తెలంగాణ గ్రామాల్లో పర్యటిస్తే పెద్ద పెద్ద రోడ్ల మూలల్లో మార్జిన్లకు ఆవల విసిరేసినట్టుగా సుత్తీ కొడవలి గుర్తున్న స్మారకాలు వెలిసిపోయి కనిపిస్తాయి. కొన్ని గ్రామాల సెంటర్లలోనూ ఇంకా దళితవాడలన్నింటా విరివిగా అంబేడ్కర్ విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. ఇటీవలి పరిణామంగా శివాజీ, వివేకానందుడి స్మారకాలు అంబేడ్కర్‌తో పోటీపడుతూ మెరుస్తుంటాయి.

1967లో పశ్చిమబెంగాల్ లోని నక్సల్బరీ లో జరిగిన ఘటన సాయుధపోరాటానికి దారితీసింది. అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయిన స్థానిక ఆదివాసీ రైతులకు, భూమిలేని నిరుపేద రైతులకు అండగా సీపీఎం లోని రాడికల్ ఎలిమెంట్స్ తో కూడిన సిలిగురి విభాగం నిలబడి వారిని జోతేదారులపై అంటే భూస్వాములపై తిరగబడేలా చేసింది. 1967 మే 25న జరిగిన ఘటనలో ఒక ఎస్ఐను బాణంతో దాడిచేసి చంపారు. పోలీసులు ఆదివాసీలపై కాల్పులు జరిపి 8 మంది మహిళలు, ఇద్దరు పిల్లలు, ఒక పురుషుడు సహా మొత్తం 11 మందిని కాల్చి చంపారు. ఇది నిప్పు రాజేసింది. ఆదివాసీ సాయుధ తిరుగుబాటు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలకు పాకింది. చైనీస్ మీడియా దీన్ని వసంత మేఘ గర్జన (spring thunder) అని అభివర్ణించింది.

అంతకు రెండేళ్ల కిందటే, భారత రాజ్యాన్ని సాయుధమార్గంలో నూతన ప్రజాస్వామిక విప్లవం ద్వారా కూల్చి సోషలిస్టు ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే లక్ష్యంతో ‘ఎయిట్ డాక్యుమెంట్స్’ను రూపొందించారు స్థానిక సీపీఐ(ఎం) నాయకుడు చారు మజుందార్. కానూ సన్యాల్, జంగల్ సంతాల్‌లతో కలిసి ఆయన నక్సల్బరీ తొలి ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. ఆ తర్వాత నక్సలైట్ ఉద్యమం శ్రీకాకుళం, తెలంగాణ, బిహార్, దండకారణ్యం అడవులకు విస్తరించింది.

పీపుల్స్ వార్ తొలిదశలోనే స్థావరాలను ఏర్పాటు చేయడానికి కార్యకర్తలను బస్తర్ లోని దండకారణ్యానికి పంపారు సీతారామయ్య. మావోయిస్టులు అక్కడి ఆదివాసీలకు ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులు నేర్పించారు, దోపిడీని ప్రతిఘటించారు. ఆదివాసీల విశ్వాసాన్ని పొందారు. 1980లలో బస్తర్‌లో వేతనంతో కూడిన శ్రమ, ఆధునిక వరి సాగు గురించి తెలియదని, ఆహారంలో గోంగూర తప్ప మరే కూరగాయ తినే అలవాటు లేదని, రెండో పంట గురించి ఎవరూ వినలేదని పినాక పాణి రాసిన 'జనతనరాజ్యం' పేర్కొంది. మావోయిస్టులు కొత్త పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టారు. సహకార సంఘాలు, పాఠశాలలు స్థాపించారు. చెరువులు, బావులను తవ్వించారు.

వరంగల్ రీజినల్ ఇంజినీరింగ్ కళాశాల (ప్రస్తుత ఎన్ఐటీ) అప్పట్లో రిక్రూట్‌మెంట్ హబ్‌గాా మారింది. రీజినల్ ఇంజినీరింగ్ కాలేజీకి రాడికల్ ఇంజనీరింగ్ కాలేజీ అనేది మారుపేరుగా మారిపోయింది. ఇటీవల భద్రతా బలగాల చేతుల్లో చనిపోయిన మావోయిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి నంబాల కేశవరావు సహా అనేక మంది నక్సలైట్ నాయకులు ఈ కళాశాల నుంచే వచ్చారు.

నిరుపేద రైతులు, రైతుకూలీలు నక్సలైట్ల నేతృత్వంలో జమీందార్ల భూముల మీద దాడులు చేసి స్వాధీనం చేసుకోవడం అనేది 80ల్లో పెద్ద ఎత్తున సాగింది. అప్పట్లో ప్రభుత్వం కొన్ని ప్రాంతాలను కల్లోలిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించింది.

తెలంగాణలో నక్సలైట్ ఉద్యమానికి కొంత స్థానిక పరిస్థితుల నేపథ్యముంది. నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత కూడా తెలంగాణలో భూస్వాముల పెత్తనం కొనసాగింది. వెట్టి చాకిరీ, భూస్వాముల అరాచకాలు, పెత్తందారీ పద్ధతులు, ఇతర దోపిడీ విధానాలు కొనసాగాయి. ఉద్యోగ, ఉపాధి అవకాశాలు ఉండేవికావు. ప్రజల్లో ఆశ కొంచెం, నిరాశ కొండంత ఆవరించిన కాలం. దేశవ్యాప్తంగా ‘‘యాంగ్రీ యంగ్ మ్యాన్’’ అనేది సినిమాల్లోనూ, బయట ఇమేజరీగా ఉన్న కాలం. ఒక దొర చేతిలో పీడనకు గురయ్యే బాధిత సమూహాలు అసంఖ్యాకంగా గ్రామాల్లో ఎదురుబొదురుగా కనిపించే కాలం. ప్రత్యక్షంగా ఒక ‘‘విలన్’’ అంటూ ఎదురుగా ఉన్నకాలం. వెరసి అది సాయుధ విప్లవానికి ఫర్టైల్ గ్రౌండ్‌గా పనిచేసింది.

పుల్లరి ఉద్యమం, బీడీ ఆకు ఉద్యమం, దున్నేవానికి భూమి, వెట్టి చాకిరి నిర్మూలన లాంటి చర్యలు, దొరలు-భూస్వాముల భూముల స్వాధీనం వంటివి తొలిదశలో విస్తరణకు బాగా ఉపయోగపడ్డాయి. ఆదివాసీలను, దళితులను ప్రధానంగా ఆకర్షించగలిగాయి. అయితే ప్రభుత్వం రైతులను అనుమతించకపోవడం వల్ల అలాంటి భూములు చాలావరకు చాలా కాలం వరకు సాగులేక పడావు పడిపోవడం మరో పరిణామం.

నక్సలైైట్లు ఒత్తిడి గ్రూప్‌గా పనిచేసి ఆదివాసీలకు, దళితులకు, నిరుపేదలకు సంబంధించి ప్రయోజనం చేకూర్చే కొన్ని సానుకూల మార్పులకు కారణమయ్యారని కొందరు సామాజిక వేత్తలు వ్యాఖ్యానించి ఉన్నారు. వెట్టిచాకిరీ నిర్మూలన, కనీసవేతనం అనే రెండు రాజ్యాంగ పరమైన అంశాలను నక్సలైట్లు సాధించగలిగారని ప్రముఖ మానవ హక్కుల ఉద్యమకర్త, న్యాయవాది, నక్సల్స్‌కు మాజీ సానుభూతిపరుడు కె.బాలగోపాల్ తన ఈపీడబ్ల్యూ వ్యాసంలో రాసి ఉన్నారు.

యూఎస్ఎస్ఆర్ విచ్ఛిన్నమవ్వడం, ఇతర తూర్పు ఐరోపా పరిణామాలతో మార్క్సిజం తన ఆకర్షణను చాలావరకు కోల్పోయింది. ఈ సిద్ధాంతంపై ప్రశ్నలు క్రమేణా బలపడుతూ వచ్చాయి. 1990లలో ప్రపంచీకరణ సామాజిక-ఆర్థిక స్వరూపాన్ని మార్చేసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఐటీ అభివృద్ధి, వై.ఎస్. రాజశేఖరరెడ్డి అమలుచేసిన ఫీజు రీయింబర్స్‌మెంట్ పథకం, సంక్షేమ పథకాల విస్తరణలాంటివి గ్రామీణ యువతకు కొత్త ఆకాంక్షలను అందించాయి. విద్య ప్రైవేటు రంగంలోకి వెళ్లిన కొద్దీ ఒకప్పుడు రిక్రూట్ మెంట్ కేంద్రాలుగా కీలక పాత్ర పోషించిన సామాజిక సంక్షేమ హాస్టళ్ల ప్రాధాన్యం తగ్గిపోయింది. నిస్పృహకు కేంద్రమైన దుర్భర దారిద్య్రం తగ్గింది. ప్రపంచ బ్యాంక్ నివేదిక ప్రకారం, 1977 నాటికి భారత దేశంలో 59.07 శాతం మంది దారిద్య్రంలో ఉంటే ఇది 2022 నాటికి 5.25 శాతానికి తగ్గింది.

భారతదేశంలో 1960ల చివర్లో ప్రారంభమైన హరిత విప్లవం 1980ల చివరినాటికి ఆహార కొరత సమస్య నుంచి బయటపడటానికి దేశానికి సహాయపడింది (ఎఫ్ఏవో).

అంతకు ముందు మావోయిస్టు పార్టీకి సన్నిహితంగానో, సానుకూలంగానో ఉన్న మేధావి వర్గం నుంచి మద్దతు తగ్గిపోయింది. 2009లో బాలగోపాల్ తన ఈపీడబ్ల్యూ వ్యాసంలో, ‘‘దాదాపు 40 ఏళ్ల నక్సలైట్ ఉద్యమాన్ని పునరావలోకనం చేస్తే, ఎంత తక్కువగా ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రభావితం చేయగలిగారు, అడ్డుకోగలిగారు అనేది చూస్తే ఆశ్చర్యం వేస్తుంది’’ అని రాశారు. నక్సలైట్లకు మధ్యతరగతి ప్రజలు దూరమయ్యారు. ప్రజాస్వామ్యంలో సాయుధ పోరాటమేంటని ప్రశ్నించేవారు పెరిగారు.

ఎన్‌కౌంటర్లు నిజమైనవా, లేక నకిలీవా అనే చర్చ కూడా కనుమరుగవుతూ వస్తోంది. మావోయిస్టుల మరణాలు సమాజానికి పట్టనివిగా మారిపోయాయి.

నక్సలైట్ ఉద్యమ ఆవిర్భావం, ఉత్థాన పతనాల గురించి కోబాడ్ గాంధీ ఇటీవల బీబీసీతో తన అనుభవాలు, అభిప్రాయాలు పంచుకున్నారు. ఉద్యమం తన లక్ష్యాలను సాధించలేకపోవడానికి కేవలం అంతర్గత బలహీనత ఒక్కటే కాక, సంక్లిష్ట సామాజిక సన్నివేశం, రాజ్యానికున్న అమితమైన బలం కారణాలని ఆయన అన్నారు.
నిచ్చెన మెట్ల కులవ్యవస్థ, సామాజిక విభజనలు, ఆదివాసీల ప్రత్యేకత ల్లాంటి అనేకానేక సామాజిక సంక్లిష్టతలు, భారత ప్రభుత్వ సైనిక శక్తి, ఉద్యమానికి బలీయమైన అడ్డంకులను నిర్మించిందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ సంక్లిష్ట సామాజిక సన్నివేశాలను అర్థం చేసుకుని తగిన విధంగా అడ్రస్ చేయడంలో రాజ్య బలిమిని గుర్తించి తగిన విధంగా ఎత్తుగడలు రూపొందించుకోవడంలో ఉద్యమం విఫలమైందనీ, అయితే, ఇతర రాజకీయ శక్తులతో పోల్చుకున్నపుడు నక్సలైట్ ఉద్యమం ఈ విషయంలోె ఎంతో కొంత మెరుగు అని కూడా ఆయన చెప్పుకొచ్చారు. కులాన్ని తగిన రీతిలో అడ్రస్ చేయలేకపోవడమన్నది ఉద్యమంలో ప్రాథమిక లోపమని, అట్టడుగు వర్గాలను ఈ పోరాటంలోకి తీసుకురాగల అవకాశాలను ఇది దెబ్బతీసిందని కోబాడ్ గాంధీ అభిప్రాయపడ్డారు.

‘రోటీ కపడా ఔర్ మకాన్’ నుంచి ‘జిందగీ న మిలేగీ దోబారా’ దాకా

‘బందిని’ (1963) సినిమా సమయంలో సమాజంలో పెల్లుబుకుతున్న ఆవేదన, ఆక్రోశం నేపథ్యంలో మొదలైన ఆలోచన నక్సలిజం. ‘జిందగీ న మిలేగీ దోబారా’ (2011) నాటికి సమాజ గమనంలో, యువత ఆలోచనా విధానంలో చాలా మార్పులొచ్చాయి, వస్తున్నాయి. ప్రజల ఆలోచనా స్రవంతికి మావోయిస్టులకు కనెక్షన్ పోయింది.

అత్యంత వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు తమకు తాము పరిమితమైపోయిన నక్సలైట్లు మార్జినలైజ్ అయిపోయారు. బయటి ప్రపంచంతో వారి సంబంధాలు దాదాపుగా అంతరించిపోయాయి. ప్రజలు పట్టణాలకు ప్రయాణిస్తున్న కొద్దీ, నక్సలైట్లు మరింతగా దట్టమైన అడవులకు పరిమితమవుతూ వచ్చారు. భిన్నమైన దిశల్లో ప్రయాణం సాగింది. .

‘‘నక్సలైట్ ఉద్యమం ప్రధానంగా అత్యంత వెనుకబడిన అడవులకే పరిమితమైంది, పల్లెలు, మైదానప్రాంతాల్లోనే ఉనికి స్వల్పం. ఇక పట్టణాల గురించి చెప్పడానికే లేదు.’’ అని కోబాడ్ గాంధీ చాలా కాలం క్రితమే ఎకనామిక్ అండ్ పొలిటికల్ వీక్లీకి రాసిన వ్యాసంలో చెప్పి ఉన్నారు.

రష్యా, చైనా, నేపాల్ లలో లెనిన్, మావో, ప్రచండలకు ఆయా దేశాలను విప్లవం ద్వారా ఆధునిక దశలోకి నడిపిన జాతీయ ఇమేజ్ ఉంది. అది ఇక్కడ నక్సలైట్లకు లేదు. చట్టాలు, కోర్టుల వంటి ఆధునిక మార్గాలున్న ప్రజాస్వామ్య దేశంలో సాయుధ పోరాటాన్ని అరాచకమని భావించే వారే ఎక్కువ.

మావో చివరి సైనికులు అస్తిత్వ పోరాటం చేస్తున్నారు. సమూలమైన మార్పు కోసం అంటూ ఏవో కలలతో అడవి బాట పట్టినవారిలో మిగిలినవారు మిగిలి ఉంటారా, దారి మార్చుకునే అవకాశమైనా వారికి మిగిలి ఉంటుందా, లేక సమూలంగా నిర్మూలించాలని రాజ్యం పట్టుబడుతుందా అనేది చూడాలి. వసంతమేఘ ఘర్జన బలహీనమైన పీలస్వరంగా మారిన సన్నివేశంలో నక్సలైట్ల కథ భారతదేశపు మారుతున్న రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ గురించి, దానిని మార్చడానికి ఆయుధాలు చేపట్టిన వారి గురించి మనకు చెబుతుంది.

క్రెడిట్స్:

స్టోరీ: జీఎస్ రామ్మోహన్
ఇల్లస్ట్రేషన్ అండ్ డిజైన్: పునీత్ బర్నాలా, చేతన్ సింగ్, వాసిఫ్ ఖాన్
ప్రొడక్షన్: వాసిఫ్ ఖాన్
ఫోటో క్రెడిట్: గెట్టీ, సీజీ ఖబర్

`