'عراقیها بروند، عراق بماند براى ايران و آمريكا'
منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, نفیسه کوهنورد
- شغل, بیبیسی، عراق
برهم صالح رييس جمهورى عراق كه به لندن سفر كرده در سخنرانى در مركز مطالعات چتم هاوس گفت كه عراق نمى خواهد ميدان هيچ جنگ نيابتى باشد و اجازه نخواهند داد از اين كشور به عنوان زمينى براى شروع تنش ميان طرفهاى متخاصم استفاده شود.
حرفهاى آقاى صالح جملاتى است كه اين روزها تقريبا از سوى بيشتر مسئولان سياسى و نظامى عراق به گوش مى رسد. اما تا چه حد عراق خواهد توانست خود را از تنش ميان همسايه خود و آمريكا كنار نگه دارد و آيا واقعا طرفين دعوا باز آماده اين هستند كه مانند سالهاى آغازين بعد از سقوط صدام بر تشك عراق با هم دست و پنجه نرم كنند؟
بيش از پنج هزار نيروى آمريكايى در عراق در پايگاههاى مختلف از فرودگاه اربيل و حتى در مقرهاى تازه اى در نزديكى مرز ايران در شمال عراق گرفته تا چندين پايگاه در اطراف و خود بغداد و مرز سوريه مستقرند. مقامات نظامى آمريكايى و عراقى همواره تاكيد كرده اند كه آمريكا در عراق پايگاه ندارد و آنچه هست مقرهاى نظامى عراق است كه نيروهاى آمريكايى در آن حضور دارند كه ماموريتشان به طور رسمى جنگ برضد داعش است.
با اين حال اگر به هر يك از اين پايگاهها برويد خواهيد ديد كه بخشى كه نيروهاى آمريكايى و ائتلاف در آن هستند غالبا با ديوارهاى بلند بتنى به طور كامل از بخشى كه نيروهاى عراقى يا كرد در آن هستند جدا شده و سربازان و فرماندهان عراقى اجازه ندارند بدون هماهنگى وارد اين قسمت از پايگاهها شوند. در بعضى نقاط مانند پايگاه قائم در مرز سوريه كه بر ويرانه هاى ايستگاه قديمى قطار عراق ساخته شده عملا تنها نيروهاى آمريكايى و تعداد معدودى از سربازان كشورهاى ديگر ائتلاف ضد داعش حضور دارند.
بيشتر اين پايگاهها جز در كردستان عراق اما فاصله چندانى با قرارگاههاى حشد شعبى يا بسيج مردمى ندارند، گروهى كه به فتواى آيت الله سيستانى براى جنگ با داعش شكل گرفت. تركيبى از حدود ٤٠ گروه كوچك و بزرگ غالبا شبه نظامى شيعه و تعدادى از شبه نظاميان سنى و مسيحى و ايزدى. گرچه حشد شعبى حالا سپاهى رسمى است و زير نظر نخست وزيرى عراق ، نزديكى بيشتر فرماندهان ارشد اين گروه به سپاه پاسداران و حمايتى كه ايران در زمان جنگ با داعش براى اين گروهها فراهم كرد، آن را در نگاه رسانه ها و عموم در جايگاه گروهى تحت فرماندهى ايران قرار داده كه مى توانند براى آمريكا دردسر ساز باشند بخصوص كه بعضى از فرماندهان و نيروهاى اين گروه سابقه نبرد با نيروهاى آمريكايى در نخستين سالهاى بعد از صدام را در كارنامه خود دارند و نارضايتی آنها از حضور اين نيروها در عراق را هم پنهان نمى كنند.
منبع تصویر، Getty Images
حالا با بالا گرفتن تنش ميان آمريكا و ايران يكى از بزرگترين نگرانيها براى مقامات عراقى و حتى بخشى از مردم عادى اين است كه شايد گروههاى زير مجموعه حشد شعبى به نيابت از ايران وارد ميدان شوند و عرصه را براى آمريكايیها تنگ كنند. در هفته هاى گذشته و بلافاصله بعد از تهديدات لفظى واشنگتن ضد ايران و حادثه تانكرها در درياى عمان، چند خمپاره به پايگاههاى هوايى تاجى در ٢٧ كيلومترى و بلد در ٦٤ كيلومترى شمال بغداد فرود آمد بدون برجاى گذاشتن خسارت جانى يا مالى.
در هر دو پايگاه نيروهاى آمريكايى مستقرند و در هر دو حمله گمانه زنيها بر اين بود كه شايد كار كار گروههاى طرفدار ايران باشد. گرچه تاييد اينكه چه كسانى پشت حملات هستند خيلى آسان نيست بخصوص اينكه نيروهاى بازمانده از داعش هم در اطراف اين فرودگاههاى نظامى بار ديگر فعال شده اند و از طرفى در زمان جنگ با داعش گروههاى ريز و درشت زيادى با هر ديدگاه به سلاحهايى مانند خمپاره انداز دسترسى پيدا كرده اند. يكى از فرماندهان ارتش عراق كه نخواست نامش فاش شود مى گويد "مشكل اينجاست كه هر گروهى حالا منفعت خود را در ايجاد بحران در عراق دارد. داعش ممكن است بخواهد نظرها را به حشد شعبى جلب كند، گروههاى طرفدار حزب بعث ممكن است بخواهند آمريكا و ايران را واقعا درگير كنند و يا شايد هم بعضى در حشد شعبى تصور كنند با اين نوع حملات به گمان خود يك چشمه از اتفاقاتى كه ممكن است بيافتد به آمريكاييها نشان دهند اما من نمى توانم تاييد يا رد كنم كه اگر آنها چنين كارى كرده باشند اين به دستور فرماندهان اصلى بوده يا نه."
تا اين لحظه هيچ گروهى مسئوليت شليك اين خمپاره ها به فرودگاههاى تاجى و بلد را به عهده نگرفته اند. در تماس تلفنى با مهند حسين سخنگوى حشد شعبى جوياى واكنش اين گروه به اتهامها و گمانه زنى ها شديم اما جواب اين بود كه ترجيح مى دهند اظهار نظرى در اينباره نكنند: "ما حتى اگر بگويم نه كار ما نبوده بعضى رسانه ها اينطور تعبير خواهند كرد كه پس حتما چيزى هست كه ما انكار مى كنيم چرا كه آنها با خود حشد شعبى مشكل دارند."
منبع تصویر، AFP
چه گروههاى نزديك به ايران در اين حمله ها نقش داشته باشند يا نه اما اين وضعيت دولت و ارتش عراق را در منگنه قرار داده. ارتش عراق مدتهاست كه نقش واسطه را ميان نيروهاى آمريكايى و بخش بزرگى از حشد شعبى ايفا كرده و دغدغه اين را دارد كه هر حادثه اى از اين دست حتى قبل از به اثبات رسيدن اينكه عاملانش چه كسانى يا گروههايى هستند، فرماندهان ارتش را در انتخابى سخت قرار دهد يا مانع ادامه روند همكاريشان با نيروهاى آمريكايى و ائتلاف شود كه در كنار ادامه جنگ با داعش، نيروهاى عراقى را هم آموزش مى دهند.
در طرف ديگر گروه سازمان يافته و مسلحى است كه هزاران كشته در جنگ با داعش داده و ايران همسايه اى كه حضور و نقشش در عراق قابل انكار نيست، نقشى كه البته بخشى از نظاميان و سياستمداران عراقى آن را مثبت مى بينند و بخشى ديگر منفى اما در هر حال به عنوان واقعيت موجود كشور آن را پذيرفته اند. انتخاب بين اينها دقيقا چيزى است كه بسيارى از مقامات سياسى و نظامى عراق سعى دارند از آن اجتناب كنند و آن را غير ممكن و به دور از واقعيت امروز كشورشان مى دانند. بعضى مانند سرلشكر قاسم محمدى فرمانده اتاق مشترك عمليات در استان انبار كه مسئوليت نبرد با داعش در نزديكى مرز سوريه را به عهده دارد، ترجيح مى دهند به جاى تنشها بر همكارى غير مستقيم يا به نوعى روابط مسالمت آميز ميان نيروهاى آمريكايى و حشد شعبى تاكيد كنند: "نيروهاى حشد برادران ما و نيروى رسمى عراقى اند و آمريكاييها هم دوستان ما هستند كه اينجا همه داريم با داعش مى جنگيم و به هم در اين نبرد كمك مى كنيم و بايد هم تمركزمان همين داعش باشد نه مسايل جانبى كه خيلى اش غيرواقعى است و بيشتر در رسانه ها و نه در ميدان."
آنچه سرلشكر محمدى به آن اشاره مى كند، انعكاس بخشى از شرايط موجود در زمين عراق است. شرايطى كه در وضعيت موجود و فضاى تنش آلود ميان آمريكا و ايران هم خطرآفرين باشد و هم مانع خطر. وقتى با كاروان نيروهاى آمريكايى به مرز عراق و سوريه سفر مى كرديم شاهد عبور مداوم اين كاروانهاى نظامى با خودروهاى زرهى غول آسا از ايست بازرسيهاى متعددى بوديم كه در كنترل نيروهاى حشد شعبى است. طبق روال در هر ايست بازرسى كاروانها بايد مى ايستادند تا راهنما و راهنماى كاروان كه خودرويى متعلق به ارتش عراق است و مسئول همراهى يا به قول معروف اسكورت آن اجازه عبور را بگيرد. مى شد حس كرد كه در هر توقف نه نيروهاى آمريكايى كاملا بى دغدغه اند و نه نيروهايى كه ايست بازرسى را در دست دارند. آنچه در گذشته رخ داده و نگاهى كه همچنان دو طرف بهم دارند و اينكه حشد نزديك به ايران بحساب مى آيد، گويى يك حس تنش و ناآرامى دائمى را بر طرفها حاكم كرده اما همانقدر هم مى شد ديد كه هر دو سو درك كرده اند كه به نفع هيچكدام نيست كه بخواهند آن را تحريك يا شعله ور كنند. اما به هر حال اين فضا هست. همان فضايى كه خيلى ها نگرانند بلاخره عراق را به ميدان جنگى ناخواسته تبديل كند.
در اين ميان گفته هاى مقامهای آمريكايى و ايرانى هم بخصوص در اين چند ماه طورى نبوده که دل عراقيها را آرام كند. زمستان گذشته دونالد ترامپ رييس جمهورى آمريكا كه بى خبر و يك روز بعد از كريسمس به پايگاه انبار يكى از مهمترين مقرهاى نيروهاى آمريكايى در عراق سفر كرده بود گفت كه مى خواهد از اين نيروها نه فقط براى جنگ با داعش كه براى نظارت بر فعاليتهاى ايران استفاده كند. درست در زمان همين صحبتها ما در پايگاه ديگرى كه مركز مشترك عمليات ارتش عراق و آمريكايى است، بوديم و ميشد بهت را در چهره فرماندهان عراقى و آمريكايى از اين اظهار نظر خواند و نگرانى از آنكه چنين چيزى مستقيم نيروهاى آمريكايى را رسما مقابل نيروهاى وفادار به ايران و گروههايى كه دل خوشى از وجود ارتش آمريكا در عراق ندارند قرار دهد. همان جمله حالا در بحبوحه كشمكش ميان تهران و واشنگتن دوباره در شبكه هاى اجتماعى و بعضى رسانه هاى نزديك به حشد تكرار و تحليل مى شود و تعريف رسمى از نقش نيروهاى آمريكايى در عراق براى جنگ با داعش را زير سوال مى برند و آن را پوششى براى هدف اصلى واشنگتن يعنى "استفاده از خاك عراق براى حمله به ايران يا تهديد اين كشور" مى دانند.
در مقابل هربارى هم كه فرماندهاى نظامى ايران صحبت از به آتش كشيده شدن منطقه در صورت حمله آمريكا به ايران و در تيررس بودن پايگاههاى آمريكايى براى موشكهاى ايرانى مى كنند، اولين جا كه به ذهنها مى رسد همين عراق است. گرچه حتى بعضى از گروههايى كه از حمايت ايران برخوردار بوده و هستند ترجيح مى دهند نسبت به اين اظهارنظرها با طمانينه جواب دهند. چندى پيش از يكى از فرماندهان ارشد كتائب حزب الله كه با اسم مستعار ابو آمنه خود را معرفى مى كند پرسيدم آيا در صورت بروز جنگ ميان و ايران و آمريكا حاضر به نبرد با آمريكاييها براى كمك به ايران خواهيد بود و جواب اين بود:" ما خواهان رفتن نيروهاى آمريكايى از عراقيم و نمى گذاريم از خاكمان عليه همسايه مان استفاده شود اما اينكه ما در جنگى شركت كنيم يا نه بسته به دستور و فتواى مرجعيت شيعه مان دارد اما ما از مظلوم حمايت مى كنيم و قدردان ايران هم هستيم."
مرجعيت شيعه اما براى همه نيروهاى حشد شعبى يكى نيست. براى بخشى از اين نيروها آيت الله سيستانى مرجع تقليد است و براى بخشى ديگر آيت الله على خامنه اى و گروههايى هم پيرو مراجع ديگر شيعه اند. علاوه بر اين بعضى فرماندهان و اعضاى اين نيروها حالا در پارلمان عراق صاحب كرسى اند. جايگاهى كه آنها را در لباس يك سياستمدار و نه رهبر شبه نظامى قرار داده و در وضعيت كنونى عراق مستلزم آن است كه با همه بازيگران صحنه اين كشور بخصوص با آمريكاييها خواه ناخواه رفت و آمد و تعامل داشته باشند.
يكى از اين نمايندگان مجلس عراق در گفتگويى به شرط ذكر نشدن اسمش تاكيد مى كرد كه اين را كه حتى كسانى مانند او نمى خواهند منافع عراق قربانى دعواى ايران و آمريكا شود به وضوح هم به ايرانيهايى گفته كه سالها دوشادوش هم عليه صدام مى جنگيدند و هم به فرستاده ها و سفير آمريكا كه پس از صدام رابطه اى با احتياط اما نسبتا گرمى باهم داشته اند.
"وقتى مساله منافع كشور خود ما مطرح باشد تعارفى نداريم و اين را به هر دو طرف گفته ايم. فكر مى كنم دو طرف هم مى دانند كشاندن عراق به اين مساله به نفع هيچكس نخواهد بود حالا اينكه اگر چنين شود برنده كدام خواهد بود بايد به تاريخ نگاه كرد اما من معتقدم هم آمريكا و هم ايران نيز نخواهند پاى عراق را به ميان بكشند و فراتر از تهديد بروند."
در هفته هاى اخير فرماندهان آمريكايى مستقر در عراق هم برغم حمله ها به فرودگاههاى محل حضور نيروهايشان از هر اظهار نظرى خوددارى كرده اند. همان شب كه پايگاه تاجى مورد اصابت خمپاره قرار گرفت از طريق ايميل از سرهنگ جيمز رولينسون سخنگوى آمريكايى نيروهاى ائتلاف كه در بغداد است پرسيدم آيا تدابيرى براى بالا گرفتن تنش در نظر گرفته اند و پيش بينى در اين زمينه دارند يا نه؟ او جواب داد كه بحث تنش ميان ايران و آمريكا خارج از حيطه ماموريت و مسئوليت نيروهاى آمريكايى در عراق است و براى آنها همچنان تمركز و هدف همان "شكست كامل داعش" است نه چيزى فراتر.
همه اينها شايد به نوبه خود مى توانند احتمال تبديل شدن عراق به صحنه رويارويى آمريكا و ايران را كمتر كنند اما باز هم كسى اينجا نمى تواند تضمين دهد كه اين اتفاق قطعا نخواهد افتاد. محاسبات اشتباه طرفين از وضع خود و طرف مقابل، خمپاره هايى كه لزوما شليك كنندگانشان مشخص نخواهد شد، بازيگران ريز و درشت ديگر در منطقه كه هر يك ممكن است نفعى در درگيرى واشنگتن و تهران داشته باشند همه مى توانند در روند تاثيرگذار باشند.
همين ابهام و نگرانيها اما تابحال باعث شده بخشى از سرمايه گذاریهاى شركتهاى خارجى و بخصوص آمريكايى در عراق متوقف شود. هفته پيش شركت اكسون موبيل كه پروژه ٥٣ ميليارد دلارى نفتى را در بصره كليد زده بود، قرارداد را به تعليق درآورد. محل كار نيروهاى اين شركت هفته پيش هدف خمپاره قرار گرفته بود. گرچه برخى گمانه زنيها بر اين بوده كه تنها دليل تعليق اين سرمايه گذارى هنگفت مسائل امنيتى نبوده و روند سخت ادارى و ناهماهنگيها در مراكز دولتى عراق هم در اين تصميم نقش داشته، يكى از مسئولان عراقى در گفتگو با رويترز تنش ميان آمريكا و ايران را دليل اصلى متوقف شدن پروژه عنوان كرده است.
در اين ميان فضاى حاكم بر كوچه و خيابان و شبكه هاى اجتماعى عراق هم پر است از واكنش ها و ابراز نگرانيها كه باز اين عراقيها هستند كه هزينه دعواى بين ايران و آمريكا را خواهند داد. گروهى ايران را عامل اين تنشها مى دانند، گروهى آمريكا را و دسته اى ديگر از هر دو طرف شاكي هستند كه براى مشكلات خودشان عراق را وسط مى كشند. يكى از معروفترين اين واكنشها كه شايد خلاصه حرف بسيارى در عراق در قالب طنز باشد پستى است كه در شبكه هاى اجتماعى از ماهها پيش و با بالا گرفتن تنشها در منطقه در فيس بوك و توييتر از طرف كابران عراقى دست به دست شده:" عراقیها گيج شده اند. آمريكا مى گويد ايران بايد عراق را ترك كند و ايران مى گويد آمريكا بايد عراق را ترك كند و هر دو هم را تهديد مى كنند، چرا ما عراقيها نرويم و اين دو راحت به كارشان برسند؟"
