عرضه نفت در بورس؛ آیا بخش خصوصی می‌تواند تحریم‌های آمریکا را دور بزند؟

حدود چهار ماه بعد از دعوت اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیس جمهور ایران از بخش خصوصی برای مشارکت در خرید و صادرات نفت، بالاخره یکشنبه (ششم آبان ماه) نفت خام ایران بطور "آزمایشی" در بورس انرژی عرضه شد.

در اولین روز این عرضه یک میلیون بشکه نفت خام سبک ایران در تالار بورس عرضه شد که ۲۸۰ هزار بشکه آن فروش رفت.

هدف از عرضه نفت در بورس مقابله با تحریم‌های نفتی آمریکا اعلام شده؛ کشوری که بارها گفته در تلاش است فروش نفت ایران را به صفر برساند.

حداقل خرید در این بازار برای متقاضایان ۳۵ هزار بشکه است و تسویه معامله به صورت ۲۰ درصد ریالی و ۸۰ درصد ارزی است.

اقدام ایران برای دخالت دادن بخش خصوصی برای خرید و صادرات نفت ایران در حالی است که دولت ایران گفته است با احتساب"نفت هشتاد دلاری" فروش روزانه یک میلیون بشکه نفت برای ایران در دوران تحریم کافی است.

بعضی از منتقدان درباره دور زدن تحریم‌های نفتی آمریکا از این طریق ابراز تردید کرده‌اند؛ چون به گفته آنها از دید آمریکا فرقی نمی‌کند که این صادرات را بخش دولتی انجام می‌دهد یا خصوصی.

گزارش‌های ویژه بازگشت تحریم‌های ایران:

فروش نفت به بخش غیردولتی در ایران تجربه جدیدی نیست.

در سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد، با اعمال تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران فروش نفت این کشور به کمتر از یک میلیون بشکه هم رسید.

مرحله اول اجرای بورس نفت به بهمن سال ۱۳۸۶ برمی‌گردد زمانی که با عرضه فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی کار شروع شد؛ قرار بود نفت خام ایران در سومین مرحله وارد معاملات بورس شود که این کار تا سال ۹۰ عملی نشد.

در آن سال در مجموع نفت دو بار در بورس (کالا) عرضه شد که خریدار یکی از زیر‌ مجموعه‌های خود شرکت ملی نفت (نیکو جرسی) بود.

این عرضه البته بعدا چون قیمت پایه اعلامی برای بخش خصوصی بالا بود خریداری نیافت و عملا متوقف شد.

حداقل میزان خرید در آن زمان ۵۰۰ هزار بشکه بود که حالا در عرضه جدید به ۳۵ هزار بشکه کاهش یافته است.

منتقدان چه می‌گویند؟

یکی از سئوال‌های اصلی مخالفان طرح واگذاری صادرات به بخش غیردولتی این است که در شرایطی که سایه تحریم‌های آمریکا بر سر ایران سنگینی می‌کند، آیا بخش خصوصی می‌تواند در نهایت نفت را صادر کند یا خیر؟

دیگر موردی که منتقدین به آن اشاره کرده‌اند، پالایش نفت خام است.

بیشتر بخوانید:

به گفته بعضی از مسئولان شرکت ملی نفت ایران، پالایشگاه‌های دنیا حاضر نیستند با بخش خصوصی کار کنند و ترجیح می‌دهند مستقیما با شرکت ملی نفت مراوده داشته باشند.

بر این اساس، نفت ایران صرفا می‌تواند به پالایشگاه‌هایی که دارای مجوز خرید نفت از ایران هستند فروخته شود که این کار طبیعتا توسط شرکت ملی نفت این کشور انجام می‌شود.

البته سعید خوشرو، مدیر امور بین‌الملل شرکت ملی نفت ایران به این انتقاد پاسخ داده است.

او "داشتن پالایشگاه، قرارداد معتبر و ارتباط با پالایشگران" را از شرایط فروش محموله‌های نفت خام ایران به خریداران در بورس برشمرده است؛ که البته همه خریداران بخش خصوصی واجد آن نیستند.

بعضی دیگر معتقدند ورود بخش غیردولتی به حوزه صادرات نفت حتی با فرض موفقیت، بازار شرکت ملی نفت را "خراب" می‌کند.

به گفته آنها با توجه به محدودیت‌هایی که به دلیل تحریم‌های آمریکا به وجود می‌آید، بخش خصوصی ممکن است به طور موازی وارد بازارهای سنتی شرکت ملی نفت شود که در این صورت قدرت چانه‌زنی خریداران نفت ایران افزایش می‌یابد.

بعضی دیگر البته پیشنهاد داده‌اند که بخش خصوصی باید بازارهای جدیدی برای صادرات نفت ایران بیابد؛ که با توجه به تحریم‌ها دست صادرکنندگان زیاد باز نیست.

عده دیگری از منتقدان به این اصل کلی پرداخته‌اند که برای آمریکا اینکه صادرکننده نفت ایران بخش دولتی است یا غیردولتی اهمیتی ندارد بلکه آنچه مهم است اصل صادرات و فروش نفت این کشور است.

به تعبیری تحریم نفتی آمریکا علیه ایران، تحریم شرکت ملی نفت ایران و شرکت‌های وابسته به آن به عنوان متولی صادرات نیست.

به عقیده آنها بخش غیردولتی شاید حتی موفق به فروش چند محموله نفت هم بشود ولی ممکن است سریعا شناسایی شوند و متعاقب آن در "لیست سیاه" آمریکا قرار گیرند.

محسن قمصری، مدیر سابق امور بین‌الملل شرکت ملی نفت ایران در مصاحبه‌ای که در کتاب "ناگفته‌های فروش نفت" انجام داده در سال ۱۳۹۳ گفته است: "اشاره به این نکته ضروری است که صادرات نفت ایران تحریم نبود؛ بلکه خرید نفت ایران توسط خریداران تحریم بود. هر پالایشگری که نفت ایران را می‌خرید و مجوز خرید نداشت به شدت تنبیه می‌شد، وقتی می‌گفتیم بخش خصوصی نمی‌تواند نفت خام ایران را بفروشد به خاطر این بود که واقعا خریداران از آنها نمی‌خریدند".

او در ادامه گفته است: "با رفتن من از امور بین الملل این اتفاقات افتاد؛ هم به دو سازمان غیرمرتبط نفتی محموله دادند و به آقای زنجانی که در نهایت ثابت شد هیچ کدام از اینها نتوانستند نفت را بفروشند و محموله‌های تحویلی مدت‌ها سرگردان بود و حقانیت نظر ما ثابت شد که این کار نشدنی است."

عده دیگری از منتقدان طرح عرضه نفت در بورس پیشتر به تجربه‌هایی نظیر بابک زنجانی، تاجر ایرانی و همچنین زمینه سازی برای ایجاد رانت ارزی و فساد اشاره کرده بودند.

در عرضه جدید نفت در بورس ۸۰ درصد تسویه (ارزی) بصورت اعتباری صورت می‌گیرد.

تجربه ناموفق تحویل محموله های نفتی به بابک زنجانی، متهم بزرگ نفتی در دولت محمود احمدی نژاد، سبب شده است که عده‌ای به مشارکت بخش خصوصی در بازار نفت خوشبین نباشند.

آقای زنجانی در دوران تحریم‌های قبلی محموله‌های نفتی ایران را با هدف "دور زدن تحریم و فروش در بازارهای جهانی" از شرکت ملی نفت ایران تحویل گرفت.

او به این متهم شده که یک میلیون بشکه نفت را از شرکت ملی نفت ایران تحویل گرفته و از مبلغ دو میلیارد و ۷۰۰ میلیون یورو که باید می‌پرداخته فقط۱۶۰ میلیون یورو پرداخت کرده است."

قوه قضاییه بابک زنجانی را که هم اکنون در زندان بسر می‌برد را به اعدام محکوم کرده است.

پرونده دیگری که در این زمینه می‌توان به آن اشاره کرد فروش نفت از طریق نیروی انتظامی ایران بود.

بعضی دیگر از منتقدان طرح عرضه نفت خام در بورس، به "کم تجربگی" بخش خصوصی اشاره کرده‌اند.

پدرام سلطانی، نایب رئیس اتاق بازرگانی ایران به روزنامه دنیای اقتصاد گفته است: "طبیعتا اگر در سال‌های گذشته عرضه نفت خام در بورس نفت کلید می‌خورد؛ می‌توانستیم به واسطه فعالیت بخش خصوصی شرکت‌هایی حرفه‌ای در زمینه تجارت نفت خام داشته باشیم و این شرکت‌های حرفه‌ای می‌توانستند در شرایط تحریم، کانال‌هایی را برای فروش نفت ایجاد کنند."

به گفته این دسته از منتقدان، بخش دولتی به دلیل تجربه کافی حاصل از سال‌ها تحریم هنوز دست برتر را در بازاریابی، فروش و صادرات نفت دارد.

نیمه پر لیوان

حامیان عرضه نفت در بورس به بخش غیردولتی البته نظر کاملا متفاوتی دارند.

بعضی از آنها گفته‌اند در حالی که آمریکا به دنبال شناسایی محموله‌های بزرگ نفتی است، فروش این کالا در قالب محموله‌های کوچک‌تر توسط بخش خصوصی امکان شناسایی خریداران نفت را کاهش می‌دهد یا دست‌کم آن را به تاخیر می‌اندازد.

عده دیگری خروج نقدینگی از بازارهای غیرمولد نظیر ارز، سکه و خودرو را از مزایای این عرضه دانسته‌اند.

پیشتر عده‌ای فروش فروش ریالی نفت در بورس انرژی را از جمله اقداماتی برای مقابله با تحریم‌های یکجانبه آمریکا دانسته بودند.

البته، در طرح عرضه نفت خام ایران در بورس،۲۰ درصد تسویه معاملات نفتی در بورس ریالی است و مابقی ارزی و بصورت اعتباری است.

عده دیگری از موافقان این طرح به خریداران خارجی بعنوان یکی از مزایای این عرضه اشاره کرده‌اند؛ شرکت‌ها یا افرادی که می‌توانند مستقیما از بورس انرژی یا بخش خصوصی در ایران نفت بخرند.

تحریم‌های نفتی آمریکا علیه ایران در حالی اجرایی شده که امضاکنندگان اروپایی توافق هسته‌ای با ایران، کانال ویژه‌ای برای مبادله مالی با این کشور معرفی کرده‌اند.

دریافت پول حاصل از صادرات نفت ایران به اروپا هم در همین کانال گنجانده شده است که بخشی از نگرانی‌ها درباره مبادلات مالی را کاهش داده است.

اخیرا هم منابعی در دولت آمریکا گفته‌اند که دولت دونالد ترامپ اعطای معافیت موردی از تحریم‌ها را برای بعضی مشتریان نفت ایران بررسی می‌کند.

در حالیکه بعضی از کشورها نظیر کره جنوبی ماه‌ها پیش از رسیدن موعد تحریم‌های آمریکا، خرید نفت از ایران را متوقف کرده‌اند، بعضی دیگر از کشورها به معافیت موردی آمریکا برای مشتریان نفت ایران چشم دارند که مقام‌های کاخ سفید در حال بررسی آن هستند.

آمریکا همزمان با تحریم ایران و کاهش عرضه نفت این کشور در بازار از قیمت بالای نفت گله مند است و امیدوار است سایر بازیگران عمده با افزایش عرضه، قیمت این کالا را پایین نگه دارند.

ایران هم امیدوار است با افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی به دلیل کاهش عرضه نفت این کشور، بتواند تحریم‌های آمریکا را جبران کند.