پنجره‌ای به خلوت جنگجویان جوان داعش

اوایل اسفند است و این مردان در میانه مهمترین نبرد زندگی خود هستند.
آنها در سه روز گذشته در جنوب موصل پیشروی برق‌آسایی کرده‌اند. حالا روستای بوسیف در مقابل آنهاست و پس از آن ویرانه‌های فرودگاه است و محله‌های غرب موصل.

همه اینها در پیشروی‌های سریع به دست ارتش می‌افتد، اما هر چه به موصل نزدیکتر می‌شوند، درگیری‌ها شدیدتر می‌شود و جسدهای بیشتری در جاده‌ها و معبرها جا می‌ماند.

تجربه حمله به قسمت شرقی شهر -که صد روز طول کشید- نشان داده که گروه موسوم به دولت اسلامی خود را برای جنگ کاملا آماده کرده است. موصل به یک زرادخانه بزرگ تبدیل شده است.

قبل از اینکه از تپه‌ها بالا برویم و به پایگاه برگردیم، نگاه دیگری به جسد پیکارجویان می‌اندازم. کنار یکی از آنها تکه کاغذی پیدا می‌کنم که مهر "دولت اسلامی" خورده. یک برگه مرخصی است. پشت برگه چند لکه خون است.

سربازان برای آخرین بار جنازه‌ها را می‌گردند. در جیب لباس‌های مرد جوانی که جسدش در سایه افتاده بود، مقدار ناچیزی پول سوری پیدا می‌شود. اما در جیب دیگرش شیئی کوچک، اما به مراتب ارزشمندتر است، کارت حافظه یک تلفن همراه.

تصویرهایی که در این کارت حافظه است به ما کمک می‌کند تا به گوشه‌هایی از زندگی آنها پی ببریم؛ به پیوند عمیق میان آنها، بی‌رحمی‌شان و آنچه در جنگ موصل بر آنها گذشته.

این تصاویر نوری می‌تاباند بر جسدی که در سایه بر زمین افتاده است. این مرد جوان که بوده و چه اسراری از داعش را برایمان به جا گذاشته است؟

عکس‌ها از تصاویر روشن خانوادگی آغاز می‌شود، اما همه چیز به سرعت تیره می‌شود. مرد جوان با چشمان درشت و لبخندی محو بر لبانش در کنار دختری کوچک نشسته که احتمالا خواهر اوست. دستش را دور شانه دخترک انداخته و دختر هم انگشت اشاره‌اش را بالا گرفته، به این معنا که خدواند یکی است.

موهای پسر جوان، تابدار و بلند است. اما در عکس‌های بعدی به تدریج کوتاه‌تر می‌شود. در این عکس چشم‌هایش گیرا و روشن است و گونه‌ها و لب‌هایش گل انداخته.
اما تغییراتی در جریان است.

کمی بعد او را با لباس نظامی می‌بینیم با کلاشنیکفی بر شانه و بیسیمی در جیب.

در عکس دیگری او مثلا خواب است، تقریبا می‌شود مطمئن بود که او در عکس خود را به خواب زده تا تصویر جنگجویی در حال استراحت را بسازد.

این تصاویر، دیگر یک آلبوم خانوادگی نیست بلکه به نظر می‌رسد تلاشی است برای ثبت زندگی یک "شهید" آینده، یک مهاجم انتحاری با چهره‌ای معصوم و آماده برای فدا کردن خود در راه عقیده‌اش.

در کارت حافظه‌ای که در جیب این جوان پیدا شد، تصاویر دیگری هم بود. از جمله یک عکس دسته‌جمعی از مردان و پسران. پیکارجوی جوان خودش در این عکس نیست، احتمالا او پشت دوربین است و دارد عکس می‌گیرد.

بعدا فهمیدم که اکثر این مردان و پسران اهالی موصل و اعضای یگان پشتیبانی نینوا بودند، یک گروه ذخیره در پشت جبهه که در داخل شهر وحشت می‌آفرید.

دورانی که آنها در گروه داعش با هم گذرانده بودند، پیوندی عمیق میانشان ایجاد کرده بود.

یکی از تکان‌دهنده‌ترین عکس‌ها، عکس شخصی است که به نظر می‌رسد دوست نزدیک پیکارجوی جوان باشد.

موهای بلندی دارد و از چهره‌اش پیداست که از پیکارجوی جوان بزرگتر است. او مستقیم به دوربین نگاه می‌کند.

چشمانم به سوی دستانش کشیده می‌شود که روی شکمش قرار گرفته. او دستکش‌هایی تیره به دست دارد. زیر آن دست‌ها، زیر پیرهنش، یک کمربند انتحاری پنهان شده است. او شصت‌های دستش را روی کمربند گذاشته.

دستکش‌ها برای پنهان کردن دکمه چاشنی انفجاری است. به این ترتیب، کسانی که هدف حمله هستند متوجه خطر مردی که با لباس خاکی و لبخند به سمتشان می‌آید نمی‌شوند، تا وقتی که دیگر خیلی دیر است.

عکس‌های دسته جمعی با مردان مسن‌تر هم هست. چهره‌های آنها با آثار جنگ و جای زخم فراموش نشدنی است و بعضی از کسانی که در موصل زندگی می‌کردند، آنها را به یاد دارند.

اما عکس‌های این کارت حافظه راز دیگری را هم برملا می‌کند، رازی که از اول هم درست جلوی چشمانم بود.

مردانی که در عملیات موصل می‌جنگند همیشه در یکی از این دو حالت قرار دارند: حالت هوشیاری و مراقبت کامل در میدان جنگ و حالت خستگی مفرط که چند ساعت خواب شبانه هم نمی‌تواند آن را کاملا برطرف کند.

من هم به عنوان خبرنگاری که آنها را همراهی می‌کنم، مثل آنها می‌خوابم. قبل از طلوع خورشید بیدار می‌شویم، با ماشین به خط مقدم می‌رویم و آنها را در حالی تماشا می‌کنیم که برای پرهیز از ترکش خمپاره و راکت سرشان را می‌دزدند و مواظب بمب‌های کنارجاده‌ای و هواپیماهای بدون سرنشین هستند. وقتی تک‌تیراندازهای داعش شروع به تیراندازی می‌کنند، باید مخفی شویم.

همکاران من شب‌ها به سختی فرصت می‌کنند فیلم‌ها را تدوین کنند، وسایل را دوباره شارژ کنند و کمی بخوابند تا دوباره قبل از طلوع راه بیفتیم.

در نتیجه توجه چندانی به محل خوابمان نداریم. خلاصه‌اش این است که خیلی تاریک است، ما هم خسته‌ایم و کارهای مهمتری داریم. فقط می‌دانیم که محل را چک کرده‌اند تا تله انفجاری در آن نباشد و تا حدودی امن باشد.

حدود دو هفته از اقامت ما در ساختمان باغ زیتون می‌گذرد، اجساد سه پیکارجوی داعش هنوز کنار رودخانه افتاده است. اما سگ‌ها و پرنده‌ها آنها را به شکلی در آورده‌اند که دیگر قابل تشخیص نیستند.

وقتی دوباره عکس‌های کارت حافظه را مرور می‌کنم، ناگهان متوجه چیزی می‌شوم. آن مردان جوان داعش، فقط اینجا نمی‌جنگیدند، جایی که ما حالا هستیم، قبلا محل زندگی آنها بوده است. دیوارها و اثاثیه در بعضی عکس‌ها آشناست.

کشف مخفیگاه:

در آخرین روزی که در خط مقدم هستیم، در حالی که تنها چند ساعت فرصت داریم که وسایلمان را ببندیم و به اربیل برگردیم، تصمیم می‌گیرم که چرخی بزنم. بالای کیسه خوابم یک پنجره است. پرده خاک گرفته جلوی پنجره را کنار می‌زنم. زیر آن اعلامیه‌های دولت اسلامی پنهان است و فرامین رسمی خلافت.

این اسناد نشان می‌دهد که گروه داعش به شدت با کمبود منابع، به ویژه کمبود نیرو مواجه بوده و شمار نفرات آن به سرعت رو به کاهش بوده است.

وزیر جنگ دولت اسلامی روز ۱۱ نوامبر (۲۱ آبان ۱۳۹۵) درخواست استخدام نفرات تازه در نیروی ویژه را داده است.

تا اواسط دسامبر، یعنی حدود یک ماه بعد، دستور آمده که جلوی فرار نیروها از خط مقدم گرفته شود.

در انتهای یکی از اتاق‌ها، پتویی را به دیوار زده‌اند. متوجه می‌شوم که از پشت آن نسیمی می‌وزد. پتو با یک تکان کنده می‌شود و وقتی گرد و خاک می‌نشیند، دری به یک اتاق دیگر پیدا می‌شود.

اتاقی کوچک و روشن با یک تخت خواب و پنجره‌ای رو به یک باغچه سبزی. اینجا خوابگاه همان اعضای داعش است که کنار رودخانه کشته شده‌اند. لباس‌ها و اثاثشان روی زمین پخش است.

یک روبالشی با نشان باشگاه فوتبال چلسی روی زمین کنار یک پوستر دولت اسلامی افتاده که مجازات جرایم مختلف را در خلافت اسلامی فهرست کرده است.

قطعات الکتریکی از پریزها و چراغ‌قوه‌ها خارج شده که احتمالا کاربرد نظامی داشته است. وسط چیزهایی که در اتاق پخش است، چیزی توجه مرا جلب می‌کند: قوطی خالی یک قطره ضدقارچ با عکس یک پسربچه موطلایی روی آن.

چشم‌های عکس بچه را تراشیده‌اند، احتمالا به این دلیل که داعش معتقد است بازسازی تصویر انسان حرام است.

در میان توده به هم ریخته میان اتاق، چیزی مهم پنهان است. چندین صفحه یادداشت دست‌نویس و طرح که به دقت بسته شده. معلوم است که برای نویسنده‌اش اهمیت زیادی داشته. شماره‌ای با ارقام انگلیسی در گوشه آن نوشته شده؛ کنار نامش، ابوعلی الموصلی. آیا این نام مرد جوانی است که در عکس‌ها دیدیم؟

دستنوشته‌ها در ابتدا مرتب و دقیق است و یادداشت‌ها جزئیات زیادی دارد. در واقع موضوع مهم مرگ و زندگی مطرح است. ابوعلی دارد پرتاب خمپاره را می‌آموزد. به نظر می‌رسد که کارآموز خوب و کوشایی است. اما مثل هر بچه مدرسه‌ای دیگری، وقتی تعداد درس‌ها بیشتر می‌شود، کم‌دقت و سربه هوا می‌شود.

اما او به کارش افتخار می‌کند. او در مورد تمرین‌هایی یادداشت برداشته که مختصات جغرافیایی گرفته شده از نقشه گوگل را به مختصات هدف‌گیری در دنیای واقعی تبدیل می‌کند. او درجات قطب‌نما و طرح‌های منحنی مربوط به خمپاره ها را کشیده است.

و مهمتر از همه، در بخش مربوط به مهمات و به خط خودش، "مهمات شیمیایی" را هم جزو تسلیحات فهرست کرده است.

بحث‌های زیادی بوده که آیا گروه داعش در موصل از سلاح شیمیایی استفاده کرده یا نه. اینجا دست‌کم مسجل می‌شود که آنها برای استفاده از این سلاح آموزش دیده بودند و آمادگی داشتند.

او طرح یک نشان برای یک واحد نظامی و مهر موقت آن را هم کشیده است با عنوان یگان‌های حمایت عمومی.

شعارهایی هم هست: "دولت اسلامی، در راستای روش پیامبر" و "دولت اسلامی باقی می‌ماند و بر نفرت غلبه می‌کند".

او از اوراق امتحانی وزارت علوم عراق به عنوان دفترچه یادداشت استفاده کرده و با آن شوخی هم کرده است.

او جلوی سال تحصیلی نوشته: ۱۷-۲۰۱۶ و جلوی موضوع نوشته: "خمپاره". او ورقه خودش را نمره هم داده و جلوی نتیجه نهایی نوشته: تبریک! قبول شدی. نمره نهایی: ۱۰۰!

این مخفیگاه اسرار دیگری هم در خود دارد. وقتی بیشتر جستجو می‌کنم، چیز دیگری هم چشمم را می‌گیرد.

ابتدا به نظر بی‌ربط می‌آید. یک دفترچه پاره پاره که صفحه‌هایش با نخ به هم وصل شده است. کسی با خط کج و کوله متون مذهبی و دعا را در صفحه‌های مختلف تکرار کرده، انگار می خواسته آنها را به حافظه بسپارد. دستخطش بد است و غلط دارد. این یکی قطعا مال ابوعلی نیست.

اما بعد سر و کله شماره‌ها و اسم‌ها و جدول‌ها پیدا می‌شود. کسی که اینها را نوشته، اختیار داشته که گشت‌ها را برنامه‌ریزی کند و نفرات را برای پاس دادن انتخاب کند و حساب و کتاب مهمات مصرفی آنها را داشته باشد.

این یادداشت‌ها قطعا به شخص ارشدی در این مخفیگاه متعلق بوده است، احتمالا فرمانده همه آنها. متوجه شدم که نام او ابوهاشم است.

بررسی بیشتر روشن می‌کند که این کاغذها در واقع دفترچه‌ثبت یگان پدافند هوایی منطقه بوسیف، شاخه‌ای از یگان پشتیبانی نینواست. آنها احتمالا همه از ساختمان باغ زیتون استفاده می‌کرده‌اند.

ابوهاشم در مجموع فرماندهی هشت پیکارجو و دو خودرو را به عهده داشته است. آنها بخش عمده گشت متحرک دفاع هوایی بوسیف را تشکیل می‌داده‌اند. یک وانت هیوندای مسلح به سلاح ضدهوایی دولول در اختیار داشته‌اند با یک وانت دیگر مسلح به یک تیربار سبک تک لول. هر دو خودرو سفید بوده‌اند. گفته می‌شود سفید رنگ مورد علاقه داعش برای خودروهای رزمی است چون به راحتی می‌توان آنها را با مالیدن گل استتار کرد.

به نظر می‌رسد که فرمانده ابوهاشم خیلی پرکار بوده است. او تمام گشت‌ها، سلاح‌های مورد استفاده، شماره شاسی وانت‌ها، میزان و نوع مهمات هر کدام، مهمات مصرف شده و حتی مهمات عمل نکرده را به دقت ثبت کرده است.

او نه تنها در کار تدارکات خوب عمل می‌کرده، بلکه می‌دانسته یک واحد کوچک چگونه باید اداره شود. یادداشت‌ها نشان می‌دهد که او چگونه تلاش کرده روابط نزدیکی میان نفرات خود ایجاد و آن را تحکیم کند. ابوهاشم که برنامه‌ریزی زندگی آنها را به عهده داشته، مطمئن می‌شده که افرادی که معمولا با هم گشت می‌دهند، با هم غذا بخورند.

بنابراین وقتی خودش با ابوریاض، راننده‌اش ناهار می‌خورده، راننده خودروی دیگر یعنی ابوحفص با ابوالشام که مسئول تیربار بوده ناهار می‌خورده است.

دفترچه ابوهاشم نشان می‌دهد که او در این مورد خوب فکر کرده است. او اول احتمالات دیگر را هم نوشته و بعد از خط زدن بعضی اسم‌ها، دوباره آن را پاکنویس کرده است.

بار فرماندهی روی شانه‌های ابوهاشم سنگینی می‌کرده، اما این باعث نمی‌شده که او انعطاف بی‌دلیل نشان دهد.

او هم مثل هر فرمانده باتجربه‌ای آمادگی داشته که برای برقراری انضباط، به موقع سختگیر باشد. او در یک فرمان کتبی به یکی از زیردستانش او را مسئول گشت می‌کند و می نویسد: "هر کس کوتاهی کرد باید تنبیه شود". و بعد برای او آرزو می‌کند که
"خداوند خیرتان بدهد"

عکس ها و دسته‌های مدارک را برداشتم و از آنجا و بعد هم از عراق خارج شدیم. اما تا ماه‌ها به این مردان فکر می‌کردم.

آیا می‌توانم با استفاده از آنچه در مورد آنها می‌دانم، اطلاعات بیشتری در موردشان پیدا کنم؟ آیا آنها خانواده‌ای داشتند؟ چطور زندگی می‌کردند؟

جستجویم برای یافتن اطلاعات بیشتر درباره این مردان، در موصل آغاز شد. اوایل آوریل نیروهای ویژه ارتش عراق به عمق غرب موصل پیشروی کرده بودند.

از ماجرای مخفیگاه باغ زیتون خیلی گذشته بود، این بار مقر نیروهای عراقی در خانه‌ای در محله مسکونی شهر بود، نزدیک خط مقدم. بارش مداوم خمپاره‌ها، آنچه از پنجره‌ها مانده بود را در هم می‌شکست.

چند مظنون به عضویت در داعش را آورده بودند. یک سرباز یکی از آنها را از پشت وانت پایین کشید. بدجور کتک خورده بود. لباسش غرق خون بود. معلوم نبود از چه کسی کتک خورده است. شاید سربازان ارتش به جانش افتاده بودند، شاید هم مردم محل که دنبال انتقام از حاکمانشان در دوره داعش هستند کتکش زده بودند.
یک افسر اطلاعاتی من را به یک اطاق پشتی ساختمان برد: "برات کسی رو آوردم ببینی، کسی که تا حالا به هیچکس نشونش ندادیم."

مرد جوانی بود با چهره‌ای نچسب و اندامی نحیف که لباسش مثل لباس‌های استراحت سربازان بود. فرض کنیم نامش ابراهیم باشد.

او دو سال همراه داعش جنگیده بود، اما حالا زندانی نیست. او جاسوسی بود که برای اطلاعات عراق کار می کرد.
عکسی که از باغ زیتون آورده بودم را نشانش دادم.
گفتگو با ابراهیم:

ابراهیم گفت: "خیلی خوب میشناسم‌شان در یگان خالدبن ولید جنگجو بودند". به کسی که مسن تر بود اشاره کرد و گفت: "این یکی فرمانده گروه بود."

"آنها به عنوان واحد پشتیبانی خط مقدم عمل می‌کردند. به محض اینکه نیاز بود وارد جنگ می‌شدند."

او و مامور اطلاعاتی عراق تایید کردند که بیشترشان اهل موصل بودند.
ابراهیم درباره خودش هم حرف زد، از تاثیری که عضویت در داعش روی او گذاشته بود، و احتمالا روی مردانی که در عکس بودند.

او گفت که اعضای گروه پشتبانی نینوا، بی‌تجمل زندگی می‌کردند: "باید مثل پیامبر زندگی کنی، زندگی ساده، یک جنگجو برای زنده ماندن مایحتاج ناچیزی نیاز دارد."

باور ابراهیم و دیگرانی که ملاقات کردم این بود که بیشتر کسانی که در عکس بودند مرده‌اند.

یافتن هویت همه کسانی که در عکس بودند، غیر ممکن بود. جنگجویان داعش از نام‌های مستعار استفاده می‌کنند، اما یک دلیل دیگر هم وجود داشت.

آنطور که یکی از سربازان نیروی‌های ویژه ارتش عراق می‌گفت: "وقتی داعش آمد، این جنگجویان کودک بودند، ما چهره بالغ آنها را نمی‌شناسیم."

قبل از آنکه نیروهای ارتش عراق، به شهر قدیم موصل برسند، پیشرفتشان به سمت غرب شهر، بسیار سریع تر از انتظار بود. به نظر می‌رسد که سرعت پیشروی آنها از برآورد گروه پشتیبانی نینوای داعش هم بیشتر بوده است.

ابو علی و همرزمانش، فرصتی برای از بین بردن مدارک موجود در مخفیگاهشان نداشتند. حفاظت اطلاعات‌شان ضعیف بوده است.

روی تکه کاغذی که در مخفیگاه باغ زیتون پیدا شد، عددهایی بود که بعد معلوم شد مختصات نقاطی در داخل شهر موصل است.

با استفاده از نقشه گوگل، مکان‌ها را پیدا کردم. یکی از آنها را شناختم، یک کارگاه تولید خمپاره داعش بود که پاییز پارسال به آنجا رفته بودم.

منابع عراقی گفتند که نقاط دیگر هم مختصات‌ محل‌ نگهداری یا تولید خمپاره بوده است.

بیش از ده مرد در کارگاه تولید خمپاره که با دقت بالایی ساخته می‌شد، کار می‌کردند.

آنها با سوزاندن مازوت و رد کردن دودش از سوراخ‌های سقف، تلاش می‌کردند کارگاه را از دید جنگنده‌های ائتلاف پنهان کنند.

وقتی ماه آوریل دوباره وارد محل کارگاه شدیم، خبری از خمپاره‌ها نبود و کارگاه به وضع عادی برگشته بود.

حالا در آنجا برای جبران خرابی‌های جنگ مخزن آب و ورق شیروانی تولید می‌کنند.

پارسال پاییز که اینجا آمده بودم، مردم درباره جنگجویان داعش که در این کارگاه اسلحه می‌ساختند راحت حرف می‌زدند. اما این بار که برگشتم، غبار وحشت روی شرق موصل نشسته بود. مردم از داعش خلاص شده بودند اما حالا این حس را دارند که اعضای داعش خیلی هم دور نیستند. ترس از انتقام جویی آنها، فضا را پر کرده است.

وقتی دنبال سرنوشت اعضای گروه پشتیبانی نینوای داعش به سمت آخرین مقصدم می‌فتم، دلیل این ترس را فهمیدم.

بین مدارکی که از مخفیگاه باغ زیتون آورده بودم، چند کتاب مذهبی هم بود.

همه کتاب‌ها مهر مسجدی در شرق موصل را داشتند. یکی از کتاب‌ها هم نام امام مسجدی را داشت که کتاب را به اعضای این گروه تقدیم کرده بود.