جمشيد برزگر

	نامه محمود احمدی نژاد به جورج بوش، اگرچه فارغ از محتوايش می تواند نشانگر چرخشی در سياست خارجی جمهوری اسلامی باشد، اما هنوز نمی توان از آماده شدن زمينه ها برای مذاکره مستقيم دو کشور سخن گفت

تاکيد بر مذاکره مستقيم آمريکا و ايران، همزمان با ارسال نامه محمود احمدی نژاد، رييس جمهوری اسلامی به جورج بوش رييس جمهوری آمريکا و در شرايطی صورت گرفته که آلمان، بريتانيا و فرانسه سرگرم تهيه پيشنهادهای تازه ای برای برون رفت از بن بست پديد آمده در مورد فعاليت های هسته ای ايران هستند.

با وجود آنکه درخواست آقای عنان، نخستين تلاش برای متقاعد کردن رهبران دو کشور و به ويژه مقامات دولت آمريکا برای مذاکره مستقيم نيست، اما به نظر نمی رسد که در موقعيت کنونی، شرايط برای تحقق چنين امری فراهم باشد.

ناکامی مذاکرات طولانی سه کشور اروپايی و ايران از يک سو و عدم اجماع پنج عضو دايم شورای امنيت سازمان ملل اکنون موجب شده که همزمان با پيچيده تر شدن راهکارهای خروج از بن بست هسته ای، مذاکره مستقيم آمريکا و ايران به عنوان عاملی تعيين کننده در رسيدن به يک راه حل موثر بيش از پيش مورد توجه قرار گيرد.

تابويی که فرو ريخته است

در حالی که به نظر می رسد به دليل تغييرات پديد آمده در مناسبات قدرت در جمهوری اسلامی، مقامات جمهوری اسلامی اين امکان را يافته اند که مواضعی در مجموع ملايم تر و انعظاف پذيرتر در قبال اصل مذاکره مستقيم با آمريکا اتخاذ کنند، دولتمردان آمريکايی زمان را برای گفت و گوی رو در رو با ايران مساعد نمی بينند.

برنامه های هسته ای ايران، تنها يک عنصر از مجموعه اختلافات آمريکا و ايران است و به نظر می رسد که در چنين وضعيتی، آمريکا بيش از آنکه به مذاکره مستقيم به عنوان يک راه حل نگاه کند، آن را هم يک امتياز و هم يک اهرم فشار موثر تلقی می کند

در سال های اخير، حتی طرح مساله مذاکره و يا رابطه با آمريکا با حساسيت های فراوانی در جمهوری اسلامی روبه رو می شد و دو جناح رقيب، از آن به عنوان ابزاری برای پيشبرد برنامه های خود يا تهديد رقيب بهره می گرفتند.

اما چيرگی محافظه کاران بر قوای سه گانه از يک سو و همگرايی نسبی اصلاح طلبان با اصل مذاکره با آمريکا از سوی ديگر، تغييری عمده در اين وضعيت پديد آورده است و به رغم تکرار برخی شعارهای پيشين، نامه محمود احمدی نژاد به جورج بوش، فارغ از محتوای آن، در مرحله نخست بيانگر چنين چرخشی است.

با وجود اين، چرا آمريکا اکنون تمايلی برای بهره گرفتن از اين تغيير رويکرد و نشستن پشت ميز مذاکره با رهبران جمهوری اسلامی نشان نمی دهد؟

ايران؛ قطعه ای از پازلی بزرگ تر؟

مقامات آمريکايی می گويند در حال حاضر و با توجه به مذاکراتی که بين سه کشور اروپايی و جمهوری اسلامی جريان دارد، کانال های ارتباطی لازم برای انتقال ديدگاه ها وجود دارد و در اين مرحله، نيازی به مذاکره مستقيم احساس نمی شود.

غيبت آمريکا در مذاکرات هسته ای، اگر با ناکامی رايزنی های ديپلماتيک ايران با سه کشور اروپايی، چين و روسيه همراه شود، می تواند شرايط را برای آمريکا مساعدتر سازد تا اعضای دايم شورای امنيت را متقاعد کند که افزايش فشارها بر ايران، اقدامی ناگزير است

با اين همه، به نظر می رسد که دولت جورج بوش برای خودداری از مذاکره مستقيم با ايران در شرايط فعلی دلايلی بيش از اين دارد.

اگرچه مدافعان ايده گفت و گوی مستقيم دو کشور، در گام نخست بر پيدا شدن راه حلی ديپلماتيک برای مناقشه هسته ای به عنوان نتيجه مذاکرات مستقيم تاکيد می کنند، اما ترديدی نيست که چنين مذاکراتی در صورتی که به وقوع بپيوندد تنها محدود به فعاليت های هسته ای ايران نخواهد ماند.

دو کشور، پيشتر موافقت کرده بودند که به طور مستقيم و محدود، تنها درباره عراق با يکديگر گفت و گو کنند، اما عدم تحقق همين مذاکرات محدود نيز می تواند نشان دهنده آن باشد که توقعات دو طرف از هر نوع رابطه و مذاکره مستقيمی بيش از آن چيزی است که عنوان می شود.

آمريکا، احتمالا مذاکره و يا هر نوع رابطه با ايران را در چارچوبی بزرگ تر نظير طرح خاورميانه بزرگ مد نظر قرار می دهد و مناسباتش با اين کشور را بر اساس آن تنظيم می کند.

در واقع، برنامه های هسته ای ايران، تنها يک عنصر از مجموعه اختلافات آمريکا و ايران است و به نظر می رسد که در چنين وضعيتی، آمريکا بيش از آنکه به مذاکره مستقيم به عنوان يک راه حل نگاه کند، آن را هم يک امتياز و هم يک اهرم فشار موثر تلقی می کند.

آمريکا، احتمالا مذاکره و يا هر نوع رابطه با ايران را در چارچوبی بزرگ تر نظير طرح خاورميانه بزرگ مد نظر قرار می دهد و مناسباتش با اين کشور را بر اساس آن تنظيم می کند، در چنين حالتی، هدف آمريکا و پيامدهای خودداری از مذاکره مستقيم بايد در چارچوب هايی فراتر از مرزهای ايران و در متن تحولات بزرگ تر منطقه ای مورد بررسی قرار گيرد

در عين حال، ممکن است مقامات آمريکايی نگران آن باشند که پذيرش مذاکره مستقيم در شرايط فعلی، به طور تلويحی و در عمل نه تنها به معنای مشروعيت بخشيدن به جمهوری اسلامی تلقی شود، بلکه نيروهای حاکم و ديدگاه های خاص آنان را در موقعيت برتر قرار دهد و به طور طبيعی به نارضايتی منتقدان و مخالفان جمهوری اسلامی از رويکرد آمريکا بينجامد؛ امری که احتمالا از نگاه آمريکا می تواند در درازمدت به زيان منافع اين کشور تمام شود.

دستور مذاکرات همچون يک مانع

از سوی ديگر، ايران نيز خواسته های متفاوت و متعددی دارد که در هر مذاکره ای خود را ناگزير از طرح آن خواهد ديد. موضوع امنيت و ثبات حاکميت که حتی در چارچوب مذاکرات هسته ای ايران و سه کشور اروپايی مطرح بود، بحث حقوق بشر و روند صلح خاورميانه از ديگر محورهای اصلی هستند که در کنار بحث برنامه های هسته ای، چارچوب و حدود مذاکره با آمريکا را روشن می سازند.

از همين رو، نشستن پشت ميز مذاکره مستقيم نيازمند تحولاتی بيشتر هم در مناسبات دو کشور و هم در معادلات منطقه ای و بين المللی است.

غيبت آمريکا در مذاکرات هسته ای، اگر با ناکامی رايزنی های ديپلماتيک ايران با سه کشور اروپايی، چين و روسيه همراه شود، می تواند شرايط را برای آمريکا مساعدتر سازد تا اعضای دايم شورای امنيت را متقاعد کند که افزايش فشارها بر ايران، اقدامی ناگزير است.

در چنين حالتی، هدف آمريکا و پيامدهای رويکردش بايد در چارچوب هايی فراتر از مرزهای ايران و در متن تحولات بزرگ تر منطقه ای مورد بررسی قرار گيرد.