احمد زيدآبادی کارشناس مسائل ايران و خاورميانه

ايران از يک سو تمايلی به رهاکردن غنی سازی ندارد و از سوی ديگر نمی‌خواهد روياروی آمريکا و متحدانش قرار بگيرد

پيش نويس اروپا

پيش نويس سه کشور بزرگ اروپائی که افزون بر تشويق‌ها و تهديدهای تلويحی، خواستار تعليق دائمی غنی ساذی اورانيوم از سوی جمهوری اسلامی شده است، از هم اکنون خشم برخی محافل حکومتی ايران را برانگيخته است به طوری که آنها در رسانه‌های تحت امر خود، سه کشور اروپائی را به نقض "توافقنامه پاريس" متهم می‌کنند و دولت را به لغو توافقنامه و ازسرگيری غنی سازی فرا می‌خوانند.

اين نوع برخورد از سوی پاره‌ای محافل سياسی ايران در برابر رفتار اروپا از پاييز سال پيش – زمان امضای توافقنامه سعدآباد – بارها تکرار شده و از همين رو، تازگی و احيانا اثر خود را از دست داده است.

رسانه‌ها و برخی مقام‌های رسمی و متنفذ طی يک سال اخير بارها و بارها، اروپا را به نقض تعهدات خود در برابر ايران متهم و تهديد به قطع گفتگو کرده‌اند، اما آنچه در عمل اتفاق افتاده، ادامه گفتگوها و دستيابی به توافقات تازه بوده است، توافقاتی که محور اصلی آنها تعليق تمام مراحل غنی سازی از سوی ايران و دادن وعده‌های کلی قابل تاويل و تفسير از سوی اروپا بوده است.

واژه های دردسرساز

چنين به نظر می‌رسد که ايران و سه کشور اروپائی که قادر به انتخاب قاطع يکی از دو راه رها کردن مذاکرات و يا دستيابی به يک توافق روشن و بدون ابهام نيستند، به منظور پل زدن بين مواضع به شدت متفاوت خود و همينطور خريد زمان، ناچارند متن توافقنامه‌ها را با واژه ها و عباراتی تنظيم کنند که در نهايت هر دو طرف، امکان تفسير آن را بر مبنای "خط قرمزی" که برای خود ترسيم کرده‌اند، پيدا کنند.

در توافقنامه سعدآباد تاکيد شده بود که ايران "داوطلبانه" و به منظور "اعتماد سازی" تعليق غنی سازی را می‌پذيرد و چگونگی تعليق را هم کارشناسان آژانس بين‌المللی انرژی اتمی مشخص خواهند کرد.

از ديدگاه مقام‌های ايران، تاکيد بر واژه "داوطلبانه" در متن توافق به معنای "اختياری" بودن اين اقدام و ازسرگيری غنی سازی در موقع دلخواه تفسير می‌شد، اما تفسير طرف اروپائی از توافقنامه سعد‌آباد "توقف عينی روند غنی سازی" بود، حال انگيزه و دليل و الفاظ مورد استفاده ايران هرچه می‌خواهد، باشد!

تکرار تجربه ناکام

برغم تجربه ناکام توافق سعدآباد، در توافقنامه پاريس نيز از واژه‌ها و عبارتی استفاده شد که باز هم امکان "تفسير به رای" آن را برای دو طرف فراهم کرده است. در توافقنامه پاريس تاکيد شده است: تا زمانی که ايران و اروپا برای دستيابی به توافق نهائی در حال مذاکره‌اند، تعليق غنی سازی ادامه خواهد داشت.

از نظر طرف اروپائی، اين بند از توافق به نامحدود بودن تعليق صراحت دارد، اما طرف ايرانی با تکيه بر بند ديگر توافقنامه که "بدون هرنوع تبعيضی، حق ايران را برای استفاده صلح‌آميز از انرژی هسته ای" به رسميت می‌شناسد؛ غنی سازی اورانيوم را "حق مسلم" خود و تعليق را امری موقت و زودگذر می‌داند.

سوء تفاهم عمدی؟

ظاهرا در باره عبارت "حق استفاده صلح‌آميز از انرژی هسته‌ای" سوءتفاهمی – شايد هم تعمدی – بين دو طرف پيش آمده است. اروپائی‌ها، عبارت فوق را حق ايران برای داشتن نيروگاههای اتمی مولد برق بدون برخورداری از چرخه سوخت هسته‌ای تفسير و تعبير می‌کنند، حال آنکه طرف ايرانی اين حق را به دارا بودن چرخه سوخت هسته‌ای منحصر می‌داند.

نياز به تصميم استراتژيک

برغم امضای توافقنامه پاريس، به نظر نمی‌رسد ايران هنوز تصميم خود را در باره چگونگی ادامه برنامه‌های هسته ای خود گرفته باشد.

ايران از يک سو تمايلی به رهاکردن غنی سازی ندارد و از سوی ديگر نمی‌خواهد روياروی آمريکا و متحدانش قرار بگيرد.

اين دو خواسته ظاهرا تناقض‌آميز هستند و هرچه زمان بيشتر می‌گذرد جمع بين اين دو هدف دشوارتر می‌شود.

به هر حال مسئولان جمهوری اسلامی در ماههای آينده مجبور به اتخاذ تصميمی استراتژيک در اين باره هستند. اگر آنها بر تفسير خاص خود از توافقنامه پاريس پافشاری کنند و خواهان ازسرگيری غنی سازی شوند، سرنوشت توافقنامه پاريس، چيزی جز توافقنامه سعدآباد نخواهد بود، حتی اگر اروپائی‌ها در اجلاس جاری وين در پيش نويس خود از واژهای بسيار احتياط‌آميز استفاده کنند.

اما اگر همه اين جريان صرفا نوعی "بازی لفظی" به منظور فرونشاندن اعتراض برخی نيروهای داخلی در ايران و تصميم اصلی پايبندی عملی به تعليق دائمی باشد، در آن صورت حتی گنجاندن صريح "مکانيسم ماشه" در قطعنامه پايانی شورای حکام نيز، ايران را به لغو توافقنامه پاريس وادار نخواهد کرد.