شورای امنیت و رای‌گیری برای تمدید تحریم تسلیحاتی ایران، چه در پیش است؟

تحریم تسلیحاتی شورای امنیت سازمان ملل که از سال ۱۳۸۶ علیه ایران اعمال شده است، ۲۷ مهرماه پس از ۱۳ سال به پایان می‌رسد. پایان این تحریم ایران را قادر به خرید تسلیحات و جنگ افزارهای مورد نظرش و صادرات رسمی سلاح به دیگر کشورها می‌کند. شرکت‌های اسلحه‌سازی روسیه -به گفته سفیر ایران در مسکو- از هم اکنون پیشنهادهایی برای فروش مطرح کرده و در انتظار پایان این تحریم هستند.

آمریکا بیش از یک سال است در صدد تمدید این تحریم هاست و می‌گوید لغو تحریم تسلیحاتی ایران باعث افزایش درگیری در خاورمیانه می‌شود. این کشور پیش‌نویس تمدید تحریم تسلیحاتی ایران را آماده کرده و در اختیار اعضای شورای امنیت قرار داده است. پس از هفته‌ها گفت و گو درباره قطعنامه پیشنهادی آمریکا، قرار است پیش‌نویس آن این هفته در شورای امنیت به رای گذاشته شود.

پیش‌نویس قطعنامه تمدید تحریم تسلیحاتی ایران چه می گوید؟

پیش‌نویس قطعنامه شامل یک مقدمه طولانی در متهم کردن ایران به صدور سلاح به گروه‌های شبه‌نظامی شیعه در عراق، سوریه، لبنان و یمن است. این متن ایران را طبق گزارش دبیرکل سازمان ملل متهم می‌کند که در حمله به تاسیسات نفتی و یک فرودگاه عربستان و هدف قرار دادن چند نفتکش در نزدیکی تنگه هرمز نقش داشته است. متن پیشنهادی آمریکا می‌گوید استفاده از سلاح‌های ایرانی در این حملات "نقض تمامیت ارضی عربستان" بوده است.

تحریم پیشنهادی آمریکا طبق کدام فصل منشور ملل متحد است؟

قطعنامه پیشنهادی آمریکا به دنبال این است که ایران را بار دیگر ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد قرار دهد که مربوط به "تهدید صلح و امنیت جهانی" است. در متن پیشنهادی آمریکا آمده که فعالیت‌های ایران در مسلح کردن گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تهدید صلح و امنیت بین‌المللی است و به حمله به سفارت آمریکا در بغداد و تهدید منافع آمریکا در کردستان عراق منجر شده است.

قطعنامه پیشنهادی خرید یا فروش هرگونه سلاح به ایران یا اتباع‌ این کشور را ممنوع کرده است. مدت تحریم تسلیحاتی پیشنهادی در این قطعنامه تا تصمیم بعدی شورای امنیت است و پایان آن به آینده‌ای نامعلوم واگذار شده که از دید شورای امنیت "خطر تهدید صلح و امنیت بین‌المللی از سوی ایران" منتفی شده باشد. دبیرکل سازمان ملل و کمیته تحریم شورای امنیت و متخصصان اجرای تحریم تسلیحاتی در این قطعنامه موظف شده‌اند مرتب وضعیت اجرای آن را به شورای امنیت گزارش کنند.

شیوه پیشنهادی اجرای تحریم تسلیحاتی چیست؟

قطعنامه پیشنهادی آمریکا از کشورهای عضو سازمان ملل خواسته است محموله‌ هواپیماها و کشتی‌ها را که "با دلیل منطقی" مشکوک به نقض تحریم تسلیحاتی ایران بودند بازرسی کنند. کشتی‌ها و هواپیماهایی که به مقصد ایران در حرکت باشند یا از ایران به دیگر کشورها بار حمل کنند یا هواپیماهایی که از آسمان ایران صرفا عبور کنند یا کشتی هایی که از بندرها یا آب‌های ایران بگذرند، مشمول مقررات بازرسی تسلیحاتی شورای امنیت خواهند بود.

در صورتی که پس از بازرسی مشخص شود محموله تسلیحات یا پول و منابع مالی مرتبط به آن از مبدا یا به مقصد ایران است، قابل توقیف است. گزارش محموله‌های توقیف شده و مشخصات فنی شامل شرکت سازنده و تابعیت آن و نوع پول توقیفی باید به اطلاع شورای امنیت سازمان ملل برسد و سپس تسلیحات به صورت قابل راستی‌آزمایی از بین بروند و پول همراه آن مصادره شود.

در صورتی که شورای امنیت تشخیص دهد، کارخانه سازنده سلاح و مدیران آن و مقام های کشوری که کارخانه در آن قرار دارد قابل اضافه شدن به فهرست تحریم سازمان ملل متحد هستند. در ارتباط با محموله هایی که از ایران صادر می‌شود هم گیرندگان هم مقام‌های مرتبط در کشور گیرنده ممکن است در معرض تحریم شورای امنیت قرار بگیرند.

شیوه رای‌گیری قطعنامه در شورای امنیت چیست؟

وقتی پیش‌نویس قطعنامه آمریکا رسما در شورای امنیت مطرح شود، برای تصویب و تمدید تحریم ایران، نیاز به ۹ رای از ۱۵ عضو شورای امنیت دارد به شرط اینکه اعضای دائم شورا یعنی بریتانیا، آمریکا، فرانسه، چین و روسیه رای مخالف به پیش‌نویس ندهند و به اصطلاح آن را "وتو" نکنند. در این صورت پیش‌نویس بلافاصله تصویب و مطابق تاریخ‌های پیش‌بینی‌شده در آن اجرایی می‌شود. آمریکا در پیش‌نویس خود گفته بلافاصله پس از رسیدن موعد لغو تحریم تسلیحاتی ایران در ۲۷ مهرماه، تحریم‌های پیش‌بینی‌شده در قطعنامه پیشنهاد باید اجرایی شوند که منظور بامداد ۲۸ مهر به وقت شرق آمریکا است.

ترکیب شورای امنیت و وضعیت احتمالی آرا چیست؟

بلژیک، جمهوری دومینیکن، استونی، آلمان، اندونزی، نیجر، سنت وینسنت و گرنادین‌ها، آفریقای جنوبی، تونس و ویتنام اعضای غیردائم عضو شورای امنیت هستند که در رای‌گیری درباره تمدید تحریم تسلیحاتی ایران شرکت خواهند داشت. اگر هیچکدام از اعضای دائم شورای امنیت به قطعنامه رای منفی ندهند، از ده عضو غیردائم، دست کم چهار کشور باید به قطعنامه پیشنهادی آمریکا رای مثبت بدهند تا این متن تصویب شود.

استونی، جمهوری دومینیکن، بلژیک و آلمان در جلسه‌ شورای امنیت درباره اجرای تحریم تسلیحاتی ایران، تلویحی از تمدید تحریم ایران حمایت کرده بودند. بنابراین تعداد رای مورد نیاز اعضای غیردائم شورای امنیت برای تصویب این پیش‌نویس ممکن است کافی باشد اما وضعیت اعضای دائم پیچیده است.

اگر چه فرانسه و بریتانیا مخالفتی با تحریم مجدد ایران نشان نداده‌اند و همراه با آمریکا که بانی قطعنامه است سه رای اعضای دائم شورا را تامین می‌کنند اما روسیه و چین از قبل با تمدید تحریم ایران مخالفت کرده‌اند.

اگر قطعنامه تصویب نشود، آمریکا به دنبال چه جایگزینی است؟

ایالات متحده پیش‌بینی می‌کند که احتمال دارد روسیه و چین پیش‌نویس قعطنامه را وتو کنند اما مایک پمپئو وزیر خارجه آمریکا گفته به تمدید تحریم تسلیحاتی ایران اطمینان دارد. وزارت خارجه آمریکا پیش از این اعلام کرده که از طریق قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت امکان بازگشت همه تحریم‌های لغو شده علیه ایران وجود دارد.

اظهار اطمینان واشنگتن به ادامه تحریم تسلیحاتی ایران به این معنی است که آمریکا احتمالا آماده است در صورت وتوی قطعنامه تمدید تحریم، بازگشت همه تحریم‌های بین‌المللی را به اجرا بگذارد. این راه آسانی برای ایالات متحده نیست چرا که جز چین و روسیه در این مرحله، اعضای اروپایی شورای امنیت هم با طرح آمریکا موافق نیستند.

اگر قطعنامه پیشنهادی وتو شود و آمریکا بخواهد تحریم ایران پیش از انقضای آن تمدید شود، باید مکانیسم ماشه را حداکثر تا ۲۶ شهریور فعال کرده باشد. اگر ایالات متحده به هر نحوی موفق شود از این مکانیزم استفاده کند، جلوگیری از بازگشت تمام تحریم‌های لغو شده تقریبا محال است چرا که تحریم‌ها خودکار بازخواهند گشت مگر اینکه اعضای شورای امنیت به ادامه لغو همه تحریم‌ها رای بدهند. این یعنی اگر فقط یک عضو که دست‌کم می‌تواند آمریکا باشد، ادامه لغو تحریم‌های بین‌المللی را وتو کند، تحریم هایی که پنج سال پیش با توافق هسته‌ای موسوم به برجام لغو شده بودند، فورا از سر گرفته می‌شوند.

برای همین در صورت وتوی قطعنامه پیشنهادی آمریکا، پنج هفته آینده روزهای خبرسازی برای ایران و همه طرف‌ها در شورای امنیت خواهد بود.