خاورمیانه و جنگ در اوکراین؛ از ستایش پوتین تا محکومیت‌های آتشین

نه تنها خاورمیانه از نظر جغرافیایی فاصله زیادی با اوکراین ندارد، بلکه تبعات تجاوز نظامی روسیه به شکلی است که پس‌لرزه‌های آن خیلی زود در این منطقه نیز احساس خواهد شد. جنگ اوکراین به کلیدواژه‌هایی مانند انرژی، تحریم و صلح جهانی گره خورده که همه آنها برای گوشه گوشه خاورمیانه، موضوعاتی کلیدی محسوب می‌شوند.

از قیمت نفت که به شکل قابل توجهی افزایش یافته تا احتمال کمبود گاز در اروپا و حتی اهمیت کشورهای روسیه و اوکراین برای تامین گندم برای بسیاری کشورهای خاورمیانه، همه موضوعاتی هستند که موجب می‌شوند تا دولت‌های مختلف در این منطقه برای موضع‌گیری درباره جنگ اوکراین، عوامل بسیاری را در نظر بگیرند.

علاوه بر این، به دلیل جنگ داخلی سوریه، روسیه در خاورمیانه حضور نظامی نیز دارد که به پیچیدگی مساله موضع‌گیری درباره جنگ اوکراین می‌افزاید. این کشور در حفظ بشار اسد در قدرت نقشی مهم ایفا کرد. این در حالی بود که مسکو همزمان روابط استراتژیک مهمی نیز با بسیاری از دشمنان قسم‌خورده اسد در منطقه داشت.

در نهایت، خاورمیانه مجموعه‌ای از کشورهای مختلف است که در سیاست خارجی اهداف و منافع گوناگونی را دنبال می‌کنند. با این حال و به رغم تفاوت‌های عمیق در رویکرد تک تک این کشورها در سیاست بین‌الملل، فضای کلی واکنش‌ها در منطقه شباهتی به موج یکپارچه محکومیت روسیه توسط غرب ندارد.

در میان کشورهای منطقه، کمتر کسی انتظار داشت که ایران به خط کشورهای غربی بپیوندد. جمهوری اسلامی نه تنها از نظر ایدئولوژیک با غرب مخالفت می‌کند، بلکه از نظر استراتژیک نیز ناتو را همانند روسیه، یک تهدید بزرگ برای خود می‌بیند. به همین دلیل نیز محکوم کردن ناتو توسط ایران، مساله چندان عجیبی نبود.

با این حال، تهران به رغم روابط نزدیکش با مسکو، همچنان حاضر نشد که تمام و کمال پشت حمله بایستد و شبیه به کشورهای اقماری روسیه، جنگ را تایید کند. موضع رسمی ایران این است که متهم اصلی این بحران، ناتو است، اما راه‌حل این مشکل، جنگ نیست و باید موضوع از مسیر دیپلماسی حل و فصل شود.

اما وضعیت برای باقی کشورهای خلیج فارس، پیچیدگی‌های بیشتری نیز دارد. یک روز بعد از آغاز حمله روسیه به اوکراین، وندی شرمن معاون وزیر خارجه آمریکا تلفنی با همتایانش در عربستان و امارات تماس گرفت تا درباره این جنگ با آنها صحبت کند. آمریکا در تلاش است تا حمایت علنی و دیپلماتیک حداکثری برای اوکراین به دست بیاورد.

آنچه ساعاتی بعدتر در شورای امنیت سازمان ملل رخ داد، نشان داد که تا چه اندازه این کار برای واشنگتن دشوار است. امارات متحده عربی که این روزها یکی از اعضای غیردائمی شورای امنیت است، به قطعنامه‌ای که آمریکا علیه روسیه تهیه کرده بود، رای ممتنع داد. عبدالله بن زاید، وزیر خارجه امارات تنها یک روز قبل از جنگ با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه تلفنی گفت‌وگو کرد و بر دوستی دو کشور تاکید کرد.

عربستان سعودی نیز اگرچه شبیه به امارات، پشت غرب را خالی نکرده، اما تا همین جا هنوز حاضر نشده که در برابر جنگ اوکراین موضع صریحی اتخاذ کند. این کشور همانند باقی شرکای آمریکا در منطقه تحت فشار است تا با افزایش تولید نفت، بر روند افزایش قیمت نفت اثر بگذارد؛ خواسته‌ای که تاکنون نشانه‌ای از پذیرش آن از سوی ریاض دیده نشده است.

آمریکا حتی در همراهی اسرائیل نیز با مشکلاتی روبه‌رو شد. واشنگتن امیدوار بود که اسرائیل به خواسته این کشور جواب مثبت بدهد و به مجموعه کشورهایی بپیوندد که قطعنامه علیه روسیه را به شورای امنیت ارائه کردند. طبیعتا آمریکایی‌ها می‌دانستند که این قطعنامه توسط روسیه وتو خواهد شد. اما آنها تلاش کردند تا با افزایش تعداد کشورهایی که به عنوان تهیه‌کننده قطعنامه نامشان ذکر شد، بر جنبه‌های تبلیغاتی آن بیافزایند. به رغم این که در نهایت این قطعنامه با حمایت ۸۰ کشور جهان به شورای امنیت رفت، اسرائیل به درخواست آمریکا دست رد زد.

اما این بدان معنا نیست که اسرائیل نیز به شکل علنی از اوکراین حمایت نکرد. برعکس، اسرائیل از ابتدای جنگ خیلی سریع این حمله را محکوم کرد و اعلام کرد که آماده است به اوکراین کمک‌های بشردوستانه ارسال کند. اسرائیل همچنین تنها کشور خاورمیانه است که به شکل مستقیم از سوی ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین خطاب قرار گرفته تا بین کی‌یف و مسکو میانجیگری کند.

جمعیت قابل‌توجهی از شهروندان اسرائیل، مهاجرانی هستند که بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به این کشور نقل مکان کردند. این مهاجران پیوندهای فرهنگی و عاطفی ویژه‌ای با هر دو کشور روسیه و اوکراین دارند.

یکی دیگر از کشورهای مهم خاورمیانه که به شکل مستقیم با جنگ اوکراین ارتباط دارد، ترکیه است. این کشور در دریای سیاه، همسایه هر دو کشور روسیه و اوکراین است و تنگه‌های داردانل و بسفر که تنها نقطه اتصال دریای سیاه به آب‌های آزاد محسوب می‌شوند، توسط ترکیه کنترل می‌شوند.

ترکیه نیز همانند اسرائیل، حمله نظامی روسیه به اوکراین را محکوم کرد. اما در عین حال این کشور به درخواست اوکراین برای بستن تنگه‌های داردانل و بسفر به روی روسیه، پاسخ منفی داد. آنکارا اعلام کرد که به دلیل بندی در یکی از پیمان‌های دوجانبه میان ترکیه و روسیه، این کشور نمی‌تواند دسترسی کشتی‌های روسی به تنگه‌ها را قطع کند.

پیوند خوردن موضوع جنگ روسیه و اوکراین به مساله گاز اروپا موجب شده تا نقش قطر هم در این مناقشه پررنگ شود. کشورهای غربی امیدوارند که این کشور بتواند با تامین گاز، بخشی از کمبودهای احتمالی را جبران کند. و چه بسا همین موضوع نیز موجب شد تا شیخ تمیم، حاکم قطر، از جمله رهبران جهان باشد که در آغاز حمله روسیه در فهرست کسانی بود که رئیس‌جمهور اوکراین به آنها تلفن زد.

بر اساس بیانیه‌ای که دولت قطر منتشر کرد، در این تماس تلفنی، رئیس‌جمهور اوکراین شیخ تمیم را در جریان جزییات حمله روسیه قرار داد. در مقابل، حاکم قطر از طرفین خواست که خویشتن‌دار باشند و مساله را از مسیر دیپلماتیک حل کنند. شبیه به امارات و عربستان، در موضع‌گیری‌های رسمی قطر نیز اثری از محکومیت حمله روسیه نبود.

یکی دیگر از کشورهای خاورمیانه که از ابتدای این جنگ نامش مدام شنیده می‌شود، کشور عراق است؛ اما نه به این دلیل که عراق ارتباط مستقیمی به جنگ دارد. دلیل اصلی این است که بسیاری به اشکال مختلف حمله روسیه به اوکراین را با حمله عراق در دوران صدام حسین به کویت مقایسه می‌کنند و تفاوت واکنش جامعه بین‌المللی در ارتباط به این دو جنگ را یادآور می‌شوند.

اتفاقا واکنش مقتدی صدر، روحانی بانفوذ عراق هم خالی از یادآوری تجربه دردناک این کشور در مواجهه با جنگ‌های بسیار نبود. در توییتی که او بعد از آغاز حمله منتشر کرد نوشت که بر اساس تجربه، می‌داند که جنگ جز ویرانی و نابودی انسان‌ها ثمر دیگری ندارد.

و سرآخر اینکه در میان رهبران خاورمیانه، تنها یک نفر به شکل علنی و صریح از حمله روسیه به اوکراین حمایت کرد. بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه که برخی حضورش را در قدرت مدیون کمک نظامی ارتش روسیه می‌دانند، بعد از حمله با ولادیمیر پوتین تماس گرفت و این اقدام مسکو را «تصحیح یک اشتباه تاریخی» توصیف کرد.