پریسا ایزدی

از میان دو هزار نفری که برای حضور در این کارگاه ثبت نام کرده بودند، حدود چهارصد نفر برای حصور در این کارگاه پذیرفته شده اند. سه جلسه از این کارگاه برای آقایان و یک جلسه برای خانم ها برگزار شده است. شجریان این کارگاه را با انگیزه محک زدن جوان ها و برطرف کردن مشکلات آنها در آواز برگزار کرده است.

به نظر می آید او تصمیم دارد از میان این جمعیت گروهی را که برای دوره عالی مناسب باشند انتخاب و باز هم کارگاه خود را به صورت تخصصی تر ادامه دهد.

جلسه اول به پرسش و پاسخ گذشت. یکی از غذاهای ممنوع و اینکه آیا سرخ کردنی برای صدا و حنجره بد است یا خیر می پرسید و دیگری از شیوه های تحریر و صدا سازی. خلاصه صحبت های شجریان نشان می داد که او معتقد است تلاش و تمرین از استعداد و توانایی صدا مهم تر است.

او معتقد است هر کس باید بتواند به درستی اندام های صوتی اش را پرورش دهد. وحتی خوردن آب یخ، بستنی و سرخ کردنی هم ایرادی ندارد تنها نباید آنها را در زمان نامناسب خورد و از صدایتان مراقبت کنید اگر آماده نیست اوج نخوانید و به آن صدمه نزنید.

او گفت: من اگر پارچ آبم پر از یخ نباشد نمی‌خورم اما وقت خوردن این آب یخ را خوب می‌شناسم. وقتی تمرین کرده‌ام یا صدایم به هر نحوی گرم است، یک لیوان آب یخ نمی خورم. تکنیک‌ها و شگرد هایی را می‌دانم که اگر یک شب صدایم گرفته یا خراب باشد می‌توانم بدون دادن تحریر و استفاده از تکنیک‌های دشوار یک کنسرت را اداره کنم.

خواننده هایی که جایی برای تمرین ندارند

از جلسه دوم، در هر جلسه تمرین، بیست نفر به صورت داوطلبانه آواز خواندند تا شجریان اشکال آواز آنها را بگوید. یک ضعف عمده و مشترک میان این خوانندگان جوان که از بیست ساله تا پنجاه و چند ساله را تشکیل می دادند به چشم می خورد و آن این بود که هیچ کدام صدایشان را رها نمی کردند و در اوج نمی خواندند.

شجریان معتقد بود که این ضعف بزرگی برای یک خواننده است. خواننده باید بتواند در اوج و درست بخواند و صدایش را ندزدد. آپارتمان نشینی و ملاحظه آسایش اطرافیان باعث می شود خواننده ها نتوانند به راحتی در خانه تمرین کنند و آواز بخوانند. آنها وقتی در اوج می خوانند هم صدایشان را مهار می کنند به همین خاطر به این اوج خوانی عادت می کنند و نمی توانند بالاتر بخوانند.

شجریان گفت وقتی جوان بوده حداقل هفته ای یک بار به کوه می رفته و آنجا به تمرین آواز می پرداخته است. او جوان ها را تشویق کرد تا به کوه یا طبعت بروند و آواز بخوانند. تمرین در فضای باز باعث می شود که صدایشان را بهتر رها کنند و نگران آزار کسی نباشند.

نکته دیگری که باز هم تعداد قابل توجهی از هنرجوها از آن غافل مانده بودند، پرورش درست و کامل صدا و همینطور هماهنگ کردن صدا و ساز بود. شجریان کسی را ناامید نکرد اما در هر بار که این نکته را تذکر می داد فرد را تشویق می کرد هر چه بیشتر و سریعتر روی صدایش کار کند و تا سنش از این بالاتر نرفته بتواند آن را درست کند. ر میان خوانندگانی که به اجرای آواز پرداختند تعداد کمی از آنا توانستند صدایشان را با ساز کوک کنند.

تقلید و تکرار از شجریان

تعداد انگشت شماری از خوانندگان جوان سبک و شیوه خوانندگان دیگری غیر از شجریان را در خوانندگی انتخاب کرده اند. البته این موضوع در خوانندگان خانم کمتر دیده می شود. چون آنها از الگوهای زن استفاده می کنند و کمتر به سیوه شجریان آواز می خوانند. از طرف دیگر خوانندگان زنی که هنوز سبک آنها استفاده می شود متنوع تر و بیشتر از آقایان است. زن ها از قمر، پریسا، هنگامه اخوان و همینطور برخی از آقایان تقلید می کنند اما آقایان اکثرا از شجریان. این موضوع نیز مشکل دیگری بود که تقریبا بیشتر خوانندگان مرد حاضر در کارگاه به آن دچار بودند.

در اولین جلسه کارگاه هم یکی از حاضران دراین باره به شجریان انتقاد کرد و گفت برگزاری این کارگاه باعث می شود که خوانندگان جوان بیشتر از گذشته از شجریان تقلید کنند. در حالی که امروزه شجریان زدگی در آواز سنتی ایران دیده می شود.

شجریان ضمن رد این موضوع گفت: این شما هستید که مرا انتخاب کرده اید نه من شما را در ضمن من به شیوه و سبک خوانندگی شما کاری ندارم تنها اشکالات عمده آوازی شما را گوشزد می کنم. اولین کاری که می‌خواهم بکنم این است که شما صدای من را تقلید نکنید. این خیلی بد است که همه مثل من بخوانند. هر کسی باید به یک شیوه بخواند. ولی شما به راهنمایی احتیاج دارید.

شجریان ‌زدگی کلمه خوبی نیست مثل «عقرب‌زدگی». اگر این طور بود مردم من را نمی‌پذیرفتند.

خانم ها بهتر از آقایان می خوانند

شواهد امر نشان می داد که شجریان از خوانندگان جوان و سطح آنها جندان راضی نیست. در سه جلسه برگزار شده، پدیده و یا نکته قابل توجهی که یکی را از دیگران متمایز کند، به چشم نخورد. اما در اولین جلسه کارگاه خانم ها، تعدادی از آنها نظر استاد را به خود جلب کردند. تا جایی که او اعتراف کرد که خانم ها بهتر از آقایان هستند و به نکته هایی که آنها توجه نداشتند، توجه دارند.

البته استاد دلیل این موضوع را از دقت و ظرافتی دانست که خانم ها در انجام کارها دارند.

استاد کسی را نمی رنجاند

در بیشتر موارد اگر قرار بود شجریان به نکات منفی و ضعفشاگردان اشاره کند، باید شخت گیرانه تر و حتی شاید جدی تر با شاگردان خود در این کارگاه برخورد می کرد اما او ترجیح داد هیچ کدام از شاگردان را نرجاند و تنها به برخی از نکته های اساسی اشکالات صدایشان و خواندنشان اشاره کند. بسیاری از خوانندگان و کارشناسانی که در این کارگاه حضور داشتند معتقد بودند که شجریان باید سخت گیری بیشتری کند و ملاحظه را کنار بگذارد و بی پرده به بعضی ها بگوید که چقدر بد می خوانند. شاید این طور برخورد برای اصلاح و برطرف کردن مشکل کارساز تر باشد.

آنهایی که استاد را بیشتر می شناختند گفتند که این از خلقیات شجریان است و ترجیح می دهد که کسی را نرنجاند.

خوانندگانی که امیدی به پیشرفتشان نیست

این کارگاه می تواند مجموعه کوچکی از آوازخوانان نسل آینده باشد. به نظر نمی رسد که در میان شرکت کنندگان این کارگاه و در این رده سنی پدیده و یا هنرجویی باقی مانده باشد که در آواز تبحر کافی داشته اما از چشم پنهان مانده باشد. باید بپذیریم که خوانندگان آینده آواز ایرانی از میان این افراد خواهند بود در حالی که بسیاری از آنها از ضعف های عمده رنج می برند و زمان زیادی هم ندازند که آن را برطرف کنند. بهترین زمان آموختن و شکل گیری آواز سن ۱۲ تا ۲۵ سالگی است که متاسفانه هیچ کدام از حاضران در این کارگاه در این رده سنی قرار نداشتند.