داریوش دبیر روزنامه نگار

مبتکر گردهمایی جمعی از نخبگان این دو ملت، محمد خاتمی رئیس جمهور سابق ایران بود که اوائل سال جاری خورشیدی سفری چهار روزه به مصر داشت.

آقای خاتمی در زمان ریاست جمهوری اش نیز دست به تلاشهایی برای برقراری روابط سیاسی ایران و مصر زد که برخلاف تمایل وی و قول و قرارها با حسنی مبارک رئیس جمهور مصر، ناکام ماند.

دیدار محمدخاتمی و حسنی مبارک در حاشیه اجلاس فن آوری اطلاعات در ‍ژ‍نو سوئیس مهمترین اتفاق سیاسی بود که میان تهران و قاهره روی داد و در همین مرحله متوقف شد و به تبع آن، مذاکره سیاسی و رسمی دو کشور نیز پایان گرفت اما با باز شدن باب گفتگوهای غیررسمی و دیدار گروهی از نخبگان مصری و ایرانی از کشورهای یکدیگر، بخشی از طرح گفتگوی تمدنهای آقای خاتمی هر چند کم رمق محقق شده و ایرانیها و مصریها پس از نزدیک به سه دهه مراوده با یکدیگر را آغاز کرده اند.

نمونه این ارتباطات، اولین همایش سیاستمدارن و روشنفکران مصری و ایرانی با عنوان "گفتگوهای ایران و عرب، نگاه مصری، نگاه ایرانی" روزهای هفدهم و هجدهم نوامبر (۲۶ و ۲۷ آبان) در تهران برگزار شد و میهمان و میزبان نگاه خود را به مسائل خاورمیانه با هم در میان گذاشتند.

نادیه مصطفی رئیس مرکز مطالعات تمدنی و گفتگوهای دانشگاه قاهره، مصطفی علوی نماینده مجلس و استاد علوم سیاسی دانشگاه قاهره، سیف الدین عبدالفتاح، امل حماده، محمد سعید ادریس و بالینام شرقاوی اساتید دانشگاه قاهره در رشته علوم سیاسی و روابط بین الملل و اقتصاد، اعضای هیئت مصری در همایش تهران بودند.

از طرف ایران محمد صدر، محسن امین زاده، صادق خرازی و غلامعلی خوشرو، معاونان سابق وزارت خارجه، حسین سلیمی، ابوالقاسم قاسم زاده، الهه کولایی، هادی خانیکی، کاظم موسوی بجنوردی، محسن آرمین و حمیدرضا جلائی پور از اساتید دانشگاههای ایران در این همایش حضور داشتند.

نقش برجسته ایران و مصر در تمدن اسلامی

با باز شدن باب گفتگوهای غیررسمی و دیدار گروهی از نخبگان مصری و ایرانی از کشورهای یکدیگر، بخشی از طرح گفتگوی تمدنهای محمد خاتمی هر چند کم رمق محقق شده است

سخنران افتتاحیه همایش محمد خاتمی بود که گفت با وجود آنکه از لحاظ جغرافیائی، مصر و ایران دو قطعه جدا از زمینند اما همواره در سرنوشت تاریخی خود همراه و همدل و هم اندیش بوده اند، مصر و ایران صاحب تمدنهای دیرینه و کهنند و صاحب اثرگذارترین تمدنها هم هستند.

آقای خاتمی اعتقاد دارد که ایران و مصر در برابر وجه استعماری تمدن غرب عکس العملهای مشابهی نشان داده اند و اسلام در جان و روح ایرانیان و مصریان ظرفیتی یافته که در بستر آن، تمدن اسلامی ایجاد شده است: "تمدن اسلامی مدیون ایران و مصر است و عاطفه اسلامی یکی از ویژگیهای مشترک ایران و مصر است، محبت به اهل بیت باعث شده است که برداشت این دو ملت از اسلام، عارفانه تر، لطیفتر، دورتر از قشری گرایی و ظاهر پرستی باشد".

رئیس جمهور سابق ایران در آغاز همایش از شرکت کنندگان خواست که به نیازهای امروزی مسلمانان توجه بیشتری نشان دهند و گفتمانی از اسلام ارائه کنند که مورد نیاز زمانه ماست: "امروز امت اسلامی از دو تهدید اسلام هراسی از طرفی و اسلام متحجر و واپس گرا و ظاهرپرست از سوی دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است".

نگاه متفاوت ایران و مصر به موضوعات طایفه ای

برای همایش گفتگوی ایران و عرب پنج نشست تخصصی پیش بینی شده بود؛ نشست اول رویکردهای سیاسی و فرهنگی منطقه ایران و مصر بود.

مهمترین سخنرانی این نشست را محمد سعید ادریس، استاد دانشگاه قاهره انجام داد که با واکنش ایرانیها همراه شد.

وى ابتدا به تاریخ روابط ایران و مصر پرداخت و گفت که روابط ایران و مصر تا قبل از دهه پنجاه میلادی محدود به نگرشهاى طائفه‌ اى نبود، موضوع مصر در آن موقع همواره جزو اولویتهاى برنامه ‌هاى وزارت امورخارجه ایران و روابط ایران و مصر در یکى از بهترین‌ حالتهاى خود بود.

به گفته وی، این روند تا دوران روى کار آمدن جمال عبدالناصر در مصر، یعنى دهه شصت ادامه داشت، پس از آن مصر به دنبال وحدت عربى بود و سعى مى ‌کرد نگاه خود را به مسائل منطقه‌ اى، بیشتر پان‌عربیستى کند اما ایران در مقابل خود را به غرب نزدیک کرد که این نگرش در زمان انور سادات در دهه هفتاد کاملاً تغییر یافت، به گونه‌اى که روابط ایران و مصر بسیار به هم نزدیک شد و قاهره و تهران تبدیل به دو متحد مهم منطقه ‌اى شدند.

مصر از گفتمان شیعه و سنى تبعیت نمى ‌کند، در مصر از هر کس بپرسید مذهبت چیست تنها مى ‌گوید مسلمان و نامى از شیعه و سنى نمى‌ آورد محمد سعید ادریس

به گفته محمد سعید ادریس، در دهه هشتاد همه چیز دوباره تغییر کرد؛ مصر که سیاست نزدیکى به غرب را اتخاذ کرده بود روز به روز مواضع خود را به غربیها نزدیک مى ‌کرد و در مقابل ایران علیه غرب، اسرائیل و آمریکا شده بود که سبب مى ‌شد ایران و مصر علناً رو در روى هم قرار گیرند: "آغاز انقلاب اسلامى در ایران سبب شد تحولات شگرفى در ایران و منطقه به وجود آید، ایران پس از انقلاب خود را کشوری اسلامى با هدف ایدئولوژى شیعى اسلامى معرفى مى‌ کرد."

آقای ادریس می گوید در این شکى نیست که نود درصد مردم ایران شیعه اند و مردم سنى در اقلیت قرار دارند، در مقابل تمام کشورهاى همسایه عراق از مذهب سنى تبعیت مى ‌کردند، گفتمان ایران در ایران، عراق و لبنان شیعى است گرچه این گفتمان در فلسطین اکنون سنى است: "شاید گفته شود مصر هم از نگرش طائفه‌ اى تبعیت مى‌کند اما نگرش طائفه ‌اى مصر با ایران تفاوت دارد، مصر از گفتمان شیعه و سنى تبعیت نمى ‌کند، در مصر از هر کس بپرسید مذهبت چیست تنها مى ‌گوید مسلمان و نامى از شیعه و سنى نمى‌ آورد".

آقای ادریس می گوید امروزه بحثهایى چون درگیریهای طائفه ‌اى و هلال شیعى در منطقه مطرح شده که تازگى دارد: "ما پیش از این چنین بحثهایى نداشتیم".

وی افزود: "در زمان آقاى خاتمى با وجود گفتمان شیعى چون سیاست تنشزدایى بویژه با کشورهاى همسایه مطرح بود، گفتمان شیعى تفاوتهایى کرده بود و اعتدا‌لهایى را در نظر مى ‌گرفت، اما اکنون ایران نقش مهمى در درگیریهاى طائفه ‌اى و سیاستهاى جارى در عراق دارد، هم‌ اعراب و هم ‌غرب ایران را متهم به تجزیه ‌هاى طائفه ‌اى در عراق کرده ‌اند".

محمد سعید ادریس ادامه داد: "به اعتقاد من این موضوع باید مورد بررسى دقیق قرار بگیرد، پیش از این در عراق بحث طائفه ‌اى مطرح نبود، در جنگ ایران و عراق شصت درصد سربازهاى عراقى که با ایران مى‌جنگیدند شیعه بودند با وجود این که مى ‌دانستند در حال جنگیدن با کشوری شیعى اند، من معتقدم ایران و عراق مشترکات بسیارى براى نزدیکى روابط دارند، مشترکاتى که مى‌ تواند آنها را فراتر از نگاههاى طائفه ‌اى به هم نزدیک کند".

سخنان محمد سعید ادریس در زمینه نقش طائفه ‌اى ایران در عراق واکنشهایى از سوی ایرانیها به همراه آورد.

محمدعلی ابطحى از معاونان محمد خاتمى در زمان ریاست ‌جمهورى و رئیس کنونی مرکز گفتگوی ادیان در حاشیه همایش به آقای ادریس گفت که در طول دوران هشت سال جنگ ایران و عراق، دولت مصر از رژیم بعث در عراق حمایت مى ‌کرد و رسماً مخالفت خود را با جمهورى اسلامى ایران ابراز مى ‌داشت، پس از پایان جنگ نیز حسنى مبارک و دولتش حاضر نشدند نگرش خود را نسبت به ایران تغییر دهند، آنها هنوز هم با نگاه سابق خود به ایران مى ‌نگرند، پس چگونه مى ‌توانید بگویید مصر نگاه طائفه ‌اى ندارد؟

'ایران آسیایی تر از همیشه'

حضور پررنگ ایران در اتحادیه شانگهای، جنبش غیرمتعهدها و نگاه ایران به دو کشور مهم شرق در شورای امنیت یعنی چین و روسیه در پرونده اتمی و همچنین نیاز به بازار مصرف انرژی در ژاپن، چین، هند و پاکستان عمق استراتژیک تهران را از غرب به شرق کشانده اند محسن امین زاده

اگر مهمترین سخنرانی مصریها در این همایش سخنرانی محمد سعید ادریس بود، از جانب ایرانیها نیز محسن امین زاده معاون سابق وزارت خارجه ایران نیز در مقاله ای که در همایش خواند گفت که بر خلاف دیدگاه رایج که نقش ایران را در خاورمیانه بسیار پررنگ می داند، سیاستهای فعلی ایران بیشتر از همیشه این کشور را آسیایی کرده تا خاورمیانه ای.

حضور پررنگ ایران در اتحادیه شانگهای، جنبش غیرمتعهدها و نگاه ایران به دو کشور مهم شرق در شورای امنیت یعنی چین و روسیه در پرونده اتمی و همچنین نیاز به بازار مصرف انرژی در ژاپن، چین، هند و پاکستان از دیدگاه آقای امین زاده عمق استراتژیک تهران را از غرب به شرق کشانده اند.

نشستهای پنجگانه همایش گرچه هر یک عنوانی تخصصی داشت اما اعضای آن خود را چندان ملزم به سخنرانی در چارچوب موضوع نمی دیدند؛ ایرانیها بیشتر به تمجید از تمدن باستانی مصر و نقش این کشور در تمدن اسلامی پرداختند و مصریها نیز به توضیح وضع موجود در مصر و نقش آن در بحران خاورمیانه پرداختند.

این موضوع بیشتر از آنکه از ناهماهنگی در اجرای همایش باشد، ناشی از انقطاع سی ساله روابط انسانی و بیگانگی این نخبگان دو کشور از وضعیت معاصر ایران و مصر بود به طوری که اعضای همایش بیش از آنکه در فضای گفت گو باشند در حال شناخت ابتدائی از یکدیگر بودند.

قرار بود در این همایش نشستی نیز به ادبیات ایران و مصر اختصاص پیدا کند که کسالت ادیب مصری دعوت شده به همایش و البته در گذشت قیصر امین پور شاعر ایرانی که قرار بود مقاله ای قرائت کند، این نشست را بر هم زد.

در دوره ای که روابط رسمی و سیاسی ایران و مصر برقرار نیست و دو کشور عصری سرد را در مناسبات خود سپری می کنند، قرار است گفتگوهای غیررسمی میان دو کشور ادامه پیدا کند و دومین همایش "گفتگوی ایران و عرب؛ نگاه مصری، نگاه ایرانی" در قاهره برگزار شود.

محمد خاتمی پیشنهاد کرده که این گفتگوها منحصر به ایران و مصر نماند و روشنفکران ایرانی با دیگر اعراب هم باب گفت و گو را باز کنند.

پیشینه روابط

ایران روابط خود را با مصر به دستور آیت الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی قطع کرد، امضای پیمان کمپ دیوید در سال ۱۹۷۸ بین مناخیم بگین، رئیس جمهور اسرائیل و محمد انورسادات، رئیس جمهور مصر که به قیمت جان وی تمام شد، علت اصلی این قطع رابطه بود.

نامگذاری خیابانی در تهران به نام خالد اسلامبولی، ضارب انور سادات و پذیرایی دولت مصر از محمدرضا پهلوی آخرین پادشاه ایران که هم اینک در این کشور مدفون است آرام آرام دو کشور را در مسیری قرار داد که عادی سازی روابطشان با یکدیگر پیچیده و سخت شد.

در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی که سیاست تنش زدایی و اعتماد سازی برنامه وی در سیاست خارجی بود، نام خیابان خالد اسلامبولی به "انتفاضه" تغییر کرد و حسنی مبارک رئیس جمهور مصر برای نخستین بار به تهران دعوت شد.

آقای مبارک با دلایلی که آن زمان روشن نشد تنها رییس دولتی بود که این دعوت را بی پاسخ گذاشت و به تهران سفر نکرد و به این ترتیب پیش بینی ها درباره آغاز مجدد روابط سیاسی ایران و مصر به حقیقت نپیوست اما حضور احمد ماهر وزیرخارجه وقت این کشوردر تهران امیدها را برای حل مسئله زنده نگاه داشت و دو کشور توافق کردند که وزیران خارجه شان مأمور حل مسائل دو جانبه شوند.