جمشيد برزگر

	ايران يا آمريکا؛ جذابيت کدام يک برای کشورهايی نظير روسيه، چين و هند بيشتر است؟

در واقع، در پی به بن بست رسيدن مذاکرات ايران با آلمان، بريتانيا و فرانسه، رهبران جمهوری اسلامی بيش از پيش بر ضرورت دخيل کردن کشورهای ديگر در روند اين مذاکرات تاکيد کردند و در همين راستا، سياست اصلی خود برای حل و فصل بحران هسته ای را عمدتا بر مذاکره با کشورهايی نظير روسيه و چين متمرکز ساختند.

در تداوم همين رويکرد که در ايران از آن به عنوان "سياست نگاه به شرق" ياد می شود، روسيه، چين و هند، به عنوان کشورهايی قدرتمند و موثر در عرصه بين المللی و دارای روابط سياسی خوب و مناسبات تجاری گسترده با ايران مورد توجه قرار گرفتند.

انعقاد قراردادهای قابل توجه به ويژه در زمينه انرژی با چين و هند و گشودن باب مذاکره درباره پيشنهاد روسيه برای غنی سازی اورانيوم ايران در خاک آن کشور و همزمان افزايش همکاری ها در حوزه های گوناگون، موجب شد که در ماه های اخير و همزمان با دوری ايران از اتحاديه اروپا، اين کشورها در کانون فعاليت های ديپلماتيک جمهوری اسلامی قرار گيرند.

	ايران اميدوار است با گسترش روابطش با چين و روسيه، از حمايت دست کم نسبی دو عضو ثابت شورای امنيت برخوردار شود

با وجود اين به نظر می رسد که دست کم تا اين مرحله، رويکرد رهبران جمهوری اسلامی به نتايج مورد نظر آنان منجر نشده است.

ناکامی مذاکرات ايران و سه کشور اروپايی، از يک سو به نزديکی هر چه بيشتر مواضع اتحاديه اروپا و آمريکا در انتقاد از برنامه های هسته ای جمهوری اسلامی انجاميد و از سوی ديگر، چين، هند و روسيه هم در جريان نشست شورای حکام آژانس بين المللی انرژی اتمی با ارجاع پرونده ايران به شورای امنيت سازمان ملل متحد مخالفت نکردند.

حتی کشورهای کوچک تری مانند کره جنوبی نيز به رغم داشتن مناسبات تجاری گسترده با ايران از دادن رای مخالف به اين کشور خودداری نکردند.

عملکرد اين کشورها اگرچه نشانه ای روشن از ناکامی سياست نگاه به شرق تلقی شد و ناخرسندی ايران را به همراه داشت، اما در عين حال موجب نشد که رهبران جمهوری اسلامی تغييری در رويکرد خود پديد آورند.

اگرچه ممکن است مسئولان تصميم گير در ارزيابی خود از قدرت فزاينده کشورهايی نظير چين، هند و روسيه در صحنه جهانی چندان به خطا نرفته باشند، اما به نظر می رسد که در مقابل، در سنجش جايگاه واقعی ايران نزد اين کشورها تا حدی دچار اشتباه محاسباتی شده باشند.

چين، هند و روسيه، هر چند به دليل برخورداری از امتيازاتی نظير جمعيت، رشد اقتصادی بالا، موقعيت ژئوپليتيک قابل توجه و نيروی هسته ای به عنوان قدرت های نوظهور در معادلات جهانی مورد توجه قرار گرفته اند، اما در عين حال، تداوم و تثبيت موقعيت خود را به روشنی در همسويی با جهان غرب و واقعيت های سياسی و اقتصادی حاکم جست و جو می کنند.

اگرچه ممکن است مسئولان تصميم گير در جمهوری اسلامی در ارزيابی خود از قدرت فزاينده کشورهايی نظير چين، هند و روسيه در صحنه جهانی چندان به خطا نرفته باشند، اما به نظر می رسد که در مقابل، در سنجش جايگاه واقعی ايران نزد اين کشورها تا حدی دچار اشتباه محاسباتی شده باشند

روسيه، در جست و جوی جايگاه از دست رفته خود در سطح جهانی است و از اين رو، در بازی با رقبای قدرتمند خود می کوشد از هر موقعيتی برای رسيدن به اين هدف استفاده کند.

چين با توجه به نياز روزافزون خود به سوخت، قراردادی قابل توجه با ايران در زمينه انرژی امضا کرده است، اما قابل مقايسه نبودن حجم چنين معامله ای با مبادلات تجاری اين کشور با آمريکا آشکار است.

حجم مبادلات بازرگانی چين و آمريکا، تنها در سال 2005 بيش از 243 ميليارد دلار با تراز مثبتی 200 ميليارد دلاری به سود چين بوده است، حال آنکه مهم ترين قرارداد تجاری ايران و چين که در زمينه انرژی است، قراردادی 100 ميليارد دلاری در يک دوره زمانی 20 ساله است.

هند نيز که به دليل رشد شتابان اقتصادی نياز فراوانی به انرژی دارد، به ايران چشم دوخته است و به ويژه پروژه انتقال گاز ايران را مهم ارزيابی می کند.

اما ايران، در صحنه جهانی با رقيبانی به مراتب قدرتمندتر با امکانات و توانايی های سياسی، اقتصادی بيشتری روبه رو است و همين امر، دشواری جلب حاميان وفادار و پايدار را دشوارتر می سازد.

به ويژه آنکه ، همزمان با فعاليت های ديپلماتيک ايران، ديگر طرف های درگير در اين پرونده نيز فعال بوده اند و از جمله کوشيده اند متحدان بالقوه ايران را به اشکال مختلف از همراهی با اين کشور بازدارند.

توافق عمده آمريکا و هند، که در جريان سفر اخير جرج بوش رييس جمهوری آمريکا به اين کشور حاصل شد، اگر چه ريشه در مسايل مختلف و متفاوتی دارد و بايد در بستری جداگانه مورد ارزيابی قرار گيرد، اما در شرايط کنونی می تواند از وضعيت پرونده اتمی جمهوری اسلامی نيز تاثيری هرچند اندک گرفته باشد و همزمان بر آن نيز تاثير گذارد.

	سياست نگاه به شرق و گسترش مناسبات با هند، در سال های اخير در دستور کار ايران بوده است

به اين ترتيب، از هنگام باز شدن پرونده فعاليت های هسته ای جمهوری اسلامی، اين موضوع در عمل به برگی با اهميت در دست بازيگران مختلف بدل شده است.

هر يک از اين کشورها کوشيده اند با استفاده از موقعيت پديد آمده و با توجه به اهميت موضوع، نقش خود را به عنوان بازيگری مهم و موثر در صحنه جهانی تثبيت کند و همزمان، در رايزنی با طرف های درگير بيشترين سود را نصيب خود کند.

در مقابل، هنوز روشن نيست که ايران تا چه اندازه به اهداف مورد نظر خود در اين ميانه دست يافته است.

آن گونه که گزارش شده، به رغم هشدارهای مطرح شده از سوی جمهوری اسلامی، حتی طرح پرونده ايران در شورای امنيت دست کم در آغاز به معنای اعمال تحريم يا اقدامی عملی عليه اين کشور نخواهد بود.

همين وضعيت، اگرچه به معنای تداوم ديپلماسی است، اما اين بار، نه تنها فشارها بر جمهوری اسلامی محسوس تر خواهد بود، بلکه احتمالا طرف های درگير در پرونده نيز با کاهش قدرت چانه زنی رهبران جمهوری اسلامی، خواهان گرفتن امتيازاتی بيشتر خواهند شد.