสนอจาก รศ.เอกรินทร์ต่อพรรค ปชน. คือ ต้องทำให้ใบอนุญาตใบที่ 2 ถูกใช้ลำบาก ต้องสร้างเงื่อนไขให้คำอธิบายของชนชั้นนำรับฟังได้ยากขึ้น กล่าวคือ "พรรคประชาชนต้องชนะใบอนุญาตที่ 1 แบบท่วมท้น ทำให้ผู้ใช้ใบอนุญาตใบที่ 2 ใช้ได้ลำบาก"

ขณะเดียวกันอาจต้องแก้โจทย์เดิมไปพร้อมกันคือ ลดภาพลักษณ์การเป็น "ภัยคุกคาม" ด้วยการเสนอผู้นำที่อีลีทไว้วางใจได้ ถึงที่สุดแล้วอาจต้องนำเสนอการเมืองเพื่อเศรษฐกิจ เติมขุนพลเศรษฐกิจเข้าไปในพรรค และเสนอตัวเป็นพรรคการเมืองที่เตรียมพร้อมบริหารประเทศ

เมื่อพูดถึงภัยคุกคามของชนชั้นนำ ศ.ดร.เกษียร ชวนคิดเป็น 2 ส่วน เรื่องใหญ่คือชาตินิยมทหาร ครั้งสุดท้ายเกิดขึ้นสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 3 หากพูดให้ถึงที่สุด ชาตินิยมทหารไม่ได้เป็นมิตรกับราชาชาตินิยม ลึก ๆ แล้วมีความตึงเครียดกันอยู่ ดังนั้นตอนนี้กระแสมันสูงด้วยเหตุปะทะชายแดนหรืออะไรก็ตาม

"ถ้าชาตินิยมทหารดูเหมือนเฟื่องขึ้นมา ซึ่งไม่รู้ว่าจะอยู่ได้นานแค่ไหน คุณจัดความสัมพันธ์อย่างไรกับราชาชาตินิยม" ศ.ดร.เกษียร ตั้งคำถาม

แม่ทัพภาค 2 = "ผู้นำต้นแบบ" ?

ภาพของ พล.ท.บุญสิน พาดกลาง แม่ทัพภาคที่ 2 ได้รับการต้อนรับอย่างอบอุ่นจากประชาชนทั้งรุ่นใหม่-เก่า คนในเมือง-ชนบท มีทั้งคนส่งเสียงเชียร์ให้กำลังใจ-ขอจับมือ-รอถ่ายภาพด้วย ทำให้ผู้คนบางส่วนย้อนเปรียบเทียบกับ "พิธาฟีเวอร์" ที่บรรดาโหวตเตอร์พร้อมใจกันสวมใส่เสื้อสีส้มไปรอแห่-รอรับ พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ อดีตหัวหน้าพรรค ก.ก. แคนดิเดตนายกฯ ของพรรค หลังคว้าชัยชนะในศึกเลือกตั้ง 2566

"แม้จะเกษียณจากตำแหน่งแม่ทัพ แต่ไม่ได้เกษียณจากความเป็นคนไทย" พล.ท.บุญสิน กล่าวบนเวทีสนทนาที่จัดขึ้นเป็นพิเศษที่ ม.เกษตรศาสตร์ เมื่อ 25 ส.ค.

แม่ทัพภาคที่ 2 ประกาศด้วยว่า "ผมไม่เล่นการเมือง อยู่ตรงไหนก็ได้ที่ไม่มีผลประโยชน์ คำพูดนี้คงจะสื่อไปถึงหลายท่านที่ชักชวนผมเล่นการเมือง ผมไม่ถนัด แต่ถนัดปกป้องแผ่นดินเพื่อประเทศชาติ"

ปรากฏการณ์ "แม่ทัพกุ้ง" ทำให้ ศ.ดร.เกษียร หวนนึกถึงข้อคิดจาก ศ.ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์ นักประวัติศาสตร์ผู้ล่วงลับ ซึ่งชี้ชวนให้ดูผู้นำที่เป็น วีรบุรุษของประเทศ ในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ล้วนแต่เป็น ผู้นำกู้ชาติ ทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็น อู อองซาน ของพม่า, ซูการ์โน ของอินโดนีเซีย, โฮจิมินห์ ของเวียดนาม เหล่านี้คือผู้นำที่ขึ้นมาบน 2 ย่อยยับ หนึ่ง ความย่อยยับของระเบียบสังคม ระเบียบรัฐแบบเดิม/ศักดินาเดิม ถูกเจ้าอาณานิคมทำลาย สอง ตัวเจ้าอาณานิคมถูกทำลายในสงครามปลดปล่อย

"คนพวกนี้คือฮีโร่ที่ขึ้นมาบนซากปรักหักพังของสถาบันเดิม เป็นบุคคลที่โดดเด่นเป็นพิเศษคือไม่มีสถาบันให้เกาะ เขาก็ขึ้นมาได้ เขาสร้างสถาบันใหม่ของเขาขึ้นมาได้ อันนี้อาจารย์นิธิตั้งข้อสังเกตเอาไว้ และบอกว่าเมืองไทยไม่มี เราไม่ได้ถูกอาณานิคมเข้ามายึดครองครอบงำโดยตรง ระเบียบรัฐแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์แบบดั้งเดิมยังอยู่ แม้เปลี่ยนรัฐธรรมนูญก็ยังอยู่ นายทหารระดับกลางในกองทัพร่วมทำปฏิวัติ 2475 ประเด็นคือผู้นำของเราล้วนโตมากับสถาบันกษัตริย์ หรือไม่ก็สถาบันกองทัพ หรือไม่ก็สถาบันข้าราชการพลเรือน ไต่เต้ามากับระบบสถาบันทั้งสิ้น ไม่ใช่จาก nothing (ไม่มีอะไร) แบบผู้นำกู้เอกราชเพื่อนบ้านเอเชียอาคเนย์ ถ้าเอาเกณฑ์นี้มาวางดู บุญสิน พาดกลาง แกเป็นคนที่โตมากับสถาบัน และในจังหวะสั้น ๆ นี้มีบทให้แกเล่น แกก็เล่น แม้จะเทียบกับจอมพล ป. ก็ยังไกลกันเยอะ" ศ.ดร.เกษียรให้ความเห็น

นักรัฐศาสตร์สำนัก มธ. กล่าวสรุปถึงชาตินิยมทหารว่า "อย่าไปคิดว่าจะไปกันได้ตลอดกับราชาชาตินิยม" และ "มันจะมีปัญหา เพราะไม่มีผู้นำที่ชัดเจนจริง แกร่งแข็งจริง มีแต่คนที่โตมากับสถาบัน"

แล้วแม่ทัพภาคที่ 2 จะถูกพิจารณาในฐานะ "ผู้นำต้นแบบ" ในสายตาผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้หรือไม่

ในทัศนะของ รศ.เอกรินทร์ ภาพแฟนคลับห้อมล้อม พล.ท.บุญสิน ไม่ได้สื่อนัยเดียวกับภาพโหวตเตอร์พรรคส้มรอรับ ทิม-พิธา

"ในสนามการสู้รบ เขาเป็นฮีโร่ ชาวบ้านกรี๊ดกร๊าดได้ในฐานะทำหน้าที่ข้าราชการที่ปกป้องชายแดน แต่ถ้าข้ามฝั่งมาการเมือง ผมไม่คิดว่าจะเป็นอย่างนั้น อาจจะมีคนบางส่วนต้องการ แต่ไม่ได้เยอะขนาดนั้น เราต้องกำหนดกรอบให้ชัดว่าความคาดหวังของสังคมต่อกองทัพ ไม่ใช่ความคาดหวังต่อรัฐบาลทหาร มันเป็นคนละเรื่องกัน และกระแสนิยมที่มีต่อแม่ทัพภาคที่ 2 ไม่เท่ากับให้ทหารมาเป็นนายกฯ แต่เขาอาจต้องการพรรคและแพลตฟอร์มที่สนับสนุนแนวทางทหาร เช่น ไม่ขัดในการจัดซื้ออาวุธ ไม่เป็นฝั่งตรงกันข้ามกับทหาร ซึ่งตอนนี้ 2 พรรคใหญ่คือเพื่อไทยถูกตีความว่าอยู่ตรงข้าม เช่นเดียวกับพรรคประชาชน" รศ.เอกรินทร์ ให้ความเห็น

กระแสชาตินิยมในสนามเลือกตั้งครั้งต่อไป

ผลสำรวจของนิด้าโพลเกี่ยวกับความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชา เผยแพร่เมื่อ 10 ส.ค. พบว่า ประชาชนเชื่อมั่นในกองทัพมากกว่ารัฐบาลและกระทรวงการต่างประเทศ

ผู้ตอบแบบสอบถามเกิน 75% ระบุว่า "ไว้วางใจมาก" ต่อกองทัพในการปกป้องผลประโยชน์ของชาติ และ "พอใจพอมาก" ต่อบทบาทของกองทัพในการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งระหว่าง 2 ประเทศ และยังมีประชาชนเกิน 19% ที่บอกว่า "ค่อนข้างไว้วางใจ" และ "ค่อนข้างพอใจ" กองทัพ

ต่างจากความเห็นที่มีต่อรัฐบาล โดยมีประชาชนราว 4% เท่านั้นที่รู้สึก "ไว้วางใจมาก" และ "พอใจมาก" ขณะที่ผู้ตอบแบบสอบถามส่วนใหญ่ 54.58% บอกว่า "ไม่ไว้วางใจเลย" และ 54.43% บอกว่า "ไม่พอใจเลย"

อย่างไรก็ตามทีมโฆษกพรรค พท. ออกมาปฏิเสธว่าโพลดังกล่าวไม่ใช่เครื่องสะท้อนคะแนนนิยมของรัฐบาล เพราะเมื่อเกิดเหตุสงคราม ตัวพึ่งหลักของประเทศและรัฐบาลก็คือกองทัพที่จะปกป้องอธิปไตยของประเทศ การที่ประชาชนเชื่อมั่นในกองทัพเป็นสิ่งที่ดี และย้ำว่ารัฐบาลทำงานร่วมกับกองทัพเป็นทีมเดียวกัน

แม้ยอมรับว่ากระแสชาตินิยมอยู่ในช่วง "ขาขึ้น" แต่ ศ.ดร.เกษียร ยังไม่เชื่อว่าจะยั่งยืนพอให้ตั้งพรรคชาตินิยมแล้วชนะการเลือกตั้ง เขายังมองปรากฏการณ์ชาตินิยมทหารเป็นเพียงฟองสบู่ เป็นกระแสชั่วคราวมากกว่าที่จะเป็นอะไรที่ยั่งยืน

แต่เขาเห็นว่า กรณีคลิปฮุนเซนจะเป็นบาดแผลของพรรค พท. และตระกูลชินวัตรไปอีกพักใหญ่ และยังนึกไม่ออกว่าตระกูลชินวัตรจะแก้เรื่องนี้อย่างไร

"ผมไม่คิดว่าเขมรสำคัญกับไทยขนาดนั้น หรือไทยอยากเป็นประเทศคู่สงคราม ผมไม่คิดว่าไทยให้ความสำคัญกับเขมรถึงขนาดต้องเอามากำหนดเข็มการเมือง มันเป็น border crash (เหตุปะทะชายแดน) คุณก็จัดการกับมัน" ศ.ดร.เกษียร กล่าว

นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นเข้ามาเกี่ยวพัน โดยเฉพาะเรื่องเศรษฐกิจ ซึ่งอาจารย์เกษียรเชื่อว่า อีกสักพักคนในสังคมจะกลับมาสู่โจทย์เก่าว่าเราจะเอาอย่างไรกับทิศทางเศรษฐกิจต่อไป เราจะอยู่กับภาวะกบต้มแบบนี้ไปเรื่อย ๆ หรือเปล่า

"ถามว่าเราเป็นชาตินิยมจริง ซีเรียสจริงจังไหม ไม่ เราเป็นชาตินิยมดูสถานการณ์"

ขณะเดียวกัน เรายังมีพรรคการเมืองที่ "ฉวยโอกาสชาตินิยม" เขาพูดพลางหัวเราะ

อย่างไรก็ตามนักการเมืองฝ่ายค้านและนักวิชาการในพื้นที่ชายแดนภาคใต้เห็นตรงกันว่า กระแสชาตินิยมจะถูกลากยาวไปถึงวันเลือกตั้งไม่ว่าการเลือกตั้งจะเกิดขึ้นเร็วหรือช้า

"ในช่วงที่สถานการณ์รุนแรง มีคนซื้อขนมและอาหารไปให้ทหารที่อยู่ตามด่านตรวจใน จ.ปัตตานี นี่เป็นปรากฏการณ์ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน เป็นเรื่องย้อนแย้งในพื้นที่แบบนี้" รศ.เอกรินทร์ ฉายภาพที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ในจังหวะที่ทหารไทยเปิดฉากสู้รบกับทหารกัมพูชาที่ชายแดนด้านตะวันออกของประเทศ

นักวิชาการ มอ. สอบถามรายละเอียดจากเพื่อนผู้เห็นเหตุการณ์เพิ่มเติมทราบว่า ประชาชนที่ซื้อข้าวไปฝากทหารเป็นชาวพุทธ ส่วนทหารที่ประจำอยู่ตามจุดตรวจ/จุดสกัดไม่แน่ใจว่านับถือศาสนาใด แต่เขาตั้งข้อสังเกตว่าภาพลักษณ์ทหารในมุมมองของคนทั่วไปดีขึ้น กระแสทหารสูงขึ้นมาก ทั้งที่พื้นที่นี้เคยถูกตั้งคำถามเรื่องงบทหารตลอด 22 ปีที่ผ่านมา

นับจากเกิดเหตุปล้นปืนในค่ายทหารเมื่อปี 2547 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของเหตุการณ์ความไม่สงบจนถึงปัจจุบัน มีการบังคับใช้ "กฎหมายพิเศษ" หรือ "กฎหมายความมั่นคง" ที่แตกต่างจากพื้นที่อื่นของประเทศ รัฐบาล 11 ชุด ภายใต้การบริหารงานของนายกฯ 9 คน ได้ทุ่มงบ "ดับไฟใต้" ไปกว่า 3.4 แสนล้านบาท ส่วนใหญ่ถูกจัดสรรให้หน่วยงานด้านความมั่นคงและกองทัพ แต่ผ่านมาถึงปัจจุบันสันติภาพก็ยังไม่อาจเกิดขึ้นในพื้นที่ปลายด้ามขวานของไทย

ปฏิกิริยาของประชาชนบางส่วนที่มาต่อทหาร ทำให้ รศ.เอกรินทร์ ประเมินว่าเป็นสัญญาณระยะยาวที่จะส่งผลต่อการเลือกตั้งครั้งหน้า

"สงครามและกระแสชาตินิยมจะส่งผลต่อการเลือกตั้งแน่นอน โดยเฉพาะถ้าการเลือกตั้งเกิดขึ้นภายในไตรมาสแรกของปีหน้า คำถามคือพรรคการเมืองไหนจะเป็นพรรคตัวแทนทหาร เพราะ 2 พรรคทหารที่ลงเลือกตั้งปี 2566 ประสบความล้มเหลว ถึงตอนนี้เรายังไม่เห็นว่ามีพรรคใดหรือกลุ่มก้อนใดแสดงตัวชัดเจน" นักรัฐศาสตร์จาก มอ. กล่าว

สอดคล้องกับความเห็นของผู้บริหารพรรคฝ่ายค้านรายหนึ่ง ที่ระบุว่า กรณีไทย-กัมพูชามีความเกี่ยวข้องกับหลายประเด็น ทั้งความมั่นคงในเรื่องดินแดน และเศรษฐกิจจากผลกระทบเรื่องแรงงานข้ามชาติ จึงเชื่อว่าจะกลายเป็นหนึ่งในหัวข้อหลักบนเวทีประชันวิสัยทัศน์ (ดีเบต) ว่าแต่ละพรรคมีจุดยืนอย่างไรต่อบันทึกความเข้าใจ (MOU) ระหว่างรัฐบาลไทยและกัมพูชา 2 ฉบับคือ บันทึกความเข้าใจว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก หรือ MOU 43 กับบันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือด้านทรัพยากรปิโตรเลียมในพื้นที่ทับซ้อนทางทะเล หรือ MOU 44

เช่นเดียวกับนโยบายด้านความมั่นคงและการทหาร ก็จะถูกตั้งคำถามใหม่ที่ไม่ใช่เรื่องการปฏิรูปกองทัพ เรื่องเอาทหารออกจากการเมือง อย่างในการเลือกตั้งภายใต้ "ระบอบประยุทธ์" ก็เป็นโจทย์ของแต่ละพรรคในการทบทวนนโยบายที่เคยนำเสนอไว้ในการเลือกตั้งปี 2566 ว่าต้องปรับเปลี่ยนหรือไม่อย่างไรภายใต้สถานการณ์ที่เปลี่ยนไปและกระแสสูงชาตินิยม

ในทัศนะของ สส. รายนี้ ความนิยมของกองทัพแปรผันตามผลการปฏิบัติงานของรัฐบาลพลเรือน และไปกระตุ้นความรู้สึกลึก ๆ ที่ว่ารัฐบาลชุดปัจจุบันกับกองทัพอยู่ตรงข้ามกัน

"ถ้าผลงานของรัฐบาลยังเป็นเช่นนี้ ไม่มีการรีเซ็ตรัฐบาลชุดใหม่ ความนิยมในกองทัพท่ามกลางกระแสขวาก็จะยิ่งเพิ่มมากขึ้น" เขากล่าว