ناصرالدين پروين پژوهشگر تاريخ مطبوعات فارسی زبان

	علی اکبر دهخدا (1334-1258)

اين نويسنده، روزنامه نگار، شاعر و پژوهشگر نامدار، پس از به پايان رساندن مدرسۀ سياسی تهران، به مأموريت بالکان و ايتاليا و اتريش رفت. يک سال پيش از صدور فرمان مشروطه به ايران بازگشت و به هواداران تجدد سياسی پيوست.

از نخستين فعاليت هايش،عضويت در انجمن مخفی موسوم به «کميتۀ انقلاب» بود و وی درآن جا، با کسانی همچون جمال واعظ اصفهانی، حسن تقی زاده، نصرالله بهشتی (ملک المتکلمين)، محمدرضا مساوات و جهانگيرخان شيرازی همپيمان شد.

دوستی اش با جهانگيرخان، آن دو را به همکاری در انتشار روزنامۀ صوراسرافيل (۱۷ربيع الثانی ۱۳۲۵-۲۰ جمادی الاول ۱۳۲۶/ ۹ خرداد ۱۲۸۶- ۳۰ خرداد ۱۲۸۷) کشاند: جهانگيرخان مديريت و علی اکبرخان سردبيری اين روزنامۀ انقلابی را بر عهده گرفتند؛ اما تنها از شماره پانزدهم بود که نام «دبير و نگارنده» در سرلوحه نقش بست.

دهخدا، روح واقعی پرتيراﮋترين روزنامۀ دورۀ مشروطه خواهی بود. مقاله های او، به ويژه طنزهای سياسی-اجتماعی اش زير عنوان «چرندپرند»، نفوذ و اعتبار صوراسرافيل را موجب شد. او در اين مقاله ها اکثر «دخو» (= دهخدا) امضا می کرد که در اصطلاح مردم ناحیۀ قزوين به معنای کدخدا و عاقلی سفيه نماست.

پس از آن که قزاقان محمدعلی شاه مجلس را به توپ بستند، دهخدا به خانۀ تقی زاده نمايندۀ مجلس شتافت و از آن جا به همراه او و چند تن ديگر از آزاديخواهان، به سفارت بريتانيا پناه برد؛ اما ميرزا جهانگيرخان سرنوشت شومی پيدا کرد.

چون حکومت استبداد به پناهگزينان سفارت تأمين جانی داد، دهخدا به قفقاز و سپس به پاريس رفت. در آن جا قرار شد با ياری قلمی و مالی آزاديخواهان، انتشار صوراسرافيل را در تبعيد از سر گيرد. در نتيجه، شهرک ايوردون در سوييس را برای اقامت او وهمراهانش برگزيدند.

دهخدا در اين شهر سه شماره از صوراسرافيل را نوشت که به سبب های فنی در پاريس به چاپ رسيده اند (يکم محرم- ۱۵ صفر۱۳۲۷/ ۳ بهمن- ۱۸ اسفند ۱۲۸۷). محتوای اين سه شماره، بسيار تندتر از صوراسرافيل تهران بود و نظام جمهوری را نيز تبليغ می کرد.

از آن جا که دهخدا و حاميانش اروپا را برای مبارزه با استبداد حاکم در ايران مناسب نيافتند، وی راهی اسلامبول شد و با ياری برخی از آزاديخواهان، روزنامۀ سروش را در پايتخت عثمانی منتشرساخت (۱۲ جمادی الثانی - ۱۰ذيقعدۀ ۱۳۲۷/ ۹ تير- ۳ آذر ۱۲۸۸).

پس از پيروزی مشروطه خواهان، دهخدا به تهران بازگشت و به حزب اعتدال پيوست و در دورۀ دوم، نمايندۀ مجلس شورای ملی از کرمان شد. وی مدتی نيز رييس دفتر وزارت معارف بود، ولی در واقع، پس از نمايندگی مجلس تا زمان درگذشتش به کار پژوهش می پرداخت و تنها در جريان ملی شدن صنعت نفت بود که با حمايتی معنوی از دولت دکتر محمد مصدق، درگير مسايل سياسی روز شد.

دستآورد برجستۀ دورۀ طولانی خانه نشينی و تحقيق دهخدا، تهیۀ برگ های لغت نامۀ دهخدا است که برابر يک قانون ويژه، بخشی در زمان حيات و بخشی بزرگتر پس از مرگش تدوين شد و به چاپ رسيد. در همين دوره، چهار جلد کتاب امثال و حکم نيز تأليف کرد که تا کنون محبوبترين اثر در اين زمينه است.

علی اکبر دهخدا در هشتم اسفند ۱۳۳4 در تهران درگذشت و در اين هنگام هفتاد و شش سال داشت.