واقعیت نگرانی حکومت ایران از مسافرت بایدن به منطقه چیست؟

در آستانه مسافرت جو بایدن به منطقه که روز چهارشنبه ۲۲ تیر ماه از اسرائیل آغاز می‌شود، مقامات حکومت ایران از ابراز نگرانی نسبت به این سفر خودداری نکرده‌اند. اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی‌ در همایشی روز شنبه ۱۸ تیر گفت: «این اقدامات صرفاً یک سخنرانی و توافق نیست، بلکه به معنای تلاش برای بازگشت رسمی‌آمریکا با محوریت رژیم صهیونیستی به منطقه است.» در واکنش به برنامه همین سفر، وزارت امور خارجه ایران نیز گفت که طرح‌های آمریکا و اسرائیل برای ایجاد یک پیمان دفاعی مشترک با کشورهای عربی «سبب افزایش تنش‌های منطقه‌ای خواهد شد.»

صبح صادق، ارگان رسمی‌سپاه پاسداران مورخ ۲۰ تیر طی مقاله‌ای با عنوان «صبح صادق اهداف سفر جو بایدن به منطقه را واکاوی می‌کند" از نگرانی دیگری در حکومت ایران خبر می‌دهد. در آن نوشته آمده است: "اگر عربستان به عنوان یک قطب منطقه‌ای و مدعی رهبری جهان عرب و اسلام به قافله صلح با رژیم صهیونیستی بپیوندد ژئوپلیتیک و معادلات منطقه دستخوش دگرگونی اساسی خواهد شد.»

واقعیت این است، کمتر کسی که دستی در مسائل بین‌المللی داشت چنین حرکتی را از سوی جو بایدن پیش‌بینی می‌کرد. آقای بایدن در دوران مبارزات انتخاباتی‌اش، با اشاره به قتل ناهنجار جمال خاشقجی، روزنامه‌نگار منتقد حکومت عربستان سعودی در کنسولگری عربستان در استانبول، به صراحت گفته بود که کاری خواهد کرد که سعودی‌ها «بهای آن را بپردازند». در عین حال سال گذشته سیستم اطلاعاتی آمریکا گزارشی منتشر کرد که در آن نتیجه‌گیری شده بود که محمد بن سلمان عملیاتی را که در سال ۲۰۱۸ به کشته شدن خاشقجی منجر شد، تایید کرده بود.

حدود سه هفته پیش که انتقادات در خصوص ملاقات احتمالی آقای بایدن با محمد بن سلمان قدری بالا گرفت او به خبرنگاران گفت: «من با محمد بن سلمان ملاقات نخواهم کرد. من به یک جلسه بین‌المللی می‌روم (اشاره به حضور همه رهبران کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به اضافه سران سه کشور مصر، عراق و اردن در ریاض) و او (محمد بن سلمان) هم در آن جلسه شرکت خواهد کرد». اما خبرهایی در تناقض با این اظهارات آقای بایدن به گوش می‌رسد. از جمله خانم کارین ژان پییِر، مسئول رسانه‌ای کاخ سفید به خبرنگاران گفته است که بایدن با محمد بن سلمان ملاقات جداگانه‌ای خواهد داشت. شبکه تلویزیونی سی‌بی‌اس آمریکا نیز از قول یک مقام آمریکائی گزارش کرده که انتظار ملاقات بایدن با بن سلمان را داشته باشید. در همان گزارش آمده است که سعودی‌ها نیز با انتشار یک بیانیه مطبوعاتی از ملاقات بین آن دو خبر داده‌اند. با این پیش‌زمینه احتمالا نفس ملاقات دو جانبه بین بایدن و محمد بن سلمان برای حکومت ایران غیرمنتظره بوده است.

از سوی دیگر، خروج نیروهای آمریکایی از سوریه و افغانستان و پایان دادن به ماموریت‌های جنگی آن نیروها در عراق، با استقبال جمهوری اسلامی ‌که سال‌ها در پی بیرون راندن نیروهای آمریکائی از منطقه بود روبرو شد؛ رهبر ایران نیز در سخنرانی‌های متفاوت بر این نکته تاکید کرده است. موضوع دیگری که امید خروج آمریکا را از منطقه در دل رهبران ایران زنده نگه‌می‌داشت سیاست آمریکا موسوم به «چرخش به سوی آسیا» با هدف مقابله به قدرت فزاینده چین بود که از زمان ریاست جمهوری آقای باراک اوباما مطرح شد.

بطور مثال، مرکز پژوهش‌های مجلس در سندی که در سال ۱۳۹۸ منتشر شد گفت که «ایالات متحده به دلیل کاهش وابستگی به منابع انرژی غرب آسیا، نیازی نخواهد داشت که به طور کامل خود را درگیر مسائل و بحران‌های این منطقه کند و این مسئله می‌تواند تغییر کامل نگرش درخصوص چگونگی کارکرد سیستم جهانی به‌حساب آید.»

این برداشت، چنانکه پیشتر به تفصیل به آن پرداخته شد، به نظر اشتباه بوده است. نه آمریکا به استقلال نفتی رسیده، نه اگر هم رسیده بود مصون از بی‌ثباتی بازار نفت در هر نقطه جهان بود و نه خاورمیانه اهمیتش را برای آمریکا از دست داده است. چرا که هر شوک نفتی در خاورمیانه، کل بازار نفت را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار می‌دهد و باعث افزایش قیمت نفت در آمریکا شده و اقتصاد آن کشور را تحت فشار قرار می‌دهد. این موضوع، عینا توسط نیروی دریایی آمریکا که طولانی‌ترین «حضور غیرجنگی» را در تاریخ خود در منطقه خلیج فارس داشته تایید شده است. جنگ اوکراین نشان داد که بی‌ثباتی در صادرات نفت در فاصله ۱۰ هزار کیلومتری آمریکا چگونه باعث افزایش سریع قیمت نفت و بنزین در آن کشور شد.

به نظر می‌رسد با سفر اخیر آقای بایدن به منطقه تحلیل قبلی برخی نهادهای حکومت ایران در خصوص ترک خاورمیانه توسط آمریکا زیر سوال رفته باشد. به عبارت دیگر، وزیر اطلاعات حکومت ایران درست تشخیص داده که این اقدامات صرفا یک سخنرانی و توافق نیست، بلکه به معنای بازگشت ‌آمریکا به منطقه است. با این تفاوت که این بار موضوعی که روزگاری تصور آن هم به خوش خیالی تعبیر می‌شد، یعنی اتحاد اسرائیل و عربستان هم در میان است. برداشت سپاه پاسداران که اگر عربستان به قافله صلح با اسرائیل بپیوندد ژئوپلیتیک و معادلات منطقه دستخوش دگرگونی اساسی خواهد شد حکایت از نگرانی عمیق جریان حاکم بر ایران دارد.

این امکان وجود دارد که طی این سفرِ آقای بایدن، آمریکا و اسرائیل و عربستان در خصوص همکاری‌های نظامی ‌و امنیتی توافقی امضا کنند. در واقع شاید این تنها راهی باشد که آقای بایدن بتواند به منتقدین هم حزبی خود در خصوص دیدارش با محمد بن سلمان پاسخی بدهد.

گروهی از کارشناسان موضوع درخواست افزایش تولید نفت از سوی جو بایدن را دلیل موجهی برای دیدار آقای بایدن با محمد بن سلمان می‌دانند. اما این فرضیه هم می‌تواند نادرست باشد. چرا؟

به گزارش چند روز پیش رویترز، امانوئل مکرون رئیس جمهور فرانسه، در گفتگویی به جو بایدن گفته است که شیخ محمد بن زاید آل نهیان رئیس امارات متحده عربی به وی گفته است که امارات با تقریبا حداکثر ظرفیت خود نفت تولید می‌کند و عربستان هم تنها قادر است تنها «۱۵۰ هزار بشکه در روز شاید کمی‌بیشتر» به تولید فعلی‌اش بیفزاید. سوابق هم نشان می‌دهد که عربستان چندان در این زمینه نمی‌تواند به بایدن کمک کند. بنا به گفته جان کمپ متخصص امور نفتی رویترز، عربستان تنها یکبار در آوریل ۲۰۲۰ توانسته تولید خود را به ۱۲ میلیون بشکه در روز برساند اما حداکثر تولیدش در سه ماه متوالی از ۱۰میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه فراتر نرفته است.

به نظر می‌رسد این نظریه نیز که اگر ملاقات رو در رو صورت بگیرد، در ارتباط با افزایش تولید نفت عربستان خواهد بود ریشه در واقعیت ندارد. ضمن اینکه خود آقای بایدن هم به صراحت گفته است که این سفر در ارتباط با موضوع انرژی نیست. از طرفی، کمتر از یک ماه پیش عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، رابطه ریاض و روسیه را «به گرمای ریاض» تشبیه کرد و لذا بعید است که ریاض وارد بازی رقابت علنی با روسیه و همگامی با آمریکا در این مسیر شود.

البته حتی اگر توافقی هم بین اسرائیل و عربستان صورت بگیرد هنوز با موضوع شناسائی رسمی ‌اسرائیل از سوی عربستان و برقراری روابط دیپلماتیک فاصله خواهیم داشت.

چندی پیش، وزیر امور خارجه عربستان فیصل بن فرحان آل سعود، در نشست مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوئیس بار دیگر موضع همیشگی عربستان را تکرار کرده و گفت: «ما همیشه در نظر داریم که عادی‌‎سازی کامل (روابط) با اسرائیل بوقوع خواهد پیوست. ... اما ما از مزایای آن روابط تا حل مسئله فلسطین بهره‌مند نخواهیم شد.»

سیاست‌های تهاجمی‌ جمهوری اسلامی‌ نسبت به اسرائیل، عربستان و آمریکا، به خصوص در مقطع فعلی که روز به روز حکومت ایران برای عقب نشاندن آمریکا در مذاکرات احیای برجام برنامه هسته‌ای‌اش را گسترش می‌دهد، آنهم در حالی که با چندین کشور منطقه روابط تیره‌ای دارد، می‌تواند شکل‌گیری تحولاتی که ژئوپلیتیک منطقه را به زیان حکومت ایران تغییر دهد، اجتناب ناپذیر کند. از این رهگذر، بیشترین آسیب و خسارت ناشی از این سیاست ممکن است متوجه مردم ایران باشد.