BBC Persian

می خواستم بحثم را درباره وبلاگ های گروهی با این جمله آغاز کنم که این وبلاگ ها می توانند خاطره خوش روزنامه های توقیف شده را زنده کنند، در فضایی که شحنه و قاضی را به آن راه نیست؛ اما آیا چنین توصیفی، همه آن چه را که با این نام، نامیده می شود، در بر می گیرد؟

شاید مهم ترین ویژگی دنیای وب به این نقطه بر گردد که تکثر و تنوع در این جا به حدی است که هر تعریفی -هر چه قدر هم که حد اقلی باشد- مرزی است که تعدادی از مصداق ها را حذف می کند ، آن هم در فضایی که خیال می کنیم حذف ناممکن است.

برخی از کارشناسان مانند يونس شکرخواه نبودن تعریفی- به قول قدیمی ها - جامع و مانع از وبلاگ را به این دلیل می دانند که اين پديده هنوز يک مفهوم در حال گذار است.

در این فضا هرکس این حق و امکان را می یابد که ویژگی های دلخواه خود را بر فضایی که در آن می نویسد بار کند.در چنین فضایی پدیده ای مثل وبلاگ را با اصطلاح "خود تعریفی" می توان تعریف کرد و نمی توان تعریفی یگانه از آن به دست داد.

اگر وبلاگ را مفهومی با معناهای متفاوت در نظر بگیریم ، بی تردید وبلاگ گروهی نیز همین ویژگی را خواهد داشت و تاکید بیشتر بر تعریف مفهومی که دستیابی به تعریفی یگانه برای آن ناممکن است، گره چندانی از بحث ما نخواهد گشود. پس می توانیم، بحث را از جای دیگری سر بگیریم؛ از این جا که وبلاگ های گروهی در پاسخ به چه نیاز هایی ممکن است به وجود آمده باشند؟

یکی از ویژگی های وبلاگ های موفق، سرعت "به روز شدن" آن هاست. وبلاگ هایی که هر روز مطلب ارائه می دهند، خوانندگان خود را حفظ می کنند و وبلاگ هایی که بین مطالبشان وقفه های طولانی ایجاد می شود، با ریزش مخاطب روبه رو می شوند.

از سوی دیگر به روز کردن وبلاگ به خصوص با مطالب جدی برای وبلاگ نویسی که کار و حرفه اش چیز دیگری است ، بسیار دشوار است. برخی از وبلاگ های گروهی برای غلبه بر این وضعیت، شکل گرفته اند؛ اما کارکردهای دیگری نیز برای آن می توان تصور کرد، کارکردهایی که شاید هم هدف اولیه و آگاهانه شکل گیری برخی از آن ها بوده است.

حضور چند نفر به جای یک نفر در یک فضا با خود سلیقه های گوناگون را می آورد و از دل سلیقه های گوناگون گفت و گو زاده می شود، گفت و گوهایی که اگر چه درون یک حلقه آغاز می شود، اما به خاطر ویژگی های این فضا، در آن حلقه محبوس نمی شود و راهی به بیرون می یابد و به گفت و گو در فضایی بزرگ تر دامن می زند. نمونه زنده چنین پدیده ای یاداشت کوتاه داريوش آشوری درباره وبلاگ نویسی در حلقه ملکوت بود ، که اگرچه بحث درباره اش از آن حلقه آغاز شد؛ اما به آن محدود نماند.

وبلاگ نویسی گروهی نه تنها می تواند تمرین گفت و گو برای ما که عادت به گفت و گو نداریم، باشد، بلکه تمرینی است برای پذیرش تنوع و تکثر و یاد گرفتن و تمرین کردن این نکته که می توان منظره ای را از پنجره های مختلف دید و متفاوت دید و باید به تفاوت ها احترام گذاشت.

از سوی دیگر همین تنوع به تنوع خوانندگان نیز می انجامد و از آن جا که در این فضا خواننده نیز می تواند، به گوینده و نویسنده تبدیل شود، خود به خود فضای گفت و گو وسعت می گیرد.

با این همه نباید از عنصر مهم بازی نیز در شکل گیری و ادامه وبلاگ های گروهی غفلت کرد.برای بسیاری وبلاگ گروهی نوعی بازی است که می تواند پاسخ گوی نیازهای عاطفی شان باشد، چیزی در مایه های پاتوق نشینی و کافی شاپ نشینی های مرسوم که نفس با هم و دور هم بودن اهمیت دارد و نه هیچ چیز دیگری .

در عين حال، نمی توان از کنار این ایده به آسانی عبور کرد که توقیف یک باره رونامه های اصلاح طلب در شکل گیری وبلا گ های گروهی نقشی مهم داشتند و برخی از وبلاگ های گروهی برای زنده کردن خاطره خوش دوره کوتاه آزادی نسبی مطبوعات در ایران شکل گرفتند و بسیاری از کسانی که امروز در این وبلاگ ها قلم می زنند از همکاران این روزنامه ها بودند یا آن را چون خاطره ای خوش در ذهن خود دارند.

وبلاگ ها را می توان بر اساس اهداف شکل گیری از هم تفکیک کرد و وبلاگ هایی را که بر اساس یک هدف پیشینی مشخص شکل می گیرند از وبلاگ های دیگر جدا کرد؛ اما در همین جا باید بین وبلاگ گروهی، وبلاگ جمعی و سایت نیز تفکیکی قائل شد.

گروه معمولا حول اهداف و منافع مشترک شکل می گیرد وبه هر جمعی نمی توان گروه گفت. بر همین اساس وبلاگ گروهی نیز بر اساس هدف مشترک اعضا شکل می گیرد؛ اما در میان وبلاگ های فارسی که وبلاگ گروهی نامیده می شوند، نمونه هایی را می توان یافت که اعضای آن نه تنها بر اسا س هدف یا هدف های مشترک نمی نویسند، بلکه گاهی حتی همدیگر را نمی شناسند. اطلاق وبلاگ گروهی به چنین وبلاگ هایی را نمی توان پذیرفت و می توان این وبلاگ ها را "وبلاگ جمعی" نامید. "صبحانه" را که وبلاگی برای لينکهای خواندنی در وب است، می توان وبلاگ جمعی نامید. در این وبلاگ هر کس می تواند فرم عضویت پر کرده و عضو شود و مطلب بگذارد.

وبلاگ های گروهی نیز مثل بقیه وبلاگ ها می توانند، موضوع های مختلفی داشته باشند و حتی به صورت تخصصی به موضوعی خاص بپردازند. وبلاگ "بلاگ اسپرت "(5) از این دسته وبلاگ ها است که به طور تخصصی به ورزش می پردازد؛ وبلاگ "روابط عمومی آنلاین "(6) نیز در همین دسته قرار می گیرد، که به مسائل روابط عمومی اختصاص دارد.

وبلاگ های گروهی همچنین روش های مختلف دارند، وبلاگ های "هنوز" که توسط تعدادی از اعضای تحریریه دو روزنامه توقیف شده یاس نو و وقایع اتفاقیه اداره می شود و"فانوس" روش تحلیلی دارند، اما هر از گاهی از خبر هم استفاده می کنند. در حالی که وبلاگ "دبش" که بخشی از تحریریه روزنامه شرق در آن قلم می زنند، کاملا تحلیلی است.

در همین جا باید به حلقه ملکوت نیز بار دیگر اشاره کرد که تجربه جدیدی در وبلاگستان ایرانی است و بر خلاف دیگر وبلاگ های گروهی که گروهی از افراد را در بر می گیرند، ملکوت گروهی از وبلاگ ها را در بر می گیرد.

وبلاگ های گروهی در چهارچوب از پیش اندیشیده شده ای که با خواننده در میان گذاشته شده باشد، محدود نمی شوند و خود می توانند هربار برای خود چهارچوبی بسازند. به عبارت دیگر در وبلاگ، فرد مهم تر از متن است. اگر بخواهیم نقطه تمایزی بین سایت و وبلاگ قائل شویم به نظر می رسد، همین جا باشد.

خواننده می داند که در سایت با چه مطالبی، با چه گرایش یا گرایش هایی و در چه قالب هایی و در چه دوره انتشاری روبه رو می شود. در واقع، نویسنده پیشاپیش ویژگی هایی حداقلی از متن هایی را که قرار است در سایت ارائه شود، با خوانندگان در میان می گذارد و پس از آن متن ها در قالب همین ویژگی ها تولید می شود. اما در وبلاگ اگرچه می توان بخشی از این ویژگی ها را استخراج کرد، ولی فرد محوریت دارد و متن بر اساس این محوریت شکل می گیرد.

این تفاوت ها را از زاویه دیگری مثل نحوه اداره و وابستگی آن نیز می توان بررسی کرد. معمولا سایت ها از سازماندهی برخوردارند و تقسیم کار اداری تری در آن ها حاکم است و به سازمان دیگری وابسته اند. البته استثناهایی وجود دارد. مثلا "کاپوچینو" مجله ای اينترنی است که عده ای از وبلاگ نویسان جوان آن را بدون وابستگی به جایی راه انداختند، اما از نظر تقسیم کار و تقسیم بندی مطالب کاملا ویژگی های یک سایت را دارد.

نام مستعار و مجازی به یکی از ویژگی های وبلاگستان فارسی تبدیل شده است.این که چرا این اتفاق رخ می دهد و چرا برخی نمی خواهند امضای خود را پای مطلبی که می نویسند، بگذارند و از نامی مستعار مدد می گیرند، بحثی دراز دامن است که جای دیگری را می طلبد، اما نوشتن بدون امضای واقعی در وبلاگ های گروهی نیز رواج دارد.

در وبلاگ های گروهی نیز ممکن است گروهی از افراد با نام های مستعار بنویسند، اگرچه با نام مستعار نوشتن به دلیل این که نویسنده مسئولیت نوشته اش را بر عهده نمی گیرد، می تواند با آسیب هایی همراه باشد؛ اما به هر حال ضمن این که راهی است برای کاستن از هزینه های حمایت از آزادی بیان، همه فوائد بقیه وبلاگ های گروهی، مثل دامن زدن به گفت و گو، تنوع و تکثر و جز آنها را می تواند همراه داشته باشد.

مساله نوشتن با نام مستعار از زاويه دیگری نیز قابل تامل است. در وبلاگ، محوریت با فرد است و متن بر اساس محوریت فرد شکل می گیرد و به دلیل ویژگی های اینترنت، نویسنده در فضای مجازی پس از انتشار نیز از متن خود جدا نیست و به سرعت با بازخوردهای آن روبه رو می شود و می تواند متنش را به سرعت تغییر دهد و تسلط خود را بعد از انتشار نیز بر متن حفظ و اعمال کند. اما وقتی کسی نامی مستعار برای خود انتخاب می کند، در واقع اهمیت را به متن می دهد، بدون این که از تسلطش بر متن بکاهد و یا بدون این که در دیگر ویژگی هایی که از آن سخن گفتیم تغییری ایجاد کند.

این وضعیت ها را با نظریه های ادبی و متن شناسی های موجود نمی توان توصیف کرد و توصیف آن ها نیازمند شکل گیری نظریه هایی است که شاید با برخی از نظریه های ادبی و ارتباطی پیشین به چالش برخیزد.

زبان یکی از بحث های چالش برانگیز در وبلاگ نویسی است. برخی از وبلاگ نویسان که به زبان اهمیت ویژه ای می دهند بارها از زبان مبتذل وبلاگ ها انتقاد کرده اند و در این باره بحث های بسیاری شده است. برخورد با زبان نیز به دلیل محوریت فرد و امکان های پیش روی او در هر وبلاگی متفاوت است. با این همه به نظر می رسد، ازاین نظر میان وبلاگ های گروهی و جمعی با بقیه تفاوتی باشد.

یکی از انتقاد هایی که به زبان وبلاگ ها وارد شده است ،عامیانه و شکسته نویسی و بی توجهی به هنجارهای زبان فارسی است. بدون این که به دام دفاع از مبتذل نویسی های رایج در برخی وبلاگ ها بیافتیم، به نظر می رسد بتوان تنوع زبانی وبلاگستان را از زاویه ای دیگر مثبت تلقی کرد و امیدوار بود که از دل این تنوع دستاوردهایی مفید حاصل شود که زبان فارسی را غنی تر کند.

ما حتی دربرخی وبلاگ های شخصی که زبانی شلخته دارند نیز گاه با واژه سازی هایی روبه رو می شویم که نمی توان اهمیت آن را نادیده گرفت. با این همه باید به ابن نکته نیز اذعان داشت که آن چه ما در اغلب این وبلاگ ها با آن روبه رو می شویم، نوعی یکسان سازی زبانی بر اساس زبانی مبتذل است که خود را در پوششی از صمیمیت پنهان می کند، صمیمیتی که از فرط تکرار تصنعی جلوه می کند.

به نظر من وبلاگ های گروهی از این نظر متفاوت به نظر می رسند و زبانی پاکیزه تر و درست تر دارند؛ زیرا حضور دیگری غیر از خود نویسنده نیازمند زبانی است که بتوان با آن مکالمه کرد و نیازمند مفاهیمی است که دیگران نیز بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.

از سوی دیگر وبلاگ های گروهی نیز امکان تجربه کردن را به نویسنده اش می دهد، تجربه هایی متنوع که اگر با تامل و دقت با آن برخورد شود می تواند به غنی کردن زبان فارسی بینجامد.

-------------------------------------------
علی اصغر سيدآبادی دبير گروه فرهنگ روزنامه های ياس نو، نوروز و وقايع اتفاقيه در زمينه ارتباطات تحصيل کرده و از پايه گذاران وبلاگ گروهی 'هنوز' است

خدمات