مسعود بهنود روزنامه نگار مستقل

ويليام سوليوان آخرين سفير آمريکا در تهران که بعد از وی نه تنها کسی جانشين او نشده بلکه سفارت آمريکا در تهران هم از دست آمريکائی ها به در رفته است در پايان کتاب خاطرات خود نوشته که هنگام بازنشستگی از دولت آمريکا خواسته از تکرار اشتباهات گذشته خودداری کند و سياست خارجی خود را بر اساس معقول تری بنا بنهد.

با اين نوشته سفير سوليوان هم به جمع ميليون ها ايرانی پيوسته که در زمان انقلاب، دولت های آمريکا را مسبب حقيقی وضعيتی می دانستند که آن ها را مجبور به انقلاب کرده بود.

سوليوان کتاب خود را با اين ابراز تاسف پايان داده که روش سست و بی بنياد حکومت کارتر و اقدامات نامعقول زبيگنيو برژينسکی - دبير وقت شورای امنيت ملی آمريکا- که قادر به درک واقعيات مسائل ايران نبود باعث گروگان گيری اعضای سفارت ايران شد و منجر به يک دوران تحقير ملی شد که نظير آن در تاريخ آمريکا سابقه نداشته است.

دلايل اشغال سفارت آمريکا

محمد خوئينی ها روحانی انقلابی که يک روز بعد از گروگان گيری، به دستور آيت الله خمينی سرپرستی دانشجويان گروگانگير را به عهده گرفت در مقدمه ای بر کتاب معصومه ابتکار مترجم گروه -که بيست سال بعد منتشر شد- اشغال سفارت را از ديد دانشجويان حق مسلم خود برای بازداشتن دولت آمريکا از موضع گيری و مخالفت با انقلاب ايران خوانده با اين تاکيد که "ولی دولت آمريکا اين عمل را عملی وحشيانه و سزاوار مجازات معرفی کرد و اکثريت مردم آمريکا هم هيچ همدلی با دانشجويان نداشتند."

جيمی کارتر رييس جمهوری وقت آمريکا در کتاب خاطرات خود که 444 روز نام دارد - به تعداد روزهای گروگان گيری - اشغال سفارت آمريکا را در تهران، مهم ترين ماجرای تمام زندگی سياسی خود دانسته که سرانجام نيز دست به دست کردن ايرانی ها در آزاد سازی گروگان ها، به شکست وی از رقيب جمهوری خواهش رونالد ريگان منجر شد که برای دوازده سال دموکرات ها را از کاخ سفيد دور کرد.

در نوشته های اعضای دولت جيمی کارتر و منابع ديگر خارجی که به اين موضوع پرداخته اند يک نکته به عنوان انگيزه اصلی از اشغال سفارت آمريکا و گروگان گيری اعضای آن تکرار شده است و آن پذيرفته شدن شاه سابق برای معالجه در آمريکا و بدگمان شدن حکومت اسلامی به اين تصميم دولت آمريکاست.

نخستين کسی که به پناه دادن شاه به عنوان " انگيزه اصلی گروگان گيری" شک کرد پير سالينجر روزنامه نگار -وابسته مطبوعاتی جان کندی رييس جمهور پيشين آمريکا- بود که خود نقش هائی هم در جريان حل ماجرا به عهده گرفت که بعد ها آن را در کتابی باز گفت. وی سفر شاه را بهانه خواند و مسائل داخلی انقلابيون را علت اصلی "انقلاب دوم" دانست.

در منابع و اسناد مختلفی که تعداد آن ها به صدها می رسد، اشغال سفارت آمريکا و گروگان گيری آمريکائيان و قطع روابط ايران و آمريکا و آغاز خصومت بين دو حکومت ايران و آمريکا که ربع قرن ادامه يافته است، پاسخی به ربع قرن تسلط آمريکا بر ايران خوانده شده که با کودتای 28 مرداد آغاز شد.

شکستن دوباره هيبت آمريکا پس از ويتنام

در گزارش هائی که از صبح سيزده آبان سال 1358 از تهران به جهان مخابره شد و حکومت ايران، رهبرش آيت الله خمينی و دانشجويان اشغال کننده سفارت را به عنوان خبرسازترين های جهان ثبت کرد، اين حرکت به عنوان فوران خشم ملتی توصيف شده است که هشت ماه بعد از انقلاب ضد سلطنتی، بزرگ ترين قدرت جهانی را که تا سال قبل با 48 هزار مستشار نظامی حکومت سلطنتی را ياری می داد، به چالش خواند.

از جمله نوشته شده است که اين حادثه بيش از شکست نظامی در ويتنام به هيبت و چهره جهانی آمريکا صدمه وارد آورد و حمله نظامی شوروی به افغانستان که سه ماه بعد از اين واقعه رخ داد و حمله نظامی عراق که کمتر از يک سال بعد صورت گرفت همگی به عنوان ترکش های اين انفجار توصيف شده است.

خط امام، لانه جاسوسی، انقلاب دوم، شيطان بزرگ و بسياری از اصطلاحاتی که در ربع قرن گذشته بر فرهنگ سياسی ايران حاکم بوده است از سخنرانی آيت الله خمينی در روز چهارده آبان، فردای اشغال سفارت برگرفته شده که در آن گفته شد " آمريکا توقع دارد که شاه را ببرد به آن جا برای توطئه، پايگاهی برای توطئه درست کنند و جوان های ما بنشينند و تماشا کنند."

بعد از پيروزی نسلی از جوان های انقلابی با عنوان اصلاح طلب در انتخابات دوم خرداد سال 1376 بود که جهان و اکثريت جامعه ايرانی که بعد از آن تاريخ به دنيا آمده اند، با خاطره گوئی ها ، تحليل ها و گزارش های دست اولی از آن حادثه روبرو شدند که پرده از بسياری از اسرار تحولات درونی جامعه ايران بعد از گروگان گيری بر می داشت.

پيامدهای داخلی و خارجی گروگانگيری

به نوشته يک روزنامه نگار ايرانی که روزشمار گروگان گيری را منتشر کرده است با مرگ شاه ايران که نه ماه بعد از اشغال سفارت آمريکا اتفاق افتاد و آشکار شدن بيماری جانفرسای وی، بسياری منتظر بودند که گروگان گيری به پايان برسد اما چنين نشد و حوادث بعدی نشان داد که اشغال سفارت آمريکا وسيله ای بود در دست رهبران حکومت تازه تا با استفاده از آن پايه های حکومت را تحکيم بخشند، پيام خود را به جهانيان برسانند و مخالفان داخلی خود را کنار بزنند.

با اين همه ناظران سياسی با تحليل حوادثی که بعد از اشغال سفارت اتفاق افتاد، اشغال سفارت آمريکا و شکل دادن به سياست خارجی چالشگر و انزوا طلب را آغاز استقرار روايتی از حکومت دينی می دانند که تا قبل از اين واقعه استقرار آن محال می نمود. از جمله اين حوادث می توان نام برد از: استعفای دولت ميانه رو مهندس مهدی بازرگان، بيرون راندن ليبرال های مذهبی از حکومت به بهانه وجود اسنادی از آن ها در سفارت اشغال شده، درگيری و سرکوب مجاهدين خلق، تهييج مردم برای شرکت در جنگ های داخلی که در نقاط مرزی برپا شد و جنگ با بيگانه [عراق]، بستن و تصفيه دانشگاه ها و انقلاب فرهنگی، مقابله با آثار محاصره اقتصادی کشور توسط آمريکا، از سرگذراندن آثار ترورهائی که تقريبا تمامی رهبران حکومت جديد و امام جمعه ها را قربانی گرفت، سرکوب نيروهای سياسی با بهای اعدام هزاران نفر و سرانجام گذران يک دهه بحران عميق که به مهاجرت دو ميليون ايرانی انجاميد.

با مرگ بنيان گذار جمهوری اسلامی که قدرت رهبری وی و هواداری مردم دهه اول جمهوری اسلامی را با همه بحران های آن تحمل پذير کرد، دوره ای تازه ای آغاز شد که با تغييراتی در قانون اساسی اقتداری کم سابقه در هشتاد و پنج سال قانونگذاری ايران به رهبر جديد داده شد و همزمان با آن تحولاتی در بافت سياسی کشور صورت گرفت که به کناررفتن دانشجويان اشغال کننده سفارت و حاميان آن ها مشهور به جناح چپ از صحنه سياسی انجاميد.

دانشجويان که بخش عمده ای از آن ها در جبهه های جنگ و درگيری های داخلی کشته شدند، به اتفاق حاميان خود در دولت زمان جنگ، دهه دوم را در شغل های پژوهشی و تحقيقاتی و مديريت های درجه دوم گذراندند و از همين رو در پايان دهه دوم توانستند خود را از سران جنبشی نشان دهند که در دوم خرداد سال 1376 با رای خيره کننده مردم به محمد خاتمی، به قصد اصلاحاتی در بافت سياسی کشور و مشارکت دادن بيش تر مردم در حکومت، شکل گرفت.

از جمله خواست ها و وعده های جنبش اصلاحات بعد از دوم خرداد تنش زدائی و آشتی با جهان و از جمله آمريکا بود.

محمد خوئينی ها سرپرست منصوب دانشجويان اشغال کننده سفارت آمريکا که در دهه دوم جمهوری اسلامی با انتشار روزنامه سلام، آن جمع در حاشيه قدرت مانده را سامان داده بود، با اشاره به بازگشت اين عده به صحنه سياسی در مقدمه کتاب "تسخير" پرسيده اگر مردم آمريکا بدانند که امروز پيشتازان نهضت اصلاحات ايران همان اشغال کنندگان سفارت يا حاميان و هواداران آن ها هستند، آيا باز هم همان قضاوت را خواهند داشت که در زمان گروگان گيری داشتند؟

عبدی و روزن: گروگانگير و گروگان رو در رو

بخش تازه از زندگی سياسی دانشجويانی که بيست و پنج سال پيش با بالا رفتن از ديوار سفارت بزرگ آمريکا در تهران حادثه ای جهانی را شکل دادند، شايد با اشاره به ملاقات عباس عبدی سخنگوی دانشجويان با باری روزن گروگان سابق خود در مقر يونسکو در پاريس مشخص شدنی باشد. در آن مناظره هر دو طرف ادعا کردند که مردم ايران و آمريکا آمادگی آن را دارند که گروگانگيری را به فراموشی بسپارند و از ارتفاع ديوار بی اعتمادی بکاهند.

پايان اين بخش از زندگی سياسی انقلابيون ديروز و اصلاح طلبان امروز نيز شايد با اشاره به سرگذشت عباس عبدی مشخص شود که در سالگرد اشغال سفارت به اتهام جاسوسی برای بيگانگان( موسسات آمريکائی) به زندان افتاد، چنانکه پاسخ مثبت بيل کلينتون رييس جمهور وقت آمريکا به نرم خوئی همتای ايرانی خود و دستی که به سوی محمد خاتمی دراز کرد، نيز بی پاسخ ماند تا همچنان سفارت آمريکا در تهران مرکز آموزش سپاه پاسداران بماند و محافظه کارانی که خود را آماده جانشينی اصلاح طلبان می کنند شعارهای ربع قرنه را تکرار کنند.

ناظران سياسی معتقدند اصرار محافظه کاران به مصرف شعارهائی که بيست و پنج سال پيش مخالف آن بودند، نشان دهنده آن است که در گذر ايام و با تحولات تازه منطقه، نه تنها از هواداران شعارهای ضدآمريکائی در ميان توده ها کاسته نشده بلکه هنوز چندان است که گروه های سياسی بتوانند از آن بهره گيرند.

13 آبان به تاريخ می پيوندد؟

اهميت دور تازه شعارها و تبليغات ضدآمريکائی در ايران، همزمانی با حضور نيروهای تحت رهبری آمريکا در همسايگی ايران و درحالی است که دولتمردان ايرانی پنهان نمی کنند که مذاکراتی بين دو طرف در جريان است ، مذاکراتی که مانع از آن نشد که رييس جمهور بوش در سال 2002 ايران را در محور شرارت جا دهد چنان که نرمش دو دولت نيز باعث نشد که دولت بيل کلينتون تحريم های به يادگار مانده از دوران گروگان گيری را تمديد نکند.

دولتمردان ايران و آمريکا در لحظات حساسی که بعد از واقعه يازده سپتامبر در روابط جهانی پيش آمده از يکديگر می خواهند که برای برداشتن ديوارهای بی اعتمادی پيشقدم شوند، ديواری که از نظر آمريکائيان در سيزده آبان سال 58 کشيده شد و از نظر ايرانيان ساخت آن به پنجاه سال قبل بر می گردد.

اما به نظر کارشناسان سياسی چنين ديواری ديگر در ذهن مردم دو کشور وجود ندارد مگر گاهی که دولت ها به ضرورتی ديگر، در تبليغات خود آن را بازسازی کنند.

بيست و پنجمين سالگرد اشغال سفارت آمريکا در تهران مصادف است با برگزاری انتخابات رياست جمهوری آمريکا که در مبارزات دو نامزد آن نام ايران بارها و بارها به عنوان يکی از مهم ترين مسائل سياست خارجی آمريکا مطرح کرده اند، اما اين بار نه با اشاره به گروگان گيری، بلکه به جهت فعاليت های هسته ای و حمايت از تروريسم و مخالفت با صلح خاورميانه.