مهرداد فرهمند

	قذافی ديگر در ميان رهبران عرب چندان جدی گرفته نمی شود

سرهنگ قذافی اين سخنان را در سالروز تولد پيامبر اسلام (به روايت اهل سنت) و در جمع سران قبائل صحرای آفريقا در شهر اگادس در شمال کشور نيجر ايراد کرده است.

سران قبائل طی مراسمی که سرهنگ قذافی در آن به سخنرانی پرداخته نمازجمعه را به امامت او به جا آوردند و اعلام کردند که او را رهبر خود می دانند و اظهاراتش را تأييد می کنند.

در جشن مولود پيامبر اسلام که پس از اقامه نماز ايراد شد، رهبران سودان، موريتانی، نيجر، نيجريه، مالی و سيرالئون نيز شرکت جستند.

معمر قذافی در تشريح ايده خود برای تشکيل حکومت شيعه، الگوی خود را دولت شيعی فاطميان اعلام کرد که از سال 910 تا 1171 ميلادی (297 تا 566 هجری قمری) بر شمال آفريقا و شام فرمان راند.

خلفای فاطمی به عنوان نوادگان اسماعيل، فرزند امام جعفر صادق، امام ششم شيعيان، خود را جانشين پيامبر و تنها کسانی می دانستند که شايسته رهبری مسلمانانند، بدين ترتيب آنان در واقع فرقه ای از شيعيان را رهبری می کردند که با نام اسماعيليه شناخته می شوند.

به گفته معمر قذافی، اگر دولتی شيعی به سبک فاطميان تشکيل شود می تواند تمام اقوام و قبائل و مذاهب و گرايشها را زير چتر واحدی گردآورد و بدين ترتيب "راه جنگ و درگيری و راهزنی بر دشمن بسته می شود، بساط کسانی که به اين امت [اسلامی] درازدستی می کنند و کسانی که از مشکلات آن سود می برند برچيده می شود".

قذافی ايرانيان را برادر خطاب کرد و آنان را به دليل آنکه به گفته او، پيرو اهل بيت پيامبر اسلام و حضرت علی شدند مورد ستايش قرار داد

سرهنگ قذافی سران دولتهای عرب را متهم کرد که "به نفع استعمار و عليه ايران بر طبل تفرقه در جهان اسلام می کوبند" و گفت: "استعمار دشمن عرب و فارس است".

او در ادامه سخنانش ايرانيان را "برادر" خطاب کرد و آنان را به دليل آنکه به گفته او، پيرو اهل بيت پيامبر اسلام و حضرت علی شدند مورد ستايش قرار داد.

چرا فاطميان؟

جهان اسلام چندين بار شاهد تشکيل دولتهای شيعه مذهب بوده، از علويان مازندران و طبرستان که زيدی مذهب بودند و نخستين حکومت شيعی را در سده های نخستين تاريخ اسلام تشکيل دادند تا آل بويه و سربداران در ايران و دولت امامان زيدی در يمن.

اين حکومتها اغلب ديری نپاييدند و حيطه فرمانروايی شان نيز محدود بود اما دو حکومت شيعی در تاريخ پديد آمدند که می توانند به عنوان الگويی عمده مورد بررسی قرارگيرند، دولت صفوی و دولت فاطمی.

فاطميان حدود سه قرن بر سرزمينی که از تونس تا سوريه امروزی گسترده بود فرمان راندند و نفوذشان از طريق پايگاههای شيعيان اسماعيلی تا سرحد چين تداوم داشت.

اما تنها يادگاری که اکنون از آنان در شمال آفريقا باقی مانده، اقليتی ناچيز از شيعيان اسماعيليه در محله ای در قاهره پايتخت مصر است.

در حالی که صفويان دوازده امامی بر خلاف فاطميان شش امامی، توانستند مذهب تشيع را به رکنی مهم در زيربنای کشوری به بزرگی ايران مبدل کنند و حکومت جمهوری اسلامی نيز که اکنون در ايران برقرار است در واقع بر پايه هايی بناشده که صفويان با تبديل ايران به کشوری با اکثريت قاطع شيعی برپا ساختند.

اما معمر قذافی فاطميان را الگو قرار داده و نه صفويان را.

دليل اين ترجيح را در آغاز می توان در قلمرو حکومتی فاطميان سراغ کرد که کشور ليبی را در بر می گرفته و در واقع بخشی از تاريخ ليبی را فاطميان ساخته اند اما دليل مهمی ديگری که می توان در انگيزه رهبر ليبی برای الگو قرار دادن فاطميان و نه صفويان جستجو کرد اين است که فاطميان با آنکه شيعه مذهب بودند، عمده مردم تحت رهبری شان را مسلمانان اهل سنت تشکيل می دادند و شواهدی حاکی از اينکه خلفای فاطمی در جهت گرواندن رعايای خود به مذهب خويش به زور و اجبار متوسل شده باشند در تاريخ گزارش نشده است.

قذافی سران دولتهای عرب را متهم کرد که به نفع استعمار و عليه ايران بر طبل تفرقه در جهان اسلام می کوبند و گفت: استعمار دشمن عرب و فارس است

همزيستی سنی و شيعه و شکوفايی شمال آفريقا در سايه آن می تواند از فاطميان الگوی مناسبی در زمينه وحدت اسلامی مورد نظر معمر قذافی بسازد.

البته اين را نيز بايد توجه داشت که طرح معمر قذافی اگرچه در ميان کسانی که در سخنرانی اش حضور داشته اند با استقبال مواجه شده اما در جهان اسلام بازتاب آن چنانی نداشته، اساساً سرهنگ قذافی بر خلاف سالهای نخست رهبری اش ديگر در ميان رهبران عرب چندان جدی گرفته نمی شود.

او خود نيز طی سالهای اخير بر هويت آفريقايی کشورش بيشتر از هويت عربی آن تأکيد می ورزد و به نوعی سعی کرده است از مسائل جهان عرب فاصله بگيرد.

در ايران نيز سخنان معمر قذافی با وجود ستايشی که از ايرانيان کرده، تنها در برخی مطبوعات بازتاب داشته و با استقبال کسی مواجه نشده است.

معمر قذافی هرچند در سالهای پيش از روی کارآمدن حکومت جمهوری اسلامی حامی انقلابيون ايران، از اسلامگرا گرفته تا چپگرا بود، اما ديرزمانی از پيروزی انقلاب ايران نگذشته بود که بر سر ناپديد شدن امام موسی صدر، رهبر ايرانی شيعيان لبنان، روابطش با ايران رو به تيرگی نهاد و حکومت ايران هم در مورد مسئله ناپديد شدن امام موسی صدر به ديد سوء ظن به او می نگرد و هم اينکه اظهارنظرهايی از برخی مقامات ايرانی نقل شده حاکی از اينکه، سرهنگ قذافی برای بهبود روابط خود با غرب اطلاعاتی در مورد برنامه هسته ای ايران به آنان داده است.