Dlaczego tak wiele dzieci wapuje i dlaczego jest to niebezpieczne?

Kraje na całym świecie wprowadzają restrykcje w odpowiedzi na rosnącą popularność korzystania z e-papierosów, zwanego potocznie wapowaniem.

Zdaniem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), kolorowe opakowania i dostęp do ponad 16,000 smaków sprawiły, że z e-papierosów korzysta obecnie więcej dzieci i młodzieży niż dorosłych.

Jak bardzo wapowanie szkodzi zdrowiu?

Badania wykazały, że wapowanie jest znacznie mniej szkodliwe niż palenie papierosów, które zawierają tytoń, substancje smoliste i szereg innych toksycznych, rakotwórczych substancji chemicznych.

Wapowanie może jednak powodować długotrwałe uszkodzenia płuc, serca i mózgu, a niektórzy eksperci medyczni zalecają je jedynie jako pomoc dla dorosłych, którzy próbują rzucić palenie.

Para z e-papierosów zawiera również niewielkie ilości substancji chemicznych, w tym uzależniającą nikotynę.

"E-papierosy mogą być skutecznym sposobem na rzucenie palenia przez dorosłych palaczy, ale zawsze było dla nas jasne, że dzieci i dorośli niepalący nigdy nie powinni wapować," stwierdził brytyjski Departament Zdrowia i Opieki Społecznej.

Potrzeba więcej badań, aby w pełni zrozumieć skutki wapowania, ale już w grudniu 2023 r. WHO ostrzegło, że rośnie liczba "alarmujących dowodów" na temat szkodliwości palenia papierosów elektronicznych.

Badanie przeprowadzone w 2020 r. przez Manchester Metropolitan University w Wielkiej Brytanii wykazało, że wapowanie ma "podobny wpływ na czynność płuc i układu sercowo-naczyniowego jak palenie tytoniu".

Badacze ostrzegli również, że e-papierosy "mogą w szczególny sposób stymulować rozpoczęcie palenia, zwłaszcza wśród młodzieży" - ryzyko to zostało również podkreślone przez WHO.

W lutym 2025 r. rząd Wielkiej Brytanii ogłosił projekt badawczy o wartości 62 mln funtów (308 mln złotych(, w ramach którego przez dekadę przebadane zostanie 100,000 dzieci w wieku od ośmiu do 18 lat. Projekt ma pomóc lepiej zrozumieć zagrożenia.

"Dzieci są werbowane i wciągane w pułapkę używania e-papierosów w młodym wieku i mogą uzależnić się od nikotyny," powiedział w 2024 r. dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, dyrektor generalny WHO.

"Wzywam kraje do wdrożenia rygorystycznych środków zapobiegawczych, aby chronić swoich obywateli, zwłaszcza dzieci i młodzież".

Jaki jest wpływ wapowania na młodzież?

Dr Ruediger Krech, dyrektor WHO ds. promocji zdrowia, stwierdził, że e-papierosy są celowo reklamowane dzieciom za pośrednictwem mediów społecznościowych i influencerów.

Powiedział, że marketing niektórych produktów obejmuje postacie z kreskówek i projekty stworzone specjalnie w celu przyciągnięcia młodszych użytkowników.

"Obserwujemy alarmujący wzrost używania e-papierosów wśród dzieci i młodzieży, przy czym w wielu krajach ten wskaźnik jest wyższy w tej grupie niż wśród dorosłych użytkowników," powiedział dr Krech w 2023 r.

Jego obawy podziela brazylijska kardiolożka Jaqueline Scholz, która prowadzi program rzucania palenia w Heart Institute (InCor) w São Paulo w Brazylii.

"Coraz częściej widzę w mojej klinice młodych ludzi w wieku 16-24 lat, którzy używają tego produktu i mają poziom nikotyny w organizmie, który odpowiada wypalaniu ponad 20 papierosów dziennie", powiedziała dr Scholz.

Jej zdaniem wcześniej palenie nie było popularne wśród brazylijskich nastolatków, ale nastawienie zmieniło się wraz z pojawieniem się wapowania, które jej zdaniem może wkrótce stać się "epidemią".

Opowiada się za całkowitym zakazem e-papierosów.

"E-papieros to po prostu stary papieros w nowym przebraniu - zaprojektowany, aby nadal sprzedawać i utrwalać uzależnienie, ale z dodatkową szkodą."

Według WHO, nawet krótka ekspozycja na marketing e-papierosów w mediach społecznościowych może zwiększyć prawdopodobieństwo rozpoczęcia wapowania, a co za tym idzie, palenia.

"Badania konsekwentnie pokazują, że młodzi ludzie, którzy używają e-papierosów, są prawie trzy razy bardziej narażeni na sięganie po papierosy w późniejszym życiu," stwierdziła w oświadczeniu agencja ONZ.

WHO szacuje, że każdego roku ponad 8 mln ludzi umiera z powodu palenia tytoniu.

Nikotyna zawarta w tytoniu jest silnie uzależniająca, a palenie tytoniu jest głównym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia i układu oddechowego, a także ponad 20 różnych typów i podtypów raka oraz innych wyniszczających schorzeń.

Jak świat reguluje wapowanie?

Przepisy dotyczące wapowania różnią się w poszczególnych krajach. Według raportu WHO z 2024 r., 34 kraje zakazały sprzedaży e-papierosów.

W niektórych przypadkach zakazy dotyczą sprzedaży i dystrybucji e-papierosów, podczas gdy w innych zabronione jest również wapowanie w miejscach publicznych. Niektóre kraje, takie jak Australia, wymagają, aby wszystkie produkty do wapowania - niezależnie od tego, czy zawierają nikotynę - były sprzedawane wyłącznie w aptekach.

Jednak WHO stwierdziła również, że w 88 krajach nie ma minimalnego wieku uprawniającego do zakupu e-papierosów, a 74 kraje nie mają żadnych ograniczeń dotyczących wapowania.

W 2014 roku Unia Europejska znowelizowała swoją dyrektywę tytoniową, wprowadzając bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące e-papierosów, w tym ograniczenia wiekowe oraz limity dotyczące reklam i smaków.

Zasady różnią się jednak w obrębie wspólnoty: Francja i Belgia zakazały w tym roku jednorazowych e-papierosów, podczas gdy Grecja generalnie zezwala na wapowanie, umożliwiając sprzedaż produktów w specjalistycznych sklepach i regulując ich użycie.

W Stanach Zjednoczonych nabywcy muszą mieć co najmniej 21 lat, aby kupować urządzenia do wapowania i płyny do e-papierosów od sprzedawców innych niż sklepy tytoniowe.

Jak wapowanie szkodzi środowisku?

Oprócz ograniczenia wapowania wśród młodych ludzi, brytyjski zakaz jednorazowych e-papierosów został wprowadzony także w celu ograniczenia ich wpływu na środowisko. Według Departamentu Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich (Defra) w 2023 r. każdego tygodnia wyrzucano prawie pięć milionów jednorazowych e-papierosów.

Oprócz baterii litowo-jonowych, waporyzatory zawierają płytki drukowane. W przypadku niewłaściwej utylizacji mogą z nich wyciekać toksyczne związki takie jak kobalt i miedź, zagrażając dzikim zwierzętom i rozprzestrzeniając trujące chemikalia w środowisku.

Minerały i lit mogłyby - po odzyskaniu z recyklingu - zostać ponownie wykorzystane w ekologicznych technologiach, takich jak akumulatory do samochodów elektrycznych lub turbiny wiatrowe.

Recykling jednorazowych e-papierosów jest jednak trudny ze względu na ich rozmiar i złożoną konstrukcję, co utrudnia ich demontaż.

Brytyjskie Stowarzyszenie Samorządów Lokalnych (LGA) ostrzegło również, że jednorazowe waporyzatory stanowią "zagrożenie dla procesu zbierania odpadów oraz powodują pożary w śmieciarkach".

Ile dzieci i ilu dorosłych wapuje?

W jednym z raportów oszacowano, że w 2021 r. 82 mln ludzi na całym świecie używało e-papierosów, czyli wyrobów tytoniowych typu "heat-not-burn" (podgrzewaczy tytoniu).

WHO szacuje, że na całym świecie co najmniej 37 mln dzieci w wieku 13-15 lat używa jakiejś formy tytoniu, w tym papierosów, bezdymnych wyrobów tytoniowych i coraz częściej e-papierosów.

Wapowanie w Polsce

W ślad za innymi krajami na świecie, Polska wprowadza ograniczenia w sprzedaży e-papierosów.

W maju Sejm przyjął ustawę, która zakazuje sprzedaży wszystkich urządzeń do wapowania i pojemników zapasowych osobom niepełnoletnim – bez względu na to czy produkt ma w składzie nikotynę, czy nie. Zakaz obejmuje też woreczki z nikotyną.

Nie będzie można również tych produktów reklamować ani sprzedawać ich przez internet.

Posłowie zdecydowali także, że korzystanie z e-papierosów niezawierających nikotyny, będzie zakazane w miejscach publicznych, podobnie jak zakazane było do tej pory palenie papierosów i e-papierosów zawierających nikotynę.

Z badania opublikowanego w 2024 r. przez Stowarzyszenie Walki z Rakiem Płuca Oddział Szczecin wynika, że w Polsce codziennie wapuje prawie połowa uczniów (47,6%). Jednym z czynników, które wpływają na popularność e-papierosów jest ich szeroka dostępność i atrakcyjne, słodkie smaki.

Młodzi ludzie traktują wapowanie w pierwszej kolejności jako sposób na rozładowanie stresu (34%).

Edycja: Magdalena Mis i Michał Chlebowski