Srebrenica: Co wydarzyło się w trakcie najgorszego aktu masowego mordu na europejskiej ziemi od czasu II wojny światowej?

W tym roku przypada 30. rocznica masakry w Srebrenicy, uznanej przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) za ludobójstwo.

Masakra miała miejsce podczas wojny w Bośni (1992-1995), toczonej między różnymi frakcjami bośniackich Serbów, bośniackich muzułmanów (Bośniaków) i Chorwatów.

Bojownicy bośniackich Serbów zabili około 8,000 muzułmańskich mężczyzn i chłopców w ochranianym przez ONZ mieście Srebrenica.

Szacuje się, że około 1,000 ciał oczekuje na identyfikację.

W 2024 r. ONZ ogłosiło 11 lipca corocznym dniem pamięci ofiar masakry.

Co stało się w Srebrenicy?

Wojna w Bośni wybuchła po rozpadzie Jugosławii na początku lat 90. Jugosławia, będąca federacją sześciu republik, zrzeszała Serbów, Chorwatów, bośniackich muzułmanów, Albańczyków, Słoweńców i inne mniejszości pod stosunkowo łagodnym reżimem komunistycznym kierowanym przez prezydenta Josipa Broza Tito.

Po śmierci Tito w 1980 r. apele o większą autonomię w Jugosławii doprowadziły do ogłaszania niepodległości [przez poszczególne republiki].

W Bośni, jednym z krajów powstałych po rozpadzie, w konflikcie ze sobą były trzy społeczności - bośniaccy Serbowie, wspierani przez Serbię, Bośniacy i Chorwaci.

W mieście Srebrenica mieszkało wówczas około 40,000 bośniackich muzułmanów. Wielu z nich przybyło z innych części kraju, zmuszonych do ucieczki przed kampanią czystek etnicznych prowadzoną przez bośniackich Serbów podczas wojny w Bośni w latach 1992-1995.

Srebrenica została ogłoszona strefą bezpieczeństwa ONZ w 1993 r., a niewielka grupa międzynarodowych sił pokojowych miała za zadanie chronić ją przed wszelkimi atakami.

11 lipca 1995 r. oddziały bośniackich Serbów dowodzone przez generała Ratko Mladicia zaatakowały miasto, przeważając nad siłami pokojowymi ONZ, które nie były w stanie zabezpieczyć chroniących się tam cywilów.

W momencie wkroczenia armii bośniackich Serbów, około 20,000 muzułmanów, głównie kobiet, dzieci i osób chorych, szukało schronienia w kompleksie ONZ kontrolowanym przez holenderskie siły pokojowe w pobliskich Potočarach.

W miarę eskalacji przemocy, siły pokojowe ONZ poddały się. Bośniackie kobiety i dzieci zostały przewiezione autobusami w bezpieczne miejsce.

Zabrano mężczyzn i chłopców, którzy zostali albo masowo zgładzeni lub zamordowani podczas prób ucieczki przez zalesione wzgórza wokół Srebrenicy.

W niecałe dwa tygodnie siły serbskie systematycznie wymordowały ponad 8,000 Bośniaków. Szczątki około 1,000 osób są nadal zaginione lub niezidentyfikowane.

W miejscu ogłoszonym przez ONZ "strefą bezpieczeństwa" lekko uzbrojeni żołnierze sił pokojowych nie zrobili nic, gdy wokół nich szalała przemoc.

Jaki był wyrok?

Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii, czyli sąd ONZ w Hadze, skazał za zbrodnie wojenne popełnione w Srebrenicy blisko 50 bośniackich Serbów, w tym Mladicia i przywódcę bośniackich Serbów Radovana Karadžicia.

Mladić i Karadžić zostali skazani na dożywocie za ludobójstwo, po tym jak proces wykazał, że masakra była w znacznym stopniu zaplanowana.

"Popełnione zbrodnie należą do najohydniejszych znanych ludzkości i obejmują ludobójstwo i eksterminację jako zbrodnię przeciwko ludzkości," powiedział przed skazaniem Mladicia na dożywocie w 2017 r. sędzia przewodniczący Alphons Orie z Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii.

Sąd usłyszał przerażające zeznania ocalałych świadków i krewnych zabitych.

Niektórzy mężczyźni zostali pogrzebani żywcem, podczas gdy niektórzy dorośli byli zmuszeni patrzeć, jak ich dzieci są zabijane.

Wiele ofiar masakry w Srebrenicy jest pochowanych na pobliskim cmentarzu w Potočarach. Tysiące prostych, białych nagrobków znajduje się na zboczu wzgórza, w otoczeniu lasu.

Były Sekretarz Generalny ONZ Kofi Annan oświadczył później: "Tragedia Srebrenicy na zawsze będzie prześladować historię Organizacji Narodów Zjednoczonych."

'Zbrodnia, ale nie ludobójstwo'

Jednak większość bośniackich Serbów, a także wiele osób w Serbii, wielokrotnie zaprzeczało, by to, co wydarzyło się w Srebrenicy w 1995 r., było ludobójstwem.

W 2024 r. ustawodawcy bośniackich Serbów przyjęli raport zaprzeczający, że zabicie 8,000 muzułmanów w Srebrenicy podczas wojny w Bośni było ludobójstwem.

Ich lider Milorad Dodik powiedział, że operacja armii bośniackich Serbów w Srebrenicy była "wielkim błędem".

"To była zbrodnia, ale nie ludobójstwo," powiedział Dodik.

Twierdzą również, że większość z 2,000 zabitych to ofiary wojny - muzułmańscy żołnierze bośniaccy zabici w bitwie, a niektórzy twierdzą, że zabójstwa były "zemstą za wszystkich Serbów zabitych w wioskach wokół Srebrenicy".

Rezolucja ONZ ustanawiająca 11 lipca Międzynarodowym Dniem Refleksji i Upamiętnienia Ludobójstwa w Srebrenicy potępiła również wszelkie zaprzeczanie masakrze i gloryfikowanie zbrodniarzy wojennych.

Jak teraz wygląda demografia regionu?

Przed wojną w latach 90. Srebrenica była w dużej mierze miastem bośniackich muzułmanów. Obecnie większość ludności stanowią Serbowie.

Po wojnie Bośnia została podzielona na dwa podmioty - Republikę Serbską i Federację Bośni i Hercegowiny. Srebrenica znajduje się w Republice Serbskiej.

W kolejnych latach po wojnie populacja Bośniaków w Srebrenicy zmniejszyła się, a populacja Serbów wzrosła.

Republika Serbska jest zamieszkana głównie przez Serbów, podczas gdy bośniaccy muzułmanie stanowią większość w Federacji Bośni i Hercegowiny.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Michał Chlebowski i Magdalena Mis