جنگ بی‌پایان با نیروهای جهادی؛ ارتش فرانسه در ساحل آفریقا چه می‌کند؟

هشت سال پس از آغاز درگیری‌ها در "ساحل آفریقا"، فرانسه و متحدانش، در نشستی دو روزه، پیامد‌‌های عملیاتی و روند راهبردی مقابله با گروه‌های مسلمان تندرو را بررسی کردند. انتظار نمی‌رفت که نشست رهبران "گروه پنج" در انجامنا، پایتخت چاد، گره از کلاف سردرگم بحران ساحل بگشاید؛ هدف تجدید قوا بود و تعریف تدابیر جدید. از سال ۲۰۱۳ تاکنون، نیروهای نظامی موریتانی، مالی، بورکینافاسو، نیجر و چاد (موسوم به گروه پنج) به رهبری فرانسه می‌کوشند جریان شورشیان و گروه‌های مسلمان در این منطقه را ‌"تضعیف و در نهایت نابود" کنند.

فرانسه بیش از پنج هزار نیروی نظامی و مشاور امنیتی به ساحل اعزام کرده است که به گفته فلورانس پارلی، وزیر دفاع این کشور، تاکنون "پیروز‌ی‌های تاکتیکی قابل توجهی" داشته‌ و بین ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ اسلام‌گرای تندرو را "خنثی" کرده است. با وجود این، ساحل آفریقا همچنان میدان نبردی خونین است و با صلح و ثبات فرسنگ‌ها فاصله دارد. روزی نیست که خبرگزاری‌ها از انفجار بمبی دست‌ساز یا حمله به دهکده‌ای خبر مخابره نکنند. به گزارش دیدبان حقوق بشر، تنها در ماه گذشته، شورشیان مسلمان ۱۰۰ دهقان را در نیجر به قتل رسانده‌اند و ۳۲ تن را در ماه ژوئیه در مالی کشتند و در یک سال اخیر، جان بیش از ۳۵۰ غیرنظامی را در بورکینافاسو گرفته‌اند.

ساحل آفریقا کجا است؟

ساحل آفریقا، در واقع، کرانه جنوبی صحرا بزرگ آفریقا است که از غرب به اقیانوس اطلس می‌رسد و از شرق تا دریای سرخ گسترده است؛ آب‌وهوایی نیمه خشک و استپ‌هایی عظیم دارد که در سال‌های اخیر دست‌خوش تغییرات اقلیمی شده و فقر و مشکلات ساکنانش را دو چندان کرده است؛ ساکنانی که اکثراً دامدار، کشاورز یا تاجر هستند.

راه‌های تجاری ساحل آفریقا تاریخی چند صد ساله دارد. حمل و نقل کالا و مواد خام چه قانونی باشد چه غیرقانونی منبع مهم درآمد ساکنان این منطقه است در این مناطق قاچاق مواد مخدر، اسلحه و انسان رواج داد. علاوه بر این، ساحل آفریقا سرشار از منابع طبیعی مانند نفت و طلا و اورانیوم است، و این نیز بر اهمیت ژئوپلیتیک منطقه افزوده است.

در دهه اخیر،‌ اختلافات قومی قببیله‌ای و رشد جریان‌های اسلامی تندرو، به‌ویژه در نواحی غربی این منطقه، شدت گرفته است؛ در سرزمینی به وسعت اروپا که کشورهای موریتانی، مالی، بورکینافاسو، نیجر و چاد را در بر می‌گیرد.

چرا نیروهای فرانسه به مالی رفتند؟

در سال ۲۰۱۲، استقلال‌طلبان "تُوارِگ" با حمایت گروه‌های مسلمان - از جمله شاخه القاعده در آفریقای شمالی - علیه دولت مرکزی مالی قیام کردند و شمال کشور را به تصرف خود درآوردند. ارتش فرانسه به درخواست مقامات باماکو وارد عمل شد. عملیات "سروان" و بعد عملیات "برخان" با هدف ایجاد ثبات در این کشور به اجرا گذاشته شد؛ عملیاتی که با همکاری نیروهای گروه پنج از سال ۲۰۱۳ تاکنون ادامه دارد.

گروه‌های مسلمان که در ابتدا در مناطق کویری شمال مالی مستقر بودند، اکنون در جنوب و کشورهای همسایه نیز فعال شده‌اند؛ به‌ویژه در منطقه‌ای موسوم به "سه مرز" (بین مالی و بورکینافاسو و نیجر) که امروز به صحنه اصلی درگیری‌ با نیروهای نظامی گروه پنج تبدیل شده است.

چرا حضور مسلمانان تندرو در این منطقه تشدید شد؟

درست است که گروه پنج موفق شد جلوی سقوط دولت مرکزی در مالی را بگیرد و شورشیان را عقب براند و نهایتاً در سال ۲۰۱۵، جریان استقلال‌طلب را وادار به امضاء توافقنامه الجزیره بکنند، اما گروه‌های مسلمان در مالی ماندند. عده‌ای از آنها از سران قبایل توارگ هستند که مخالف طرح صلح بودند؛ عده‌ای دیگر هم از نیروهای جهادی و اسلامگرایان تندرو هستند که از کشورهای همسایه، به‌ویژه بعد از سقوط معمر قذافی در لیبی، راهی مالی شدند. در سال‌های اخیر علی‌رغم حضور ارتش فرانسه و متحدانش، حملات گروه‌های مسلمان ادامه و به کشورهای بورکینافاسو و نیجر بسط یافته و در جنوب مالی نیز شدت گرفته است.

نیاگاله باگایوکو، مدیر اندیشکده "شبکه امنیت در آفریقا" می‌گوید که ریشه بحران در ساحل را باید در رقابت‌های داخلی بین قبایل جستجو کرد: "مسئله اصلی شورشیان در شمال مالی حفظ جایگاه سنتی و تثبیت قدرت‌ اقتصادی‌شان در استان کیدال است. در مناطق مرکزی، رهبران مذهبی و سران قبیله‌ها به‌نام برابری در اسلام کوشیده‌اند بر پیروان خود بیفزایند و دعواهای طبقاتی بین قبایل را حل و فصل کنند. همزمان همگی فساد حکومتی و بی‌کفایتی دولت مرکزی را نیز بانی و باعث مشکلات خود می‌دانند. و این شرایط ایده‌آلی فراهم کرد برای رشد و نمو جریان‌های تندرو که عملاً امروز به معضل بزرگ منطقه تبدیل شده‌ است."

گروه‌های مسلمان از اختلافات تاریخی بین قبایل کشاورز و ایالات کوچ‌نشین که در پی تغییرات اقلیمی تشدید و تقویت شده است،استفاده کرده و موفق شده‌اند جوانان بسیاری را به امید "تأسیس حکومتی اسلامی" جذب کنند. در حال حاضر جریان‌های جهادی ساحل به سه گروه عمده تقسیم شده‌اند؛ "جماعت نصرت الاسلام و المسلمین" که اتحادی است از چند گروه کوچکتر با "اکمی" که همان شاخه القاعده در آفریقا است. "دولت اسلامی صحرای بزرگ آفریقا" که شاخه داعش در ساحل است. و نهایتاً "انصار الاسلام" که نخستین گروه اسلام‌گرایی است که در بورکینافاسو اعلام ماهیت کرده است.

استراتژی نیروهای فرانسه در ساحل چیست؟

امانوئل ماکرون، رئیس جمهور فرانسه، در جریان نشست روز سه‌شنبه اعلام کرد که نیروهای تحت فرمانده وی در سال ۲۰۲۰ موفق شده‌‌اند تلفات سنگینی به نیروهای داعشی فعال در منطقه "سه مرز" وارد کنند و اکنون شاخه القاعده در ساحل را هدف گرفته‌ است. او که مدتی است می‌کوشد متحدان اروپایی و آفریقایی خود را به ایفای نقشی جدی‌تر در بحران ساحل مجاب کند، از تصمیم مقامات چاد برای اعزام ۱۲۰۰ سرباز به منطقه "سه مرز" ابراز خشنودی کرد و گفت که فرانسه مایل است "روند مبارزه علیه گروه‌های تروریستی" در منطقه "بومی‌سازی" شود: "در طول زمان، باید از منطقِ عملیاتی که توسط یک ارتش خارجی در منطقه سازماندهی می‌شود گذر کرد و به منطق همکاری بین ارتش‌های منطقه رسید."

به باور خانم باگایوکو، گرچه رویارویی با گروه‌های مسلمان تندرو لازم است اما برای ایجاد صلح و ثبات پایدار در ساحل کافی نخواهد بود: "امروز، خشونت است که در این منطقه حکومت می‌کند؛ علاوه بر گروه‌های مسلمان، گروه‌های مسلح تبهکار به دهکده‌ها یورش می‌برنند و مردم را چپاول می‌کنند. روستاییان، برای حفظ جان و اموال‌شان و دفاع از خود، گروه‌های شبه‌نظامی تشکیل داده‌اند. آنها هم مرتباً با یکدیگر درگیر می‌شوند. نیروهای نظامی و امنیتی نیز بارها به‌نام مبارزه با تروریسم مردم عادی را به رگبار گرفته‌اند. قربانی اصلی، مثل همیشه، غیرنظامیان هستند که هر روز بر تعدادشان اضافه می‌شود. بازماندگان نیز تا سال‌ها از عواقب روحی و مصائب اجتماعی این خشونت‌‌ها رنج خواهند برد."

سازمان دیدبان حقوق بشر، در تازه‌ترین گزارش خود، بیش از ۶۰۰ مورد اعدام خودسرانه و غیرقانونی را ثبت و نیروهای امنیتی بورکینافاسو، مالی و نیجر را به مشارکت در آن متهم کرده است.

هشت سال درگیری در ساحل جان دست‌کم شش هزار غیرنظامی را گرفته و دو میلیون نفر را بی‌خانمان کرده است.