“เว็บมืดในกระเป๋าของคุณ” เทเลแกรมถูกวิจารณ์เรื่องการคุมเนื้อหาผิดกฎหมายอย่างไร

การจับกุมซีอีโอของเทเลแกรมในฝรั่งเศสเมื่อไม่นานมานี้ได้จุดกระแสการถกเถียงถึงการควบคุมการใช้งานและเนื้อหาที่ผิดกฎหมายบนแอปพลิเคชัน โจ ไทดี ผู้สื่อข่าวไซเบอร์ของบีบีซี สำรวจกิจกรรมผิดกฎหมายที่เกิดขึ้นบนแอปฯ นี้ และมุมมองต่อประเด็นเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นในรายงานต่อไปนี้

ราว 9 เดือนที่แล้ว ระหว่างที่ผมกำลังค้นคว้าวิจัยในเรื่องหนึ่งอยู่ ผมพบว่าตัวเองถูกเพิ่มเข้าไปอยู่ในกลุ่มใช้งานแอปพลิเคชันเทเลแกรมขนาดใหญ่ที่ในกลุ่มนั้นเน้นกิจกรรมเรื่องการขายยาเสพติด

หลังจากนั้น ผมถูกเพิ่มเข้าไปในช่องเกี่ยวกับการแฮ็ก และจากนั้นก็เป็นช่องเกี่ยวกับการโจรกรรมบัตรเครดิต

ผมตระหนักได้ว่า การตั้งค่าแอปฯ เทเลแกรมของผม ทำให้ผู้ใช้งานคนอื่นสามารถเพิ่มบัญชีของผมเข้าไปในกลุ่มหรือช่องของพวกเขาได้โดยที่ผมไม่ได้ทำอะไรเลย เนื่องจากลิงก์และสแปมกำลังถูกกระจายผ่านเครือข่ายอาชญากรรมขยายออกไปอย่างกว้างขวาง

ดังนั้น ผมจึงคงการตั้งค่าแอปฯ เทเลแกรมแบบนั้นไว้เพื่อดูว่าจะเกิดอะไรขึ้น และภายในไม่กี่เดือน ผมถูกเพิ่มเข้าไปในกลุ่มต่าง ๆ ที่แตกต่างกันถึง 82 กลุ่ม

ผมเปลี่ยนการตั้งค่าเพื่อหยุดสิ่งนี้ แต่ตอนนี้ทุกครั้งที่ผมเข้าสู่ระบบ ผมจะเห็นข้อความใหม่หลายพันข้อความจากกลุ่มเทเลแกรมผิดกฎหมายที่มีความเคลื่อนไหวสูงหลายสิบกลุ่ม

การจับกุมพาเวล ดูรอฟ ซีอีโอพันล้านของเทเลแกรมที่ฝรั่งเศส ได้จุดกระแสให้เกิดการถกเถียงเกี่ยวกับการควบคุมและจัดการเนื้อหาบนแอปฯ ของเขา

พาเวล ดูรอฟ ถูกตั้งข้อหาฐานเป็นผู้ร่วมกระทำผิดจากการอนุญาตให้เกิดธุรกรรมผิดกฎหมาย การค้ายาเสพติด การฉ้อโกง และการแพร่ภาพลามกอนาจารของเด็กแก่สาธารณะบนแอปฯ เทเลแกรมของเขา

ไม่มีข้อสงสัยเลยว่าอาชญากรรมรูปแบบนี้เกิดขึ้นบนเครือข่ายสังคมออนไลน์อื่น ๆ ด้วย แต่การทดลองของผู้สื่อข่าวบีบีซี บ่งชี้ถึงปัญหาที่ขยายกว้างกว่า ซึ่งเจ้าหน้าที่ในหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายมีความกังวลมานานหลายปี

นี่คือกลุ่มเทเลแกรมบางกลุ่มที่ผู้สื่อข่าวบีบีซี ถูกเพิ่มเข้าไป แอปฯ เทเลแกรมได้กลายเป็นแหล่งรวมสินค้าผิดกฎหมายทุกรูปแบบ โดยที่ไม่ต้องค้นหาผู้ขายใหม่ ๆ ด้วยตัวเอง

ภาพทุกภาพถูกโพสต์ในกลุ่มต่าง ๆ และบีบีซีได้ปรับเปลี่ยนชื่อช่องเพื่อไม่ให้เป็นการโฆษณาช่องเหล่านี้

ด้วยเหตุนี้ จึงไม่เป็นที่แปลกใจเลยที่บางคนอย่าง แพทริก เกรย์ ผู้ดำเนินรายการพอดแคสต์เกี่ยวกับความปลอดภัยไซเบอร์ที่ชื่อว่า Risky Business (หรือแปลเป็นไทยว่า ธุรกิจที่เต็มไปด้วยความเสี่ยง" ได้พูดถึงเทเลแกรมว่าเป็น “ดาร์กเว็บหรือเว็บมืดในกระเป๋าของคุณ” มานานหลายเดือน

สำหรับดาร์กเว็บ (Dark web) หรือเว็บมืด สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ หรือ ETDA ให้ความหมายไว้ว่า คือ เว็บไซต์ที่ตั้งใจซ่อนอำพรางการเข้าถึง ปกปิดข้อมูลผู้อยู่เบื้องหลัง โดยส่วนใหญ่จะใช้ในเชิงผิดกฎหมาย

เมื่อพูดถึงการจับกุมพาเวล ดูรอฟ อันน่าตกตะลึง เกรย์ กล่าวในพอดแคสต์ของเขาว่า เทเลแกรมเป็นที่หลบภัยสำหรับอาชญากรรมมานานแล้ว

“เรากำลังพูดถึงสื่อลามกอนาจารเด็ก เรากำลังพูดถึงการขายยาเสพติด เรากำลังพูดถึงอาชญากรรมระดับที่เป็นดาร์กเว็บอย่างแท้จริงที่พวกเขาไม่ได้ทำอะไรเลยเกี่ยวกับมัน” เขากล่าว

ดาร์กเว็บคือส่วนหนึ่งของอินเทอร์เน็ตที่สามารถเข้าถึงได้เฉพาะด้วยการใช้ซอฟต์แวร์และความรู้เฉพาะตัว ตั้งแต่การเปิดตัวตลาดซื้อขายซิลค์โรด (Silk Road) ในปี 2011 ได้มีการเผยแพร่เว็บไซต์ที่ขายสินค้าผิดกฎหมายและบริการอย่างต่อเนื่อง

อาชญากรชอบเว็บมืดเพราะความไม่เปิดเผยตัวตนที่เป็นสิ่งที่เว็บไซต์มอบให้กับผู้ใช้งาน การจราจรทางอินเทอร์เน็ตจะถูกส่งผ่านทั่วโลกทำให้การระบุที่มาของชื่อผู้ใช้บางรายเป็นเรื่องที่ท้าทายอย่างมาก

แต่ดูเหมือนว่าอาชญากรก็ชอบเทเลแกรมด้วย

นักวิจัยจากบริษัทความปลอดภัยไซเบอร์ อิลเทล 471 กล่าวว่า “ก่อนที่จะมีเทเลแกรม กิจกรรมเหล่านี้ส่วนใหญ่ดำเนินการในตลาดออนไลน์ที่ใช้บริการเว็บมืดที่ซ่อนอยู่” แต่สำหรับอาชญากรไซเบอร์ระดับต่ำที่มีทักษะน้อยกว่า “เทเลแกรมได้กลายเป็นหนึ่งในจุดหมายปลายทางออนไลน์ที่ได้รับความนิยมมากที่สุด”

กลุ่มแฮ็กเกอร์คิลิน (Qilin) ซึ่งเคยจับระบบบริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาจักร หรือเอ็นเอชเอส (National Health Service - NHS) เป็นตัวประกันเมื่อช่วงต้นฤดูร้อนที่ผ่านมา ได้เลือกที่จะแพร่ข้อมูลผลการตรวจเลือดของคนไข้ซึ่งถูกขโมยไปผ่านช่องเทเลแกรมของตัวเอง ก่อนที่จะเผยแพร่บนเว็บมืดของตัวเองในภายหลัง ขณะที่บริการปลอมแปลง Deepfake ที่ใช้ในการปลอมภาพเปลือยของนักเรียนหญิงในสเปนและเกาหลีใต้ ยังเปิดให้บริการครบวงจร ซึ่งรวมถึงการชำระเงินบนแอปฯ เทเลแกรมด้วย

ไม่มีข้อสงสัยว่าอาชญากรรมบางอย่างเกิดขึ้นบนแพลตฟอร์มอื่น ๆ ด้วย ตามที่รายงานไปก่อนหน้านี้

กลุ่มเทเลแกรมอาชญากรรมที่ผู้สื่อข่าวบีบีซีถูกเพิ่มเข้าไปดูเหมือนจะมีช่องทางบรแอปฯ สแนปแชท (Snapchat) ด้วย และผู้ค้ายา ยังสามารถพบเห็นได้บอินสตาแกรม ซึ่งแน่นอนว่ามีการทำข้อตกลงซื้อขายในแชทส่วนตัว

แต่ผู้ค้ายาเสพติด มักจะโฆษณาช่องเทเลแกรมของตัวเองบนเว็บไซต์เหล่านั้น เพื่อดึงคนมายังแพลตฟอร์มเทเลแกรมของตัวเอง

Child abuse material สื่อลามกอนาจารเด็ก

เทเลแกรมกล่าวว่า การควบคุมเนื้อหาของเทเลแกรม "เป็นไปตามมาตรฐานอุตสาหกรรม" แต่ในสัปดาห์นี้บีบีซีได้เห็นหลักฐานที่ขัดแย้งกับข้ออ้างนี้ ซึ่งเกี่ยวข้องกับพื้นที่ของอาชญากรรมที่เห็นได้ไม่ชัดเจน (และเป็นพื้นที่ที่บีบีซีไม่ได้ค้นหา) นั่นคือ วัตถุหรือสิ่งลามกอนาจารเด็ก

เมื่อวันพุธที่ผ่านมา บีบีซีได้ทราบว่า แม้ว่าเทเลแกรมจะตอบสนองต่อคำขอการลบเนื้อหาจากตำรวจและองค์กรการกุศลบางองค์กร แต่ก็ไม่ได้เข้าร่วมในกิจกรรมที่มุ่งหวังป้องกันการแพร่กระจายของภาพและวิดีโอที่เกี่ยวกับการละเมิดทางเพศเด็ก

แอปฯ เทเลแกรม ไม่ได้เป็นสมาชิกของศูนย์แห่งชาติเพื่อเด็กหายและเด็กที่ถูกแสวงประโยชน์ (National Center for Missing and Exploited Children) หรือมูลนิธิอินเทอร์เน็ตวอทช์ ซึ่งทั้งสององค์กรทำงานร่วมกับเครือข่ายสังคมออนไลน์หลักในการค้นหา รายงาน และลบเนื้อหาดังกล่าว

การไม่ได้ดำเนินการอย่างเพียงพอเพื่อควบคุมวัตถุหรือสิ่งลามกอนาจารเด็ก (CSAM) เป็นหนึ่งในข้อกล่าวหาหลักจากอัยการฝรั่งเศส

“หัวใจของคดีนี้คือการขาดการควบคุมและความร่วมมือของแพลตฟอร์ม โดยเฉพาะในการต่อสู้กับอาชญากรรมที่เกี่ยวกับเด็ก” ฌอง-มิเชล แบร์นิโกด์ เลขานุการทั่วไปของหน่วยงานปกป้องเด็กฝรั่งเศส Ofmin กล่าวบน LinkedIn

ทางด้านเทเลแกรม บอกกับบีบีซีว่า เทเลแกรมดำเนินการค้นหากิจกรรมผิดกฎหมายเชิงรุก รวมถึงการละเมิดทางเพศเด็ก บนเว็บไซต์ และกล่าวว่าได้ดำเนินการที่ไม่เปิดเผยต่อกลุ่ม 45,000 กลุ่ม ภายในเดือน ส.ค. เพียงเดือนเดียว

ขณะเดียวกัน ฝ่ายประสานงานสื่อมวลชน ไม่ตอบสนองต่อคำถามที่บีบีซีติดตามเกี่ยวกับเรื่องนี้หรือเรื่องอื่น ๆ ในบทความนี้

ไม่ให้ความร่วมมือกับตำรวจ

การควบคุมหรือการกลั่นกรองเนื้อหาเป็นเพียงส่วนหนึ่งของปัญหาของแพลตฟอร์มเทเลแกรม อีกประเด็นที่เทเลแกรมถูกวิจารณ์ คือ การตอบสนองต่อคำขอของตำรวจในการลบเนื้อหาผิดกฎหมายและส่งต่อหลักฐาน

ไบรอัน ฟิชแมน ผู้ร่วมก่อตั้งซินเดอร์ (Cinder) ซึ่งเป็นแพลตฟอร์มซอฟต์แวร์ด้านความปลอดภัย Trust and safety กล่าวไว้ว่า

“เทเลแกรมเป็นอีกระดับหนึ่ง: มันเป็นศูนย์กลางสำคัญสำหรับไอซิสมานานกว่าทศวรรษ และเพิกเฉยต่อสื่อลามกอนาจารเด็ก (CSAM) และการมีส่วนร่วมของการบังคับใช้กฎหมายที่สมเหตุสมผลมาหลายปี นี่ไม่ใช่การควบคุมเนื้อหาแบบ 'เบา' แต่มันเป็นแนวทางที่แตกต่างอย่างสิ้นเชิง”

บางคนอาจแย้งว่าฟีเจอร์ความเป็นส่วนตัวของเทเลแกรม หมายความว่าบริษัทไม่มีข้อมูลมากพอเกี่ยวกับกิจกรรมเหล่านี้เพื่อรายงานให้ตำรวจ ซึ่งเป็นกรณีเดียวกับแอปฯ ที่มีความเป็นส่วนตัวสูงอย่างซิกแนล (Signal) และวอทส์แอป (WhatsApp)

แอปฯ เทเลแกรม จะให้ระดับความเป็นส่วนตัวแก่ผู้ใช้งาน หากพวกเขาเลือกจะสร้างการสนทนาแบบลับหรือ Secret Chat ใช้การเข้ารหัสแบบจากต้นทางไปยังปลายทาง (End-to-End) เหมือนกับที่แอปฯ อื่นๆ ใช้ ซึ่งหมายความว่า กิจกรรมภายในการสนทนาเป็นความลับอย่างสมบูรณ์และแม้แต่เทเลแกรมเองก็ไม่สามารถดูเนื้อหานั้นได้

อย่างไรก็ตาม ฟังก์ชันนี้ไม่ได้ตั้งค่าเป็นค่าเริ่มต้นบนเทเลแกรม และดูเหมือนว่ากิจกรรมส่วนใหญ่บนแอปฯ รวมถึงกลุ่มที่ผิดกฎหมายที่ผู้สื่อข่าวบีบีซีถูกเพิ่มรายชื่อเข้าไปจะไม่ได้ตั้งเป็นแบบลับ (secret)

เทเลแกรม สามารถอ่านเนื้อหาทั้งหมดและส่งต่อให้ตำรวจได้หากต้องการ แต่ตามข้อกำหนดและเงื่อนไขของบริษัท ระบุว่าไม่ทำเช่นนั้น

“การสนทนาทั้งหมดในเทเลแกรมและการสนทนาแบบกลุ่ม เป็นความลับระหว่างผู้เข้าร่วมเท่านั้น เราไม่ดำเนินการตามคำขอใด ๆ ที่เกี่ยวข้องกับพวกเขา” ข้อกำหนดและเงื่อนไขของบริษัทระบุ

แนวทางที่เย็นชาของเทเลแกรมต่อการบังคับใช้กฎหมายเป็นสิ่งที่บีบีซีได้รับข้อมูลจากเจ้าหน้าที่ตำรวจที่รู้สึกผิดหวังในงานแถลงข่าว

เจ้าหน้าที่ฝรั่งเศสได้ชี้ให้เห็นในแถลงการณ์เกี่ยวกับข้อกล่าวหาของดูรอฟว่า ตำรวจในฝรั่งเศสและเบลเยียมมีประสบการณ์ “การตอบสนองจากเทเลแกรมเกือบจะเป็นศูนย์” มาตลอด

เจ้าหน้าที่ในประเทศอื่น ๆ รวมถึงเยอรมนี ได้แสดงความไม่พอใจเกี่ยวกับการขาดความร่วมมือจากแอปฯ ในการลบเนื้อหาผิดกฎหมายเช่นกัน

Freedom of speech เสรีภาพในการแสดงความเห็น

แม้จะมีการวิจารณ์เกี่ยวกับวิธีการควบคุมและการกลั่นกรองเนื้อหาของเทเลแกรมอย่างมาก แต่ยังมีบางคนที่แสดงความกังวลว่าการจับกุมนายดูรอฟ ซีอีโอของเทเลแกรม อาจเป็นช่วงเวลาที่น่ากังวล

องค์กรปกป้องสิทธิทางดิจิทัลที่ชื่อว่า แอคเซส นาว (Access Now) ระบุว่า องค์กรกำลังติดตามความคืบหน้าของกรณีนี้ด้วยความกังวลอย่างยิ่ง

ในแถลงการณ์ องค์กรรณรงค์เพื่ออินเทอร์เน็ตเสรีกล่าวว่า เทเลแกรม “ไม่ใช่แบบอย่างของความรับผิดชอบของบริษัท” และองค์กรก็ได้วิจารณ์เทเลแกรมมาแล้วหลายครั้งในอดีต

อย่างไรก็ตาม แอคเซส นาว เตือนว่า “การจับกุมพนักงานของแพลตฟอร์มที่ผู้คนใช้ในการแสดงออกซึ่งสิทธิเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นและการชุมนุมอย่างสงบ โดยไม่มีการยึดมั่นในหลักการสิทธิมนุษยชนที่ชัดเจน อาจส่งผลให้เกิดการเซ็นเซอร์ที่มากเกินไป และอาจลดขนาดของพื้นที่ทางสังคมลงไป”

ทางด้านเทเลแกรม ได้กล่าวหลายครั้งว่า “เป็นเรื่องไร้สาระที่จะอ้างว่าแพลตฟอร์มหรือเจ้าของแพลตฟอร์มนั้น เป็นผู้ต้องรับผิดชอบต่อการใช้แพลตฟอร์มนั้นในทางที่ผิด”

อีลอน มัสก์ นักธุรกิจพันล้านดอลลาร์และเจ้าของแพลตฟอร์ม "เอ็กซ์" หรือทวิตเตอร์เดิม ได้ประณามการจับกุมและอธิบายว่า นี่เป็นการโจมตีเสรีภาพในการพูด โดยเขากำลังเรียกร้องให้มีการปล่อยตัวดูรอฟ

เช่นเดียวกับอาชญากรบางรายในกลุ่มเทเลแกรมที่ผู้สื่อข่าวบีบีซีเป็นสมาชิกอยู่ ซึ่งมีการแชร์ภาพ “FreeDurov” (ปล่อยดูรอฟ) อย่างกว้างขวางทั้งในภาษาอังกฤษและภาษารัสเซีย