اعتراض‌های آبان۹۸ ؛ تورم در ایران یک سال بعد از گرانی بنزین

آثار تورمی افزایش قیمت بنزین در سالهای اخیر بارها و بارها مورد توجه کارشناسان اقتصادی و رسانه‌ها قرار گرفته است. این توجه هر بار پیش و پس از افزایش قیمت بنزین یا آن طور که سیاستگذاران بر این فرآیند نام نهاده‌اند "واقعی سازی قیمت بنزین" یا "اصلاح قیمت‌های نسبی" جایگاه ویژه‌ای داشته است، آخرین آن به آبان ماه سال ۹۸ بازمی‌گردد.

افزایش ناگهانی قیمت بنزین در آبان پارسال از آنجا که با اعتراضاتی گسترده در شماری از شهرهای ایران همراه شد و سرکوبی بی‌سابقه معترضان را به دنبال داشت، مباحث مربوط به آثار تورمی ناشی از افزایش قیمت بنزین را با حساسیتی بیش از دوره‌های قبلی افزایش قیمت بنزین دنبال شد.

سه روز پس از افزایش قیمت بنزین در آبان ماه ۹۸، نشستی با حضور "مسئولان مرتبط با اصلاح قیمت بنزین" برگزار شد، خروجی آن جلسه ابراز امیدواری حاضرین نسبت به آن بود که افزایش قیمت بنزین منجر به تغییرات شدید نرخ تورم نشود.

بیشتر بخوانید:

یکی از مهم‌ترین استدلال‌ها برای کم‌اثر بودن افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم بررسی سابقه افزایش قیمت بنزین در دوره‌های مختلف و اثر آن بر نرخ تورم بود که ابتدا در همین جلسه از سوی حمیدرضا عدل، معاون فنی سازمان برنامه و بودجه مطرح شد و بعد از آن مقام‌های دولتی دیگری نیز بر آن اصرار کردند.

بر اساس آن بررسی تاریخی که حمیدرضا عدل، نتایج آن را اعلام کرد و بعدتر حسین مدرس خیابانی، سرپرست وقت وزارت صمت نیز به آن اشاره کرده بود، در چهل سال گذشته قیمت بنزین ۱۵ بار افزایش یافته و این افزایش قیمتی بین ۱۰ تا ۴۰۰ درصد بوده است.

در این ۱۵ بار افزایش قیمت بنزین فقط سه بار افزایش نرخ تورم را به همراه داشته، شش بار نرخ تورم تغییر محسوسی را تجربه نکرد و در شش دوره افزایش قیمت بنزین حتی کاهش نرخ تورم را به دنبال داشته است.

در همان جلسه، محمدعلی دهقان، معاون وزیر اقتصاد اذعان کرد که مجموع آثار مستقیم و غیرمستقیم افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم "بیش از ۳.۵ درصد نخواهد بود" و نگرانی جامعه را به "تجارب گذشته" نسبت داد.

پیمان قربانی، معاون بانک مرکزی و از دیگر حاضرین آن جلسه نیز تصریح کرد که بر اساس محاسبات این بانک، اثر تورمی افزایش قیمت بنزین در حدود ۴ درصد باشد، اما در عین حال ابراز امیدواری کرد که "اجرای طرح اصلاح قیمتی به افزایش مستمر سطح عمومی قیمت‌ها که تورم است منجر نشود."

ابزاری که معاون بانک مرکزی برای این امیدواری خود معرفی کرد "بسته‌های تکمیلی حمایتی و کنترل قیمت کالا" بود.

در عین حال بر اساس گزارشی که موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی وزارت صنعت، معدن و تجارت منتشر کرده بود نشان می‌داد که حداکثر اثر قیمت بنزین بر روی نرخ کالا‌ها و خدمات چهار درصد دیده شده است.

این اثر چهار درصدی در سخنان عبدالناصر همتی، رییس‌کل بانک مرکزی نیز مورد تاکید قرار گرفته بود.

بخشی از استدلال‌ها برای اثبات اثر ناچیز افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم بر این تحلیل استوار بود که ریشه تورم در اقتصاد ایران پولی است و اثر اصلی بر رشد نرخ تورم از تغییرات شاخص‌های پولی نشات می‌گیرد.

در این استدلال‌ها رشد نقدینگی و رشد پایه پولی که عمدتا بی‌انضباطی مالی دولت و کسری بودجه‌های سنواتی عامل اصلی آن است، ریشه تورم تلقی می‌شد و افزایش قیمت بنزین نمی‌تواند سبب شکل‌گیری تورم شود و اثر آن اثری کوتاه مدت در جا به ‌جایی قیمت‌هاست.

رشد مستمر نقدینگی در ماه‌های پیش از افزایش قیمت بنزین و ادامه این روند در ماه‌های پس از افزایش قیمت بنزین کار محاسبه دقیق اثر افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم را دشوار می‌کند، اما در عین حال با توجه به ثابت ماندن روند مستمر رشد نقدینگی و صرف نظر از اندازه این عامل، می‌توان تغییرات نرخ تورم پس از افزایش قیمت بنزین را ناشی از این عامل دانست.

برای انجام بررسی اثر افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم، تغییرات شاخص بهای حمل‌ونقل را که مستقیم از این عامل اثر می‌پذیرد در بازه زمانی ابتدای سال ۹۸ تا شهریورماه ۹۹ مورد توجه قرار گرفته است، در نمودار شماره یک، تغییرات شاخص بهای گروه حمل و نقل به صورت ماهانه، نقطه‌به نقطه و متوسط سالانه قابل مشاهده است.

ضریب اهمیت گروه حمل‌و‌نقل در محاسبه نرخ تورم پس از گروه "مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها" و "خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها" در جایگاه سوم قرار دارد و میزان اثرگذاری تغییرات شاخص بهای این گروه بر نرخ تورم ۹.۴۱ درصد است.

نرخ تورم ماهانه، نقطه‌به‌نقطه و متوسط این گروه در آذرماه پارسال با جهش روبرو شده که منطقی و طبیعی است اما در ماه‌های بعدی تا پایان سال ۹۸، این نرخها تعدیل می‌شوند تا آنجا که حتی در برخی گزارش‌ها، این تعدیل اثر افزایش قیمت بنزین بر شاخص بهای گروه حمل‌ونقل را نشانه تخلیه اثر این عامل بر نرخ تورم ارزیابی شد.

بیشتر بخوانید:

اما در نمودار شماره یک مشخص است که افزایش نرخ تورم گروه حمل و نقل در ادامه روندی شتابان می‌گیرد، این نوسان در نرخ تورم گروه حمل و نقل را می‌توان با سرکوب قیمتی دولت در ماه‌های پس از افزایش نرخ بنزین توضیح داد.

سازمان‌های نظارتی و قیمت‌گذار در ماه‌های پس از افزایش قیمت بنزین با ابزارهای مختلفی از اثرگذاری تغییر قیمت بنزین بر دیگر قیمت‌ها جلوگیری کردند، حتی تعیین کرایه بها تاکسی، نرخ بلیط مترو در کلانشهرها و تعیین نرخ کرایه حمل بار به اسفند ماه ۹۸ یا فروردین ۹۹ موکول شد، اعمال نرخ‌های جدید حمل‌ونقل و کرایه مسافر و بار نیز در پایان بهار رقم خورد که در واقع اعمال تاخیر در اثرگذاری قیمت بنزین بر شاخص بهای گروه حمل‌ونقل و در نهایت تورم به حساب می‌آید، اما پس از اعمال اثر افزایش قیمت بنزین می‌توان مشاهده کرد که پس از پایان سرکوب قیمتی، چگونه شاخص بهای گروه حمل‌و‌نقل با رشدی شتابان روبرو می‌شود.

شتاب رشد شاخص بهای گروه حمل و نقل با برهم خوردن سامان قیمتی در بازار خودرو و افزایش شدید قیمت‌ها در این بازار با رکوردهایی تازه روبرو می‌شود.

سکته در روند تولید خودروهای ساخت داخل ناشی از تشدید تحریم‌ها و افزایش شمار خودروهای ناقص کف کارخانه‌های تولیدی، بازار را با عطش و کمبود مواجه کرد. در عین حال رکورد شکنی در بازار ارز نیز عاملی موثر بر رشد هزینه‌های تولید خودروسازان به حساب می‌آمد که بالا رفتن قیمت تمام شده تولیدات آنها را به دنبال داشت.

از تغییرات قیمتی دیگر کالاهایی که رشد بی‌سابقه شاخص بهای گروه حمل و نقل را موجب شدند، می‌توان به تغییرات قیمت تایر و لاستیک خودروها اشاره کرد که تحت تاثیر شوک‌های قیمتی ارز با افزایش نرخ‌ها مواجه شدند.

نمودار شماره دو، شتاب افزایش نرخ تورم نقطه به نقطه گروه حمل و نقل را نشان می‌دهد، این نمودار بیانگر شیب رشد نرخ تورم شاخص بهای این گروه در دوره زمانی مورد بررسی است و شتاب گرفتن این نرخ رشد در مقاطع مختلف اثرگذاری عوامل متعددی را به نمایش می‌گذارد.

اثر اعمال قیمت‌های جدید در حوزه حمل‌ونقل شامل نرخ کرایه بار و مسافر از ابتدای امسال در این شتاب‌گیری قابل مشاهده است نشان می‌دهد که با تاخیری چند ماهه پس از افزایش قیمت بنزین در آبان ماه پارسال اتفاق افتاد، شتاب‌گیری نرخ رشد شاخص بهای گروه حمل ونقل در ماه‌های بعدی با همزمانی اثرگذاری تغییر نرخ‌ بنزین و افزایش قیمت خودرو و دیگر کالاهای مشمول این گروه همراه شد و رشد شتابانی را رقم زده است که سر باز ایستادن ندارد.

تغییر قیمت بنزین، افزایش شدید قیمت‌های خودرو، لوازم یدکی و دیگر کالاها و خدمات مرتبط با گروه "حمل‌ونقل" به معنای افزایش هزینه‌های آنهایی است که کار با خودرو محل اصلی کسب معاش آنهاست یا کار روی خودرو فعالیتی پاره وقت، جانبی و محل تامین کمک هزینه‌های زندگی برای آنها محسوب می‌شود.

جبران این هزینه‌های افزایش یافته اعم از جبران استهلاک سرمایه، حق بیمه خودرویی که ارزش آن تغییر کرده است راهی باقی نمی‌‌گذارد جز آنکه نرخ خدمات عرضه‌شده از سوی آنها متناسب با این تحولات تغییر یابد یعنی بالابردن نرخ کرایه مسافر و بار که خود به افزایش شاخص بهای گروه حمل و نقل و در نهایت اثر بر روی نرخ تورم منجر خواهد شد.

بررسی تحولات شاخص بهای گروه حمل‌و نقل و شاخص کل تورم نیز در این دوره زمانی ۱۹ ماهه جالب توجه است.

نمودار شماره سه، نرخ‌های تورم نقطه‌به‌نقطه شاخص بهای گروه حمل و نقل و شاخص کل تورم در کنار یکدیگر آمده است، این نمودار نشان می‌دهد که روند رو به نزول تورم گروه حمل و نقل در آبان ماه ۹۸ متوقف شده و سیر صعودی روند تورم این گروه از آن ماه به بعد آغاز شده است، نکته قابل توجه آن که فاصله روند افزایش شاخص بهای گروه حمل و نقل و شاخص کل تورم در ماه‌های اخیر بیشتر از قبل شده است و تورم حمل و نقل در سطوحی بالاتر از تورم کل در نوسان است که دلیل عمده این فاصله گرفتن شتاب تورم حمل و نقل از تورم کل را با افزایش شدید قیمتی در بازار خودرو و کالاهایی همچون تایر و روغن موتور در ارتباط است.

در نمودار شماره چهار نیز تغییرات ماهانه شاخص بهای گروه حمل و نقل را با تغییرات ماهانه شاخص کل مقایسه شده است، در این نمودار مشخص است که تغییرات ماهانه شاخص بهای گروه حمل و نقل تا قبل از آبان ماه پارسال (زمان افزایش قیمت بنزین) تنها در اردیبهشت ماه سال ۹۸ بالاتر از تغییرات ماهانه شاخص کل نوسان کرده است، اما پس از آبان ماه ۹۸ و قیمت‌گذاری جدید بنزین فقط در ماه‌های فروردین و خرداد ماه امسال است که شاخص بهای این گروه در محدوده‌ای پایین‌تر از تغییرات ماهانه شاخص کل نوسان کرده است و در عموم ماه‌ها، تورم ماهانه گروه حمل و نقل از تورم ماهانه شاخص کل بالاتر بوده است.

البته اثر افزایش قیمت بنزین منحصر و محدود به بخش حمل و نقل نیست، اما همین تاثیر مستقیم بر افزایش شاخص بهای گروه حمل و نقل نیز نشان می‌دهد که تغییرات شاخص بهای این گروه بر شاخص کل تورم اثرگذار است.

تغییرات شاخص بهای گروه حمل و نقل به رشد قیمت تمام شده کالا و هزینه‌های خانوارها می‌انجامد هرچند که بخشی از این اثر بزرگ شدن هزینه‌های خانوار با پرداخت یارانه بنزین (معیشتی) به برخی خانوارها جبران می‌شود، اما در این میان منتقدان بر این باورند که همچنان با تخصیص یارانه به بنزین سهمیه‌ای و مرتبط بودن این سهمیه به وسایل نقلیه سبب خواهد شد تا تنها دارندگان خودرو و موتورسیکلت و به عبارتی مصرف‌کنندگان بنزین باشند که از این یارانه برخوردار می‌شوند و دیگر مردمی که اصولا خودرو یا وسیله نقلیه بنزین‌سوز ندارند از این یارانه بی‌بهره خواهند بود هرچند که در آثار تورمی افزایش قیمت بنزین و دیگر سیاست‌گذاری‌های این حوزه شریک هستند.

از طرفی اگرچه افزایش بها در بازار خودرو برای صاحبان و دارندگان خودرو به معنای افزایش سرمایه آنهاست اما به عنوان یکی از عوامل موثر بر افزایش شاخص بهای این گروه و در نهایت شاخص تورم به حساب می‌آید بی‌آنکه طعم شیرین افزایش ارزش سرمایه را برای آنهایی به همراه داشته باشد که صاحب خودرو نیستند.