مهراد واعظی نژاد کارشناس مسائل سياسی ايران و خاورميانه

تبليغات نامزدها تا 24 ساعت پيش از انتخابات می تواند ادامه داشته باشد

نبود چهره ای در ميان نامزدها که در افکار عمومی از او به عنوان نامزد از پيش برنده ياد شود، نامزدها را بر آن داشته تا برنامه های خود را برای دوره چهارساله رييس جمهوری، در مقايسه با دوره های پيشين، با دقت و جزييات بيشتری به رای دهندگان ارايه کنند.

با اين همه در بسياری موارد برنامه نامزدها همچنان به "انشاء سياسی" نزديکتر است تا "راهکارهای عملی" برای چالش های پيش رو.

با وجود تفاوت هايی قابل توجه در شکل و محتوا، برنامه های ارايه شده توسط اکثر نامزدهای انتخاباتی در دو نکته اساسی مشترک اند: "وامدار" معرفی کردن خود در برابر رای مردم و رويکرد اصلاح طلبانه به جامعه و سياست در جمهوری اسلامی.

اکبر هاشمی رفسنجانی اولين نامزدی بود که برنامه های خود را تحت عنوان "ميثاق با مردم" منتشر کرد. حتی سياستمدار کهنه کاری مانند او که در بين منتقدانش به نگاه از بالا به اطرافيان و مردم شهرت دارد، خود را ناگزير – يا دست کم در ظاهر – متعهد به عهدی با مردم کرده است.

علی لاريجانی برنامه های خود را "دولت مدرن، پيمانی با مردم" ناميده، مهدی کروبی "عهدنامه با مردم" را منتشر کرده است، مصطفی معين با برنامه "اصلاحات، يک گام به پيش" وارد شده و محمدباقر قاليباف "پيمان نامه با مردم" را به رای دهندگان عرضه کرده است.

ارايه عهدنامه های مکتوب، که در اين انتخابات رواج گسترده ای ميان نامزدها پيدا کرده، می تواند گريز از پاسخگويی را برای رييس جمهور آينده دشوارتر از هميشه کند.

يک وجه بارز بيشتر برنامه ها، نگاه انتقادی به گذشته و اعتراف به ضرورت اصلاحات است. جای تعجب نيست اگر دکتر معين، نامزد اصلی اصلاح طلبان پيشرو، برنامه خود را "اصلاحات، يک گام به پيش" نام گذارده است. اما نکته درخور توجه، استفاده نامزدهای اصول گرا – در انتهای ديگر طيف نيروهای سياسی ايران – از ادبيات اصلاح طلبی است. محسن رضايی، فرمانده سابق سپاه پاسداران، "اصلاحات محافظه کارانه" را بی نتيجه می خواند و آقای احمدی نژاد، عضو شورای مرکزی جمعيت ايثارگران انقلاب اسلامی، "مردم سالاری دينی" را "اصل اصيل حاکميت اسلامی" می نامد. حتی رهبر جمهوری اسلامی، آيت الله خامنه ای، مسير صحيح را "اصول گرايی اصلاح طلبانه" دانسته تا مشخص شود که بيشتر نيروهای سياسی حاضر در انتخابات ضرورت اصلاحات در نظام جمهوری اسلامی را – حداقل به زبان – پذيرفته اند.

ويژگی های برنامه های انتخاباتی

گذشته از تاکيد نسبی همه نامزدها بر لزوم اصلاحات، برنامه های ارائه شده از سوی کانديداها، از ويژگيهای ديگری نيز (به شرح زير) برخوردار است:

• رفاه، آسايش و امنيت مردم نکته ای است که همه نامزدها بر آن تأکيد می کنند. با اين حال هيچ يک از نامزدها برنامه ای منسجم و راهکاری عملی ارايه نمی دهد.

توجه به جوانان و خواسته های آنها در برنامه اکثر نامزدها مطرح شده است

• برنامه های ارايه شده در بيشتر سرفصل ها (حتی اقتصاد) از بيان اهداف کيفی فراتر نمی رود. فقدان نگاه کمی در برنامه ها نه تنها ارزيابی آنها را دشوار می سازد، بلکه در آينده راه را بر نقد علمی عملکرد نامزد پيروز می بندد.

• در حالی که همه نامزدها فصلی از برنامه های خود را به مشارکت و نقش مردم در امور سياسی اختصاص داده اند، آقای معين بيشترين وزن را برای توسعه سياسی قايل شده و با اعلام تأسيس معاونت حقوق بشر يکی از معدود راهکارهای عملی – صرفنظر از موفقيت يا شکست آن – در ميان برنامه های نامزدها را ارايه کرده است.

• برنامه های اقتصادی شايد در مجموع بيشترين بخش از کل برنامه نامزدها را به خود اختصاص داده باشد. ضرورت خصوصی سازی و روی آوردن به اقتصاد آزاد تقريبا در همه برنامه ها به چشم می آيد. در اينجا نيز از راهکارهای عملی و رويکرد کمی چندان اثری نيست.

• طرح پرداخت ماهيانه پنجاه هزار تومان به ايرانی های بالای هجده سال از جانب مهدی کروبی، از معدود راهکارهای عملی در حوزه تأمين اجتماعی و اقتصاد است. با اين حال به نظر می رسد که اين طرح به جای اثرگذاری مثبت، به موضوعی انتقاد برانگيز در تبليغات انتخاباتی اين نامزد بدل شده باشد.

• بيشترين توجه به اقتصاد، در برنامه محسن رضايی و علی لاريجانی ديده می شود. اما آقای رضايی بخش بسيار بزرگی را به بيان آمار و تحليل های اقتصادی موجود اختصاص می دهد و به هنگام بيان راهکارهای خودش، به ندرت از کلی گويی فراتر می رود. آقای لاريجانی نيز اهداف بلندپروازانه ای چون: يک رقمی کردن نرخ تورم، افزايش صد در صدی صادرات غيرنفتی و رشد بيست درصدی سالانه اشتغال، ارايه می کند.

• توجه به مسايل زنان، به عنوان يکی از موثرترين گروه های اجتماعی در انتخابات گذشته، تقريبا در همه برنامه ها به چشم می آيد. در اين زمينه نيز به نظر می رسد آقای معين، با سپردن سخنگويی دولت احتماليش به خانم کولايی، از ديگر نامزدها عملگرا تر بوده است.

• ضرورت توسعه علمی و تقويت فن آوری در کشور از ديگر نکات مشترک همه برنامه هاست. اگرچه اين محور در برنامه اکبر هاشمی رفسنجانی و علی لاريجانی از اولويت بالاتری برخوردار است.

حذف کنکور ورودی برای دانشگاه ها در برنامه های تعدادی از نامزدها مورد اشاره قرار گرفته است

• در سياست خارجی، همه نامزدها از تعامل و تنش زدايی سخن می گويند. اگرچه سابقه نظامی چند تن از آنها و موضع گيری های تند ايشان در قبال انرژی هسته ای و تهديد های آمريکا، سوالاتی را در ميان برخی منتقدان ايجاد کرده است.

• در زمينه فرهنگ و هنر به جز برنامه مصطفی معين، در برنامه های ساير نامزدها حرف درخوری ديده نمی شود. اما برنامه های ترقی خواهانه نامزد اصلاح طلبان پيشرو نيز از بيان اهداف فراتر نرفته و راهکاری برای کاهش سانسور يا افزايش سهم بخش غير دولتی در توليد های فرهنگی-هنری ارايه نمی کند.

• حل مشکلات جوانان از ديگر بخش های برنامه نامزدهای رياست جمهوری است. شعارهايی چون برداشتن سد کنکور يا عدم دخالت در حريم خصوصی و روابط جوانان با اينکه به دفعات در برنامه نامزدها آمده، اما هرگز به راهکارها و ضمانت های اجرايی چنين وعده هايی اشاره نشده است.

عبور از خاتمی

به طور خلاصه می توان گفت که نامزدهای نزديک تر به تفکرات اصلاح طلبانه محمد خاتمی، توجه بيشتری به توسعه سياسی و روند دموکراتيزاسيون ايران داشته اند. اگرچه در اين ميان، مصطفی معين فاصله معنا داری با مهدی کروبی، نامزد مجمع روحانيون مبارز، گرفته است.

موضع گيری های نسبتا تند نامزد جبهه مشارکت و سازمان مجاهدين در قبال شورای نگهبان و احکام حکومتی، بيانگر عزم "اصلاح طلبان پيشرو" به عبور از خاتمی است. اعلام تشکيل جبهه دموکراسی خواهی و استفاده از نيروهای محذوف در کابينه احتمالی دکتر معين، از برنامه هايی است که رويکرد و اولويت های اصلی اين طيف از نيروهای سياسی را، در صورت رسيدن به قدرت، روشن می کند.

همچنان در ميانه

در ميانه نيروهای سياسی، اما، هاشمی رفسنجانی است که با برنامه ای همچنان متکی بر توسعه اقتصادی پا به ميدان گذاشته است. توسعه سياسی و فرهنگی در برنامه های نامزد مورد حمايت کارگزاران و جامعه روحانيت مبارز، جای چندانی ندارد. محسن مهرعليزاده نيز اگرچه معاون سيد محمد خاتمی بوده و بايد از جهاتی به اصلاح طلبان نزديک باشد، اما در عمل برنامه "دولت رفاه" وی به برنامه های آقای رفسنجانی و آقای قاليباف نزديکتر است.

محور اصولگرايی

در بين نامزدهای مورد حمايت اصول گرايان، محسن رضايی و علی لاريجانی، به دليل اولويت دادن به اقتصاد، نزديکی بيشتری با برنامه های آقای رفسنجانی دارند. اگرچه نگاه به نسبت علم گرايانه آقای لاريجانی و رويکرد قدرت مدارانه آقای رضايی – خصوصا در عرصه سياست خارجی ايران – تفاوت قابل ملاحظه ای ميان اين دو نفر و اکبر هاشمی رفسنجانی ايجاد می کند.

آقای قاليباف با قراردادن "زندگی خوب" در مرکز برنامه های خود، توانسته نظر بخشی از طرفداران توسعه اجتماعی را به خود جلب کند. شيوه تبليغاتی او به همراه اولويت های اجتماعی – اقتصادی اش برای آن عده از جمعيت شهری ايران که توسعه سياسی اصلاح طلبان پيشرو را ناممکن می دانند، جذاب است. محمود احمدی نژاد، اما، در اين ميان داستان ديگری است. او تا اين لحظه چيزی تحت عنوان برنامه انتخاباتی منتشر نکرده است. نامزد مورد حمايت آبادگران، با الگو قرار دادن محمدعلی رجايی (دومين رئيس جمهور ايران که در جريان انفجار دفتر رياست جمهوری کشته شد) و شعارهای انقلابی همچون "عدالت اجتماعی"، شايد بيش از هر نامزدی به آرمان های ابتدايی جمهوری اسلامی نزديک باشد.

در مجموع، برنامه نامزدهای انتخابات رياست جمهوری نهم را می توان تصويرهای مختلفی از شرايط موجود در ايران دانست؛ يا نقدهايی – از دريچه های گوناگون – به عملکرد مجموعه نظام جمهوری اسلامی در بيست و هفت سال گذشته. اما نکته مغفول از نگاه نامزدها اين است که مردم هر آينه اين تصاوير را زندگی می کنند. تندترين نقدهای بيان شده از سوی نامزدها نيز، شايد، با روزمره ترين گله های مردم ايران برابری نکند.