کاوه شجاعی روزنامه نگار مستقل

مجلات مخصوص نوجوانان در سبد خريد خانواده های ايرانی جايی ندارد، آنها کم تيراژ اند و مورد توجه آگهی دهندگان قرار نمی گيرند.

اما بدبين نباشيم، اين همه ماجرا نيست. در ايرانی که "جوانمرگ شدن" خصوصيت اصلی مطبوعات به شمار می رود "کيهان بچه ها" نيم قرن عمر کرده است - اگر چه اين روزها مانند سابق نباشد. علاوه بر اين در ايران "آفتابگردان" هم منتشر شد، اولين روزنامه کودکان و نوجوانان در سراسر جهان! آفتابگردان سه سال عمر کرد و بعد توقيف شد.

شايد به همين خاطر است که نوجوان ايرانی به مجلات "جوانانه" روی می آورد.

من هيچ وقت مجلات نوجوانان را نمی خواندم، جذاب نبودند. حالا گاهی اوقات هفته نامه ای جوانانه (چلچراغ) می خرم، آن هم به روی جلدش بستگی دارد. اما مجلات دانشجويی را اگر دستم برسد حتما می خوانم. برزويه، 18 ساله

همه راه ها به "دولت" ختم می شود

حتی با نگاهی سرسری به مجلات مخصوص نوجوانان ايرانی می توان به مهم ترين مشکل آنها پی برد: همه دولتی اند.

صاحب امتياز هفته نامه "کيهان بچه ها"، موسسه کيهان است، ماهنامه "سروش نوجوان" با ۱۹ سال سابقه انتشار به صدا و سيمای جمهوری اسلامی وابسته است. "سلام بچه ها"ی ۱۷ ساله را دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم منتشر می کند.

"باران" را يازده سال است که سازمان اوقاف و امور خيريه چاپ می کند و ماهنامه "شاهد نوجوانان" به بنياد شهيد و امور ايثارگران وابسته است."دوست نوجوان" را موسسه نشر آثار آيت الله خمينی منتشر می کند و "رشد نوجوان" هم که از موهبت توزيع در مدارس ايران برخوردار است توسط وزارت آموزش و پرورش منتشر می شود و در واقع ادامه مجلات پيک است که از قبل از انقلاب منتشر می شود.

تا به حال مجله ای نخريده ام، برادرم می گيرد و من نگاهش می کنم. فکر می کنم حالا بهتر است درس بخوانم تا کتاب و مجله. کياندخت، 14 ساله

به جز اينها، مجله های علمی و آموزشی هم وجود دارند. مانند "کاوش" که کانون پروش فکری کودکان و نوجوانان آن را منتشر می کند يا "نوآور" که وابسته به مجله ماشين است.

علی اصغر سيدآبادی، کارشناس ادبيات کودک و نوجوان در ايران، می گويد:" اگر بخش خصوصی بخواهد مجله ای برای نوجوانان منتشر کند بايد به قيمت تک فروشی و آگهی وابسته باشد، پس در مقابل مجلات دولتی کم می آورد؛ مجلاتی که بهای روی جلد آنها يک چهارم قيمت تمام شده هم نيست. نوجوان نمی تواند با پول توجيبی خود مجلات گران غيردولتی را بخرد. مجلاتی که برای افزايش جذابيت مجبورند از کاغذ خارجی و چاپ رنگی استفاده کنند. به همين دليل بخش خصوصی توان رقابت با مجله های دولتی را ندارد، اما با اين همه خيال نمی کنم مشکل اصلی انتشار مجله ويژه نوجوانان، دولت باشد. دولت اگر همين چند مجله را هم منتشر نکند، از بخش خصوصی چيزی جايگزين نخواهد شد."

عامل دردسر ساز توزيع

عامل توزيع نامناسب را هم نبايد ناديده گرفت. مدرسه می تواند مهمترين مکان توزيع مجلات نوجوانان باشد، اما در ايران تنها مجلات رشد اجازه توزيع در مدارس را دارند .

آقای سيد آبادی می گويد: "در دولت قبلی تلاش هايی صورت گرفت تا توزيع مجلات نوجوانان در مدارس آغاز شود، اما نمی دانم اين بحث به کجا رسيد و الان چه سرنوشتی پيدا کرده است ."

بی اعتمادی آگهی دهندگان

فقط مجله ماشين می خرم، برای عکس ها و پوسترهايش. به شعر و ادبيات علاقه ای ندارم که مجله نوجوانان بخرم. امير، 16 ساله

آگهی هم در صفحات اين نشريات جايی ندارد. آگهی می توانست به شکل گيری مطبوعات مستقل نوجوان کمک کند، اما آگهی دهندگان چندان از نشريات نوجوانان استقبال نمی کنند.

دليلش را از علی اصغر سيدآبادی می پرسم. او می گويد : "آگهی دهنده تصور می کند چون نوجوان استقلال مالی ندارد، در خريد کالا هم انتخاب گر نيست و در واقع مخاطب آگهی نمی تواند باشد، اما فکر می کنم اين تصور صاحبان کالا و خدمات تصوری سنتی است و بايد تغيير کند. "

تابويی به نام عشق

علاوه بر اين، مجلات نوجوانان در ايران با مشکل بزرگتری روبرو هستند: تابوی عشق و مسائل و مشکلات جنسی که در اين سن گريبان گير نوجوانان است؛ پرداختن به اين موضوع علاوه بر اينکه از لحاظ فرهنگی ضروری به نظر می رسد، بر جذابيت مجله بسيار تاثيرگذار است.

علی اصغر سيدآبادی می گويد: "نوجوانی سن بلوغ است و بسياری از رفتار های عاطفی و حتی جنسی در اين دوره شکل می گيرد، اما نشريات نوجوانانه ايرانی نمی توانند به اين موضوع مهم و اصلی بپردازند. جای عشق، مشکلات جنسی و عاطفی خاص اين دوره در مجلات نوجوانان کاملا خالی است، اما فکر می کنم در اين زمينه بيش از اين که دولت نقش بازدارنده داشته باشد، تصور روزنامه نگاران و نويسندگان اين مطبوعات تاثير گذار است."

با تمام اين احوال مطبوعات نوجوانان در ايران روزهای شيرينی را هم تجربه کرده است.

تجربه بی نظير آفتابگردان

کلا مجله نمی خوانم. يا خيلی سطح بالا هستند يا سطح پايين. به درد من نمی خورند. گاهی اوقات رمان می خوانم. سارا، 17 ساله

هجدهم تير ۱۳۷۳ روزی مهم در تاريخ مطبوعات نوجوانان ايرانی است. آفتابگردان اولين روزنامه کودکان و نوجوانان در ايران و جهان در اين روز منتشر شد. پيش از آفتابگردان، روزنامه يوميوری در ژاپن ضميمه ای برای نوجوان منتشر می کرد که فقط چند روز در هفته منتشر می شد ، اما آفتابگردانهم مستقل توزيع می شد و هم هر روز.

آفتابگردان ابتدا ضميمه هفتگی همشهری بود که اولين روزنامه تمام رنگی ايرانی به حساب می آيد.

همشهری را غلامحسين کرباسچی شهردار وقت تهران بنيان گذاشت.

با اين حال آفتابگردان تنها سه سال دوام آورد و در ۲۶ ارديبهشت ۱۳۷۶ توقيف شد.

دليل توقيف آفتابگردان چاپ طنزی در يک ويژه نامه انتخاباتی بود.

يکی از خبرنگاران سابق اين روزنامه می گويد: "مسئولان فکر می کردند آفتاب گردان تاثيرگذار است و به همين خاطر قبل از انتخابات دوم خرداد آن را توقيف کردند. طيف سياسی مقابل پس از آن روزنامه گنبدکبود (از گروه نشريات ابرار) را منتشر کردند تا روی نسل جوان تاثير بگذارند ، اما تجربه آفتابگردان هرگز تکرار نشد ، حتی با دوچرخه، که در سال های اخير با همان تيم آفتابگردان به ضميمه همشهری منتشر شد.

به اعتقاد اين خبرنگار تلاش برای تاثيرگذاری و رقابت با آفتابگردان وزارت ارشاد وقت را به فکر تاسيس "خانه روزنامه نگاران جوان" و هفته نامه "خانه" انداخت.

من هر روز يک روزنامه سياسی می خرم و هر ماه يک مجله روانشناسی. آن مجله بسيار مفيد است، خيلی نکته ها را تازه دارم ياد می گيرم، نه پدر و مادرم به من گفته بودند و نه در مدرسه درس داده بودند. البته انگار آن مجله دادگاهی شده و نمی دانم دوباره چاپ می شود يا نه. سعيد، 18 ساله

"خانه" از حمايت گسترده مالی معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد وقت برخوردار بود. اما پس از انتخابات دوم خرداد و تغيير دولت که به قطع کمک ها منجر شد، "خانه" خلوت شد و بعدها به خاطر چاپ مطلبی آن را توقيف کردند.

پديده عموزاده خليلی

در همه مطبوعات موفق نوجوانان سال های اخير يک نام تکرار شده است؛ فريدون عموزاده خليلی .

علی اصغر سيدآبادی می گويد: " عموزاده خليلی در تاريخ مطبوعات کودک و نوجوان يک پديده استثنايی است . او به همراه قيصر امين پور و بيوک ملکی، سروش نوجوان را بنيان گذاشت. "

سروش نوجوان سال ۱۳۶۶ و در اواخر جنگ ۸ ساله ايران و عراق منتشر شد. سروش در فضايی منتشر می شد که ادبيات رسمی و شعار زده ای بر مدارس و جامعه حاکم بود . اين مجله با ادبياتی صميمی منتشر شد که با ادبيات رسمی آن دوران فاصله ای داشت .

سيدآبادی تاکيد می کند:" مجله سروش نوجوانان فقط يک مجله نبود ، بلکه يک نهاد فرهنگی بود . در سروش نوجوان، نوجوان ها مشارکت می کردند، از ميان آنها خبرنگار افتخاری انتخاب می شد و با کمکشان کتاب سال انتخاب می شد. آنها توانستند ويژه نامه "مجله در مجله" را به ضميمه مجله منتشر کنند که تمام مطالبش را خود نوجوانان می نوشتند و سه نوجوان آن سال ها که امروز هر کدام در حوزه ای صاحب نظر و تخصص اند ، آن را اداره می کردند: شادی صدر، آتوسا صالحی و مژگان کلهر. "

تا حالا هيچ مجله ای نخريده ام. چون به درس هايم کمک نمی کند و پدرم مخالف است. برادرم روزنامه ورزشی می خرد، آن را می خوانم. تورج، 15 ساله

فريدون عموزاده خليلی پس از تغيير مديريت مجله سروش نوجوان، آفتابگردان را بنيان نهاد. پس از توقيف آفتابگردان تلاش کرد تجربه آفتابگردان را در بخش خصوصی تکرار کند و "آفتاب امروز" را منتشر کرد. اما ناگزير شد، آن را به روزنامه ای بزرگسالانه تبديل کند که همراه بقيه روزنامه های اصلاح طلب به محاق توقيف رفت.

پس از آن ضميمه هفتگی دوچرخه را در روزنامه همشهری منتشر کرد و بعد از آن هفته نامه موفق و پرتيراژ چلچراغ را تاسيس کرد. نشريه ای جوانانه و مستقل که پنج سال دوام آورده است.

نوجوانان زيادی خسته از مطبوعات دولتی نشريه شاد و جذاب او را می خوانند. تجربه موفق چلچراغ باعث به وجود آمدن رقبايی هم شده است، "همشهری جوان" و "بيست ساله ها" هم مانند چلچراغ هم جوانان را هدف گرفته اند و هم نوجوانان را.

انتشار ضمائم، بهترين راه برای استقلال؟

قبل از همشهری و آفتابگردان در روزنامه های سلام و جمهوری اسلامی صفحات هفتگی مخصوص نوجوانان وجود داشت، اما نمی شود آنها را تجربه های موفقی به شمار آورد.

پس از آفتابگردان هم روزنامه های مشارکت، نوروز و ياس نو ضميمه های هفتگی نوجوانان و جوانان منتشر شد. شايد "سيب" معروف ترين آنها باشد.

روزنامه شرق هم چندی ضميمه "بچه های شرق" را منتشر کرد و حتی آن را با قيمتی جدا از قيمت روزنامه به فروش رساند. قرار بود در آينده بچه های شرق جدا از روزنامه منتشر شود که با توقيف شرق اين برنامه منتفی شد.

يا من عوض شده ام يا اين مجلات. از ۱۱-۱۰ سالگی بيشتر مجلات نوجوانان را می خواندم، اما يکی دو سال است که آنها را کنار گذاشته ام. يا روزنامه بزرگسالان را می خوانم يا ماهنامه های ادبی – هنری. هر بار هم که دوباره برای تنوع يکی از مجلات دوران نوجوانی را می خرم، توی ذوقم می خورد. خيلی ضعيف هستند و پر از پند و اندرزهای دينی. اميد، 17 ساله

در حال حاضر روزنامه "کارگزاران" هم صفحه ای روزانه را به نام "ترانه" به کودکان و نوجوانان اختصاص داده، اگر چه اين صفحه بيشتر کودکانه است تا نوجوانانه. ترانه در ضميمه خانوادگی کارگزاران به نام "روزانه" منتشر می شود.

به نظر علی اصغر سيدآبادی "راه تاسيس نشريات مستقل نوجوانان از روزنامه های بزرگ مستقل می گذرد. به اعتقاد او روزنامه های مستقل می توانند با انتشار مرتب ويژه نامه های مخصوص کودکان و نوجوانان راه را برای منتشر شدن جداگانه آنها هموار کنند. در اين صورت نشريه نوجوانان از سرمايه مالی و معنوی روزنامه استفاده می کند. "

همچنان که آفتابگردان از سرمايه مالی موسسه پرسود همشهری استفاده کرد.

غلامحسين کرباسچی، شهردار اسبق تهران، در يکی جلسات محاکمه اش به آفتابگردان هم اشاره کرد، او از تزريق دائمی پول به روزنامه نوجوانانش خبر داد.

حتی تجربه موفقی مانند آفتابگردان ضررده بوده است.

انتشار نشريات جوان پسند با هدف جلب توجه بخشی از نوجوانان شايد تنها راه ممکن برای آنهايی است که هم می خواهند برای نوجوانان بنويسند و هم ورشکسته نشوند. شايد عموزاده خليلی و چلچراغش دليل خوبی بر اين مدعا باشند.