07/02/2014

Coig bliadhn’deug airson Poileas a Mharbhadh. B’ e sin an tiotal air pìos-naidheachd air duilleag aghaidh a’ New Zealand Herald air a’ chiad latha dhen Ghiblean anns a’ bliadhna mu dheireadh dhen naoidheamh linn deug. Chan e gogaireachd a bh’ ann, ge-tà. Bha an naidheachd dhuilich mu bhàs a’ Chonstabal King ann an Srath Spè ann an Alba. Feumaidh gur e naidheachd mhòr a bh’ innte. Co-dhiù bha ùidh mhòr aig muinntir na Gàidhealtachd innte.

B’ e am ‘murtair’ fear Ailean MacCaluim. Thogadh Ailean ann an Loch Abar agus bha e cianail measail air poidseadh, ged a bha athair na gheamair. Feumaidh nach robh cùisean rèidh anns an taigh aig amannan!

Nuair a bha e na dhuine òg, dh’fhalbh Ailean a dh’fhuireach ann am Patagonia – slighe a ghabh mòran eile às a’ Ghàidhealtachd. Bha e ann fad seachd bliadhna. Tha dùil gun robh e ri cìobaireachd an sin. ’S dòcha gun robh e anns na h-Eileanan Faclanach cuideachd airson greis.

Timcheall air a’ bhliadhna ochd ceud deug is naochad (1890), thill Ailean a dh’Alba. Bha athair air bàs fhaighinn agus bha a mhàthair air gluasad a Dhrochaid na Cuing-leum ann an Srath Spè. Bha bràthair Ailein – Dòmhnall – ag obair do Ghranndach Rat Mhurchais mar gheamair. Chaidh Ailean a dh’fhuireach aca. Cha b’ fhada gus an robh e air ais na sheann dòighean, a’ poidseadh.

Bha e eòlach air sgìre mhòr eadar am Monadh Ruadh agus Monadh Nibheis, agus rinn e bith-beò à poidseadh. Bha e a’ reic sitheann do luchd-ceannach air feadh na dùthcha. A rèir choltais, bha e ga cur air an trèana ann an Coit Ghartain.

Chan e duine dòigheil a bh’ ann an Ailean. Bhiodh e a’ maoidheadh air geamairean. Agus latha a bha seo, chaidh e fhèin is Dòmhnall a-mach air a chèile gu dubh mun phoidseadh a bha e a’ dèanamh. Mhaoidh Ailean air Dòmhnall. Thuirt Dòmhnall ris gun robh e às a rian. Theich Ailean ach bha dragh air Dòmhnall gur e fòirneart a bha fa-near do dh’Ailean agus dh’inns e do na poilis anns an Aghaidh Mhòir mun ghnothach.

Cho luath ’s a thòisich na poilis air rannsachadh a dhèanamh air Ailean, fhuair iad a-mach gun robh eagal air muinntir an àite roimhe. ’S e fear tapaidh a bh’ ann, làidir na bhodhaig, ceathrad ’s a trì bliadhna a dh’aois agus gun dlùth-charaid ach a-mhàin an cù aige. Bha e cuideachd, mar a bhiodh dùil, fìor sgileil le gunna.

Lean MacCaluim le a phoidseadh. Chaidh a dhìteadh ach cha do nochd e sa chùirt. Chaidh binn a chur air – càin còig sgillinn a phàigheadh no seachd latha sa phrìosan. Chaidh iarraidh air poileas à Drochaid Neithich a dhol thuige, airson an t-airgead iarraidh. B’ esan an Constabal Tòmas King. Bha e àrd, foghainteach agus pòsta le ochdnar cloinne. Fhuair e taic bho phoileas eile, Iain MacGilleNaoimh.

Bha Ailean MacCaluim a-nise a’ fuireach ann an taigh beag dà-sheòmrach aig tè Marsaili Nic a’ Phearsain, Marsaili Dhubh mar a chante rithe, ann am Baile Mhuilinn an Tulaich ann an Obar Neithich. Chaidh na poilis don taigh.

‘Hai, MhicCaluim!’ dh’èigh iad.

‘Dè tha sibh ag iarraidh?’ dh’èigh MacCaluim air ais.

Chaidh na poilis a-steach don taigh, MacGilleNaoimh don t-seòmar-chadail agus King don chidsin. Agus innsidh mi dhuibh dè thachair an uair sin anns an ath Litir.

Coig bliadhn’deug airson Poileas a Mharbhadh: fifteen years for killing a policeman; pìos-naidheachd air duilleag aghaidh: a news item on [the] front page; gogaireachd: April fool’s matter; naidheachd dhuilich mu bhàs a’ Chonstabal King: sad news about the death of Constable King; bha ùidh mhòr aig muinntir na Gàidhealtachd innte: the people of the Highlands were very interested in it; bha e cianail measail air poidseadh, ged a bha athair na gheamair: he was really keen on poaching, although his father was a gamekeeper; dh’fhalbh Ailean a dh’fhuireach ann am Patagonia: Allan went to live in Patagonia; bha athair air bàs fhaighinn: his father had died; ag obair do Ghranndach Rat Mhurchais: working for Grant of Rothiemurchus; cha b’ fhada gus an robh e air ais na sheann dòighean: it wasn’t long until he was back in his old ways; eadar am Monadh Ruadh agus Monadh Nibheis: between the Cairngorms and the Nevis Range; rinn e bith-beò à poidseadh: he made a living from poaching; às a rian: insane; bha dragh air Dòmhnall gur e fòirneart a bha fa-near do dh’Ailean: Donald was worried that Allan was intent on violence; dh’inns e do na poilis anns an Aghaidh Mhòir: he told the police in Aviemore; gun robh eagal air muinntir an àite roimhe: that the local people were afraid of him; làidir na bhodhaig: bodily strong; gun dlùth-charaid ach a-mhàin an cù aige: without a close friend except for his dog; chaidh a dhìteadh: he was prosecuted; càin còig sgillinn a phàigheadh: to pay a fine of five shillings; pòsta le ochdnar cloinne: married with eight children.

Feumaidh nach robh cùisean rèidh: matters can’t have been plain-sailing.

Tha “Litir do Luchd-ionnsachaidh” air a maoineachadh le MG ALBA