کرونا؛ چرا مردم از سر ترس و نگرانی دست به خرید می‌زنند؟

کریستینا ساکن شهر سیاتل آمریکا است. هفته پیش یک روز مثل همیشه برای خرید هفتگی به سوپرمارکت نزدیک خانه‎شان رفت. باید برای مسابقه بیسبال پسرش کمی بیشتر از معمول خرید می‎کرد. خریدی که باید نیم ساعته تمام می‎شد سه ساعت طول کشید. آن هم چه سه ساعتی - لابه‎لای صدها مشتری دیگر که از ترس کرونا می‎خواستند هرچه می‎توانند انبار کنند.

کریستینا می‎گوید: "مردم عموما باملاحظه و به نسبت آرام بودند. اما معلوم بود که کاسه صبر همه به سمت لبریز شدن می‎رود. قفسه‎های شیر و دستمال توالت با چنان سرعتی خالی می‎شد که نمی‎شد بشمری. حتی آب گازدار هم تقریبا تمام شده بود."

در این روزهای کرونایی خیلی‎ها درنقاط مختلف دنیا همین صحنه‎ها را دیده‎اند. مثلا درسنگاپور مردم آنچنان برنج و رشته می‎خریدند که نخست‌وزیر ناچار شد پیام عمومی بدهد که "به اندازه کافی داریم". در اوکلند، پایتخت نیوزیلند، فروش آخر هفته سوپرمارکت‎ها چهل درصد به نسبت همان روز در سال قبل بیشتر بود. و در مالزی فروش هفتگی ژل ضدعفونی‎کننده دست ۹ برابر شد.

این چند نمونه که گفتیم، پیامدهای واقعی پدیده‎ای است که در انگلیسی به آن می‎گویند panic buying - یعنی خرید از سر ترس یا اضطراب [چیزی شبیه همان "هول زدن" در فارسی]. این خرید از سر ترس به ویژه در دوره‎های بحران رخ می‎دهد و باعث می‎شود بعضی کالاهای ضروری گران شوند و به دست کسانی که بیش از دیگران به آن نیاز دارند نرسد. مثلا ماسک برای کارکنان بهداشت و درمان.

اما چرا مردم این کار را می‎کنند؟

متخصصان می‎گویند این پدیده ریشه در ترس از ناشناخته دارد، و باور به اینکه اتفاق بزرگ واکنش بزرگ می‎طلبد. با اینکه در این مورد خاص بهترین واکنش این است که دست‎تان را بشویید.

ایرادهای خرید از سر ترس

معمولا در آستانه بلایای طبیعی مثل سیل یا گردباد، مردم سعی می‎کنند مایحتاج‎شان را انبار کنند.

دیوید سوج، استاد اقتصاد دانشگاه نیوکاسل استرالیا که کتابی در مورد منطق انبار کردن در دوران بحران نوشته، می‎گوید: "اینکه خودت را برای اتفاق ناگواری که ممکن است رخ بدهد آماده کنی منطقی است. اما اینکه برای دو هفته که قرار است قرنطینه باشی پانصد قوطی کنسرو لوبیا بخری منطقی نیست."

ضمن اینکه این نوع رفتار به کمبود اجناس دامن می‎زند و باعث می‎شود قیمت‎ها غیرعادی بالا برود. و وقتی کالایی غیرعادی گران می‎شود، این تصور را در ذهن بسیاری ایجاد می‎کند که آن کالا کمیاب‎تر شده. و چنین تصوری اضطراب مردم را بیشتر می‎کند.

مثال از گران‎فروشی و قیمت‎های عجیب و غریب کم نیست. روی سایت خرید و فروش ای‎بی، بسته‎های بیست تایی ماسک صورت را صد دلار و بالاتر قیمت گذاشته بودند. هم ای‎بی هم آمازون سعی کرده‎اند حساب کاربری گران‎فروشان را ببندند و جلوی این ماجرا را بگیرند.

بن اوپنهایم، از مدیران ارشد یک موسسه تحقیقاتی بیماری‎های عفونی در سان فرانسیسکو، معتقد است بخشی از مشکل این است که منشاء کرونا چین بوده، کشوری که نقشی بی‎بدیل در زنجیره عرضه کالاها در جهان دارد. آقای اوپنهایم می‎گوید: "معلوم نیست دچار کمبود دارو، ماسک یا کالاهای مصرفی دیگر نشویم. و این ابهام و تردید باید رفع شود."

روان‎شناسی خرید از سر ترس

استیون تیلر، استاد روان‎شناسی بالینی در دانشگاه بریتیش کلمبیا در کانادا، می‎گوید آماده شدن برای بحران با خرید از سر ترس فرق دارد. می‍گوید: "نیروی محرک خرید از سر ترس اضطراب است. مردم هر کاری می‎کنند که این اضطراب و ترس را آرام کنند، از جمله اینکه ساعت‎ها صف بایستند که بیش از نیازشان بخرند." وقتی هشدار می‎دهند که ممکن است سیل یا گردباد بیاید، مردم کم‎وبیش می‎دانند چه چیزهایی نیاز دارند و برای چه مدت. اما در مورد کووید-۱۹، تبعات هنوز درست روشن نیست. و همین ابهام باعث می‎شود مردم بیشتر بخرند.

در تاریخ معاصر از این دست رویدادها کم نیست: مثلا در دوران بحران موشکی کوبا در سال ۱۹۶۲، آمریکایی‎ها از ترس بمب اتم زیرزمین‎ها را پر آب و کنسرو کرده بودند. یا در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی که شایع شده بود "صفر شدن" ساعت کامپیوترها ممکن است بازارهای جهانی را نابود کند یا باعث شود موشک‎ها ناخواسته شلیک شوند، کار از آب و خوراکی گذشت. کار به جایی رسید که خزانه‎داری آمریکا با فرض اینکه مردم ممکن است بخواهند از بانک‎ها پول نقد بگیرند، پنجاه میلیارد دلار اسکناس چاپ کرد.

متخصصان معتقدند خرید از سر ترس باعث می‎شود احساس کنی بر شرایط مسلطی.

به قول استیون تیلر، "در شرایط اینچنینی، مردم حس می‎کنند باید کاری بکنند که با ابعاد بحران متناسب باشد. همه می‎دانند شستن دست و ماندن در خانه کافی است. اما باز فکر می‎کنند دست شستن کافی نیست. اتفاق بزرگی افتاده و باید واکنشی درخور نشان داد. و این باعث می‎شود بیشتر بخرند. به خصوص چیزهایی که فکر می‎کنند جان‎شان را حفظ می‎کند."

بن اوپنهایم هم نظر مشابهی دارد. می‎گوید: "احتمالا خرید از سر ترس در نهایت یک مکانیزم روان‎شناختی است برای کنار آمدن با ترس و تردید. راهی است برای اینکه کاری بکنی و احساس کنی بر اوضاع مسلطی."

دیوید سوج به یک نکته دیگر هم اشاره می‎کند: نگرانی از ضرر کردن، یا ذهنیت آدم‎ها که نمی‎خواهند از جریانی جا بمانند. او اینطور توضیح می‌دهد: "ناراحتی باختن صد دلار به خوشحالی بردن صد دلار می‎چربد. اگر دستمال توالت نخری و بعدا که نیاز پیش آمد یادت بیافتد که می‌توانستی بخری و نخریدی، واقعا حس بدی می‎کنی."

عامل دیگری که به خرید از سر ترس دامن می‎زند، ذهنیت یا تفکر گله‎ای است. متخصصان معتقدند به محض اینکه خرید از سر ترس شروع می‌شود، دیگران هم به آن می‎پیوندند. استیون تیلر می‎گوید: "اگر روی تایتانیک باشی و ببینی همه به سمت قایق‎های نجات می‎دوند، تو هم می‎دوی، بدون اینکه بپرسی کشتی دارد غرق می‎شود یا نه."

واکنش طبیعی؟

بعضی محققان معتقدند کلمه panic (به معنای سرآسیمگی یا ترس) برای توصیف رفتار مردم در فروشگاه‎ها دقیق نیست و چه بسا گمراه‎کننده است. می‎گویند ترس واقعی نادر است، و فقط در شرایطی که خطر مرگ جدی است، پیش می‎آید.

دن اوپنهایم می‎گوید: "پنیک یا ترس یک وضعیت حسی و ذهنی است. آنچه ما مشاهده می‎کنیم غالبا رفتار است. ممکن است کسی مقاله‎ای بخواند یا توییتی ببیند که زنجیره عرضه در چین مختل شده و در هنگ کنگ ماسک ندارند. و بعد بر این مبنا تصمیم بگیرد ماسک بخرد و برای روز مبادا داشته باشد. تنها چیزی که ما از این فرایند می‎بینیم زمان خرید است، که به چشم‎مان از سر ترس می‎آید، در حالیکه کاملا با فکر بوده."

اوئن کولمکا که در دانشگاه ایلینوی درس می‎دهد تحقیقی در این باره کرده و معتقد است خرید مردم پیش از وقوع یک بحران، مشخصات پنیک یا رفتار ضداجتماعی ندارد. به باور او بیشتر کسانی که به این شکل خرید می‎کنند، صرفا بابرنامه‎اند و "آنها که دیرتر دنبال خرید می‎روند به خاطر این است که اطلاعات ضدونقیض گرفته‎اند یا منابع‎شان محدود بوده و ترسیده‎اند که اگر اتفاقی که نگرانش هستند نیافتد، پول‎شان حرام بشود."

هلن جاف، استاد روان‎شناسی در دانشگاه کالج لندن، نیز به پیوستگی در واکنش مردم به بحران‎های بزرگ اشاره می‎کند و می‎گوید: "مردم در مواجهه با ناشناخته‎ای که تهدیدشان می‎کند، به آنچه از تهدیدهای مشابه می‎دانند رجوع می‎کنند. اگر کسی کووید-۱۹ را به شیوع سارس ربط بدهد، احتمالا تهدید را کوچک‎تر می‎بیند. اگر کسی این همه‎گیری را به طاعون سیاه شبیه بداند، طبعا خطر را به مراتب بزرگ‎تر می‎بیند."

دن اوپنهایم معتقد است اطلاعات نقشی حیاتی در اینگونه بحران‎ها بازی می‎کند. می‎گوید: "اگر بتوانیم نگرانی و تردید عمومی را برطرف کنیم، احتمالا پنیک و خرید از سر ترس هم کم می‎شود."

منابع خبری مطمئن برای جلوگیری و مقابله با شایعات ضروری است. مثلا در ژاپن شایعه‎ای در رسانه‎های اجتماعی پخش شده بود که تولید دستمال توالت در چین دچار مشکل شده و صادرات به ژاپن قطع شده است. مقام‎های محلی و اتحادیه‎ها بلافاصله بیانیه دادند و یادآوری کردند که تقریبا تمام دستمال توالت مصرفی ژاپن در داخل این کشور تولید می‎شود و هیچ کمبودی نیست.

هلن جاف می‎گوید: "اضطراب را باید شناخت و مدیریت کرد. نباید آن را دستکم گرفت. اما اضطراب بیش‎ازحد نه به آماده شدن برای بحران کمک می‎کند نه جلوی ابتلا به بیماری را می‎گیرد."

اگر شما هم نگرانید یا حس می‎کنید حتما باید چیزهایی بخرید و انبار کنید، بد نیست از خودتان بپرسید دقیقا از چه می‎ترسید و آیا خرید کمکی می‌کند یا نه.