اسرائیل و یهودیان خاورمیانه؛ 'ترجیح می‌دهم درباره خانواده‌ام حرف بزنم تا فوتبال'

یهودیان برای قرنها یکی از بزرگ ترین گروه های قومی خاورمیانه بوده‌اند. تأثیر تأسیس کشور اسرائیل بر شرایط یهودیان در خاورمیانه و روند رو به رشد مهاجرت آنها، مسئله هویت و چگونگی انطباق مهاجران با محیط جدید و همچنین آزار اقلیتهای یهودی و مهاجرت اجباری و اسکان آنها حجم وسیعی از پژوهش‌های دانشگاهی را در پی داشته است. جمعیت یهودیان مناطق مختلف خاورمیانه بویژه کشورهای ایران، عراق، یمن، لبنان، ترکیه و مصر از زمان تاسیس کشور اسراییل در اواخر دهه ۱۹۵۰ میلادی به بعد به شکل چشمگیری کاهش یافته تا جایی که اکنون تعداد آنها در بعضی کشورها مثل عراق و لیبی انگشت شمار است.

در دانشگاه زیگموند فروید وین در اتریش کنفرانسی دو روزه با هدف مطالعه پراکندگی یهودیان در خاورمیانه پس از تأسیس کشور اسرائیل برگزار شد. پژوهشگران و اساتید از کشورهای مختلف در این کنفرانس با ارائه مقاله به بررسی وضعیت، چالش‌ها و فشارهایی پرداختندکه منجر به مهاجرت گسترده یهودیان در کشورهای مبدأ در خاورمیانه و شمال آفریقا به اسرائیل شد.

دو فیلم مستند هم درباره تحول در وضعیت یهودیان عراق و لیبی به نمایش درآمد. آوارام گرنت چهره سرشناس ورزش اسرائیل و سرمربی سابق تیم فوتبال چلسی هم روایتی تاثیرگذار از مصائب خانواده‌اش در کوران جنگ جهانی دوم و هولوکاست ارایه داد. مقالات ارائه شده در این کنفرانس بزودی در قالب یک کتاب به چاپ خواهد رسید.

تأسیس اسرائیل و پیامدهای آن برای یهودیان منطقه

آرمین لانگه، استاد مطالعات یهودی از دانشگاه وین، در مقاله‌اش با ارائه یک نمودار آماریِ درباره پراکندگی یهودیان در خاورمیانه قبل و بعد از تأسیس اسرائیل، نشان داد که جمعیت یهودیان در خاورمیانه، خصوصاً در عراق بواسطه طردشدگی و یهودی‌ستیزی بشدت کاهش یافته است. بسیاری از آنان نیز در طی دهه‌ها بصورت اجباری به اسرائیل مهاجرت کردند. به گفته او جمعیت یهودیان ساکن کشورهای عربی از حدود هشتصد هزار نفر پیش از تشکیل کشور اسراییل در سال ۱۹۴۸، اکنون به کمتر از ۴۸۰۰ نفر رسیده است. وی در مقاله‌اش به ریشه‌های یهودی ستیزی در جهان مسیحی و اسلامی پرداخت.

فرهاد گوهردانی، پژوهشگر توسعه سیاسی و اقتصادی، با نگاهی به روندهای کاهش جمعیت یهودیان در اروپا و خاورمیانه و موج مهاجرت آنان به اسرائیل عوامل موثر منطقه‌ای و جهانی در تعامل میان جوامع یهودی و غیریهودی را برشمرد و با اشاره به ‌نقش پررنگ اسرائیل در مجاری قدرت و تلاش برای نهادینه کردن ماهیت دینی یهودی و جنگ لفظی چهل¬ساله ایران و اسرائیل"، مواجهات خطرناک و به‌نظر اجتناب‌ناپذیر میان مولفه‌های دینی و فرهنگی مختلف (اسلام، یهودیت مدرن، مسیحیت به موازاتِ هویت‌های عربی، یهودی، غربی و ایرانی) در چهارچوب مفاهیمی چون نهادهای دولت-ملت را از عوامل تهدید بقای کشور اسرائیل و اقلیت‌های یهودی دانست.

یهودیان ایران؛ تعامل با مسلمانان و مسئله هویت

در بخش مربوط به ایران، الساندرا چکلین، مدرس تاریخ خاور میانه در دانشگاه آبردین اسکاتلند، به روش‌های سازگاری و بقای یهودیان ایران در قرنهای متمادی پرداخت. او به مسلمان شدن جمعی یهودیان مشهد در نیمه اول قرن نوزدهم در دوره قاجار اشاره کرد و گفت آنها برای حفظ بقا و هویت خود تدابیر مختلفی اتخاذ می‌کنند. به گفته او یکی از ابزارهایی که یهودیان بصورت تاریخی بکار برده‌اند استراتژی ‌"سکوت" و "ساکت‌کردن" است. این استراتژی برای تفوق و اعمال قدرت یک گروه بر دیگری درون خود یهودیان هم بکار گرفته شده است. خانم چکلین گفت یهودیان ایران برای پنج قرن ارتباطی با یهودیان جاهای دیگر نداشتند تا اینکه در اواخر قرن نوزدهم که پای یهودیان اشکنازی به ایران باز شد. به گفته او یهودیان اروپا از همین استراتژی "ساکت کردن" برای اعمال برتری دینی خود بر یهودیان ایران استفاده کردند.

آریانا ساجد، دانش‌آموخته مردم‌شناسی از دانشگاه وین، هم نتایجی از سفر خود به ایران و گفتگوهایش با یهودیان ایران و نیز ایرانی‌های یهودی ساکن اروپا و امریکا تصویر متنوعی از زندگی آنان در میان مسلمانان در قرن ۲۰ ارائه داد. او به ماهیت پیچیده و بی‌ثبات تعاملات آنها در زندگی روزمره و به زمینه‌های شکل‌گیری این روابط پرداخت و گفت درک یهودیان از خود در ایرانِ قرنِ بیستم دچار تغییر اساسی شد.

در این بخش، یاسر میردامادی، پژوهشگر مطالعات اسلامی و خاورمیانه از دانشگاه ادینبورگ اسکاتلند، در مقاله‌ای با عنوان "من یهودی و تو شیعه: بوبر در ایرانِ پسا انقلابی" به چرایی محبوبیت مارتین بوبر درمیان روشنفکران ایرانی پس از انقلاب پرداخت. وی در تحقیق خود کوشیده تا پاسخ دهد که چرا مارتین بوبر، یکی از بنیانگذارانِ "صهیونیسم فرهنگی" چهره‌ای محبوب و مشهور در ایران پسا انقلابی ضد صهیونیست است؟

مهاجرت اجباری یهودیان کرد و عرب عراق

شیلان فواد حسین، پژوهشگر مطالعات خاورمیانه، با توصیف موقعیت پررنگ اجتماعی سیاسی کردهای یهودی عراق، مشکلات یهودیان کرد عراقی پس از مهاجرت دسته جمعی به کشور تازه تأسیس اسرائیل (بین سال های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۱) را بررسی کرد. خانم فواد حسین با توصیف شرایط آنها پس از مهاجرت و تأثیر اقتصادی و روانی مهاجرت بر آنها، تلاش های آنان برای مقابله با گفتمان ناسیونالیستی اسرائیلی و دفاع از حقوق، هویت و فرهنگ کشور مبدأ خود را بازگو کرد.

بریجیت امّان، استاد مطالعات سیاسی دانشگاه پوتزدام در برلین آلمان، در مقاله‌ای به وضعیت و تعامل اقلیت کردهای یهودی در کردستان عراق با کردهای مسلمان و مسیحی منطقه و شرایط مهاجرت آنان به اسرائیل پرداخت. او گفت با اینکه کردهای یهودی قرنها در عراق زندگی کرده‌اند اما هرجا بحثی از یهودیان عراق به میان می‌آید تنها یهودیان عرب در نظر گرفته می‌شوند.

خیرالدین مخذومی از دیگر سخنرانانی بود که موضوع مقاله خود را به تاریخ یهودیان عراقی و چالش‌های آنها بین سال های ۱۹۴۸ تا ۱۹۷۱ اختصاص داد، وی در این تحقیق به بررسی برخی اتفاقات تأثیرگذار بر شیوه برخورد احزاب و دولت سیاسی عراق با یهودیان عراقی و مهاجرت اجباری آنها پرداخت.

فیصل جِبِر، بنیانگذار مرکز حفظِ میراث و آثار باستانیِ گیلگمش در بغداد نیز در زمینة تأثیر تأسیس دولت اسرائیل بر جامعه یهودیان شهر موصل گفت و درباره تغییر شرایط و مهاجرت حدود ۶۰۰۰ یهودی از این شهر بین سال های ۱۹۵۰-۱۹۵۱ به سخنرانی پرداخت.

یهودیان ساکن لبنان، یمن، ترکیه و مصر؛ آرزوهای سرکوبشده

نادیا مالینویچ، پژوهشگر تاریخ یهودیان از دانشگاه پاریس، نتایج مطالعه خود بر یهودیان ساکن کشورهای عرب بویژه وضعیت یهودیان لبنان پس از سال ۱۹۴۸ میلادی را ارایه نمود. او از طریق مصاحبه با گروهی از یهودیان بیروت که میان سال های ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۵ به پاریس و مونترال مهاجرت کردند، تلاش کرده تا تصویر روشنی از زندگی یهودیان این منطقه قبل و بعد از تشکیل اسراییل ارایه دهد.

منوشه انزی از دانشگاه بن گوریون اسراییل نیز یهودیان یمن و مهاجرت دسته جمعی آنها در سال ۱۹۵۰ را مورد بررسی قرار داد. وی در مقاله‌اش روابط جامعه یمنی‌های ساکن اسرائیل و جامعه یهودیان ساکن یمن را بین سال‌های ۱۹۵۱-۱۹۶۲ بررسی کرد.او همچنین برداشت‌های متفاوت آنها از موقعیت یهودیان در یمن و روابطشان با مسلمانان و آرزوهایشان در ارتباط با اسرائیل و یمن را ذکر کرد.

بیشتر بخوانید:

یوان مُروان، مردم ‌شناس مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه نیز تأثیر تأسیس کشور اسرائیل بر جمعیت‌شناسیِ اقلیت یهودیان ساکن استانبول را موضوع بحث قرار داد. او استدلال کرد که با وجود فشارها و موج بین‌المللی مهاجرت یهودیان به اسراییل، کاهش جمعیت یهودیان ساکن ترکیه به نسبت کشورهای مسلمان هم‌جوار قابل ملاحظه نبوده است. هرچند به گفته در سال های اخیر مهاجرت یهودیان روند صعودی داشته و در آینده انزوای بیشترجامعه یهودیان را مخصوصا در استانبول در پی خواهد داشت.

استر وِبمَن، از دانشگاه تل آویو، نیز در مقاله‌اش به اقلیت یهودیانِ مصری و واکنش آنها به اذیت و آزار یهودیان در زمان نازی‌ها پرداخت. او اقدامات انجام شده در آن زمان و چگونگی بازتاب آن در رسانه‌های یهودی و تأثیرات احتمالی آن بر دیدگاه‌ها و مواضع مصری‌ها را بررسی کرد.

آورام گرانت؛ داستانی که همیشه خواهم گفت

یکی از بخش‌های متفاوت کنفرانس صحبت‌های آورام گرانت سرمربی پیشین تیم های ملی اسراییل و چلسی انگلستان بود. آقای گرانت که از پدری لهستانی و مادری عراقی در اسراییل به دنیا آمده از خاطرات نوجوانی‌ خود در یک خانواده یهودی مهاجر و مواجهه اش با مصایبی که بویژه پدرش در کودکی و در دوران هولوکاست تجربه کرده گفت.

'آورام گرانت در نهایت برنده شد'

آقای گرانت زمانی داستان دردناک پدرش در طول جنگ جهانی دوم را فهمید که ۱۵ سال داشت. او گفت پدرش همواره بشاش و امیدوار بود تا اینکه یک شب با فریاد از خواب بلند می‌شود و خاطراتش را با گریه بازگو می‌کند؛ "اینکه در سن سیزده سالگی و همراه خانواده اش از ترس نازی ها مجبور به سکونت در سیبری شدند. در سرمای شدید و قحطی پدر و مادر و ۵ خواهر و برادرش را از دست داد و با گورهایی که کنده بود خودش آنها را آنجا دفن کرد." آقای گرانت گفت با اینکه همواره عاشق فوتبال بوده، بازگویی سرگذشت خانواده‌اش را به صحبت درباره فوتبال ترجیح می‌دهد.

"مشکل اروپا بیشتر مسلمان ستیزی است تا یهودی ستیزی"

جنجالی‌ترین سخنرانی کنفرانس را اریک فرای روزنامه‌نگار یهودی اتریش ارایه نمود. او با ترسیم وضعیت یهودیان در اروپا در سال‌های اخیر گفت با وجود تبلیغات، بحث ها و ادعاهای زیاد پیرامون گسترش یهودی ستیزی در اروپا، مطالعات انجام شده آشکارا نشان می‌دهد که مسئله یهودی ستیزی در اروپا تقریبا ریشه کن شده و وضعیت یهودیان به مراتب بهتر از گذشته است.

او همچنین گفت اروپا بیش از آنکه با یهودی ستیزی رودرو باشد باید مسئله افزایش چشمگیر مسلمان ستیزی را جدی بگیرد و با آن مقابله کند.