سال ۱۳۹۶؛ کسی به داد 'یار مهربان' نرسید

بعد از به دست‌گیری سکان مدیریت فرهنگی و وزارت ارشاد از سوی دولت حسن روحانی، چندبار بحث واسپاری ممیزی به ناشران و اهالی قلم مطرح، اما هر بار با بی اقبالی ناشران روبرو شد.

در مراسم سی و پنجمین دوره کتاب سال (بهمن ۱۳۹۶) نیز آقای روحانی با اشاره به شرایط ممیزی کتاب پیشنهاد داد: "بهتر است مسئولیت ممیزی کتاب را به انجمن نویسندگان و ناشران بزرگ واگذار کنید زیرا هر چیزی اگر به اهلش واگذار شود موفق‌تر خواهد بود؛ برای امتحان هم شده چند سال امور نشر را به انجمن های تخصصی واگذار کنیم اگر ضرر کردیم این مسئولیت را از آنان می گیریم."

اما به نظر می‌رسد با توجه به پیشینه این گونه پیشنهادات و نیز بی رغبتی اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، به عنوان قدیمی‌ترین صنف اهل کتاب و نیز نبود یک صنف فعال و مدنی در حیطه اهل قلم، نتوان چنین پیشنهادی را عملیاتی کرد.

در سال ۱۳۹۶ اخبار چندانی از ممیزی‌های کتاب به حوزه های عمومی درز نکرد اما بودند نویسندگان و ناشرانی که به نگهداشتن آثارشان در اداره ممیزی ارشاد معترض بودند. برای نمونه خبرگزاری ایلنا در آبان ماه ۹۶ به نقل از علی صالحی، شعر معاصر، از نگه داشتن کتابش به مدت هفت ماه خبر داد.

چند روز بعد از درگذشت علی اشرف درویشیان نیز مولف کتابی درباره آقای درویشیان به ایلنا گفت که بیش از ده سال است منتظر دریافت مجوز برای انتشار کتاب"شناختنامه علی اشرف درویشیان" است. آرش سنجابی گفت کتاب در دوره آقای احمدی نژاد رد شد اما در دوره دولت آقای روحانی رسما به ناشر اعلام کردند که کتاب غیرقابل چاپ است.

در کنار این کتاب‌ها همچنان آثاری از برخی منتقدان جمهوری اسلامی همانند محسن کدیور، عبدالکریم سروش امکان دریافت مجوز ندارند. حتی نسخه تصحیح مثنوی آقای سروش که از سوی انتشارات علمی و فرهنگی به بازار کتاب عرضه می‌شد، هم اینک امکان انتشار عمومی ندارد. همچنان‌که کتاب "نگاهی به شاه" عباس میلانی نیز اجازه رسمی انتشار ندارد.

رکود بی‌سابقه زمستانی

اوضاع اقتصادی نشر ایران در سالهای قبل از سیطره شبکه‌های فضای مجازی چندان مطلوب نبود و ناشران و اهالی قلم از شمارگان پایین کتاب گله مند بودند،اما در چند سال اخیر که فضای مجازی و به خصوص اپلیکیشن تلگرام فرصت حضور پیدا کرد، میزان مراجعه مردم به کتاب کم‌تر شد؛ به نحوی که برخی از ناشران شمارگان ۱۰۰ تا ۲۰۰ نسخه را برای کتاب‌‌های خود بر می‌گزینند و برخی دیگر از ناشران به سوی ورشکستگی سوق داده شده‌اند.

افزایش ناگهانی قیمت کاغذ و دلار در فصل زمستان نیز بر چنین بحرانی دامن زد تا سال ۱۳۹۶ اوضاع اقتصادی نشر کشور به سمت رکودی بی‌سابقه پیش رفت.

از مجموعه نوروزی بیشتر بخوانید:

در چنین فضایی برگزاری نمایشگاه‌های استانی و نیز بودجه‌ای که وزارت ارشاد از طریق خرید کتاب به نشر کشور تزریق می‌کند تنها مسکن‌هایی است که می تواند اندکی بار چنین رکودی را کم کند.

برزخ کپی رایت

بر خلاف اهالی سینما که توانستند با یک وحدت رویه در صنف و دولت و نهادهای نظارتی و قضایی، سارقان آثار سینمایی را به حاشیه رانده و تا حدی زمین‌گیر کنند، در حوزه های دیگر ادب و هنر، همانند موسیقی و کتاب، مشکل سرقت‌های فرهنگی و بی اعتنایی به کپی رایت برقرار است و کسی را یارای مقابله با هجوم سارقان نیست.

نبود یک نهادی که بتواند مدیریت رسیدگی به سرقت‌های کتاب از ناشران در فضای مجازی و حتی حقیقی را صورت بندی و برای آن راهکارهای عملی تعریف کند، از جمله معضلات عرصه نشر است.

وزارت ارشاد به رغم آنکه خود را مجری قانون می‌داند اما تقریبا در این زمینه ها منفعل و عملا خود را کنار کشیده است و جز برگزاری برخی سمینارها و نشست‌هایی در ضرورت مقابله با سرقت‌‌ها، کار عملیاتی خاصی صورت نداده است.

قوه قضاییه و دادستانی نیز به رغم وجود دادگاه خاص رسانه و فرهنگ اقدام خاصی در این زمینه صورت نمی‌دهند. اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز به عنوان مهمترین صنف بخش نشر، از آن ظرفیت و قابلیت برخوردار نیست که چنین موضوعی را با قدرت و قوت پیگیری کند. لذا هر روز می‌بینیم کانال‌ها و سایت‌هایی را که برخی از تازه‌ترین کتابهای ناشران را در قالب پی‌دی‌اف و بدون اجازه ناشر و نویسنده انتشار می‌دهند و فریاد و شکوه‌های ناشران نیز گوش شنوایی پیدا نمی‌کند.

تغییرات مدیریتی و آینده پیش رو

تغییر مدیریت وزارت ارشاد و سپردن سکان تصمیم گیری به معاون فرهنگی سابق از مهمترین رخدادهای حوزه نشر در سال ۱۳۹۶ بود. عباس صالحی در دوره مدیریت خود بر معاونت فرهنگی توانست عملکردی داشته باشد که اجماع خوبی را میان ناشران و اهل قلم ایجاد کند و به همین دلیل وقتی گزینه وزارت ارشادی او مطرح شد، نهادهای نشر و نیز برخی ناشران قدیمی و شناخته شده، با این پیشنهاد موافقت کردند و با آن همراه شدند.

آقای صالحی بعد از تصدی وزارت ارشاد محسن جوادی، دانش آموخته فلسفه و حکمت اسلامی از دانشگاه تربیت مدرس تهران را به عنوان جانشین خود در معاونت فرهنگی گماشت و مهمتر از آن حسین انتظامی، معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد، را به عنوان مشاور ارشد خود منصوب کرد تا بتواند برخی تغییرات مورد نظر خود را در وزارت ارشاد ایجاد کند که طبیعی است از جمله آنها قانونمندکردن فعالیت‌ها در حوزه‌های مختلف است.

دوره کاری حسین انتظامی در معاونت مطبوعاتی نشان داد که او به نهادسازی و ایجاد تعریف و آیین‌نامه برای بخش‌های مختلف علاقه‌مند است و لذا بعید نیست که در سال‌های آتی چارچوب‌های خاصی برای برخی از فعالیت‌های وزارت ارشاد، از جمله در حوزه کتاب عملیاتی شود.

قاچاق کتاب، معضل تازه

از چند سال قبل انتشار و فروش برخی کتاب‌ها و آثاری که امکان دریافت مجوز از وزارت ارشاد را نداشتند در شبکه‌های زیرزمینی کتاب صورت می‌گرفت و تقریبا توافقی نانوشته میان ناشران و اهل قلم به انتشار این گونه آثار وجود داشت، اما در یکی دو سال قبل شبکه زیرزمینی انتشار کتاب به سمت تولید و توزیع آثاری رفت که دارای مجوز انتشار رسمی بودند و در زمره آثار پرفروش ناشران و بازار کتاب قرار داشتند.

آنها با تولید این آثار با کیفیتی نازل‌تر و با توجه به اینکه هزینه‌های مولف و مترجم و برخی هزینه‌های جانبی را پرداخت نمی‌کنند، قیمت کتاب را پایین تر از قیمت بازار آن به فروش می‌رسانند و لذا عملا بخشی از شبکه متقاضیان نشر را به سمت خود سوق می‌دهند.

در چنین فضایی بود که برخی از ناشران شناخته شده از ابتدای سال ۱۳۹۶ در مکاتباتی با وزیر ارشاد و نگارش نامه و انتشار آن در فضا و حوزه عمومی از آنان خواستند با شبکه قاچاق کتاب برخورد جدی کنند.

محمود آموزگار، ریاست اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در گفت وگویی که آذرماه ۹۶ با ایرنا انجام داد، یکی از علل تداوم پدیده قاچاق کتاب را در ایران عدم تناسب بین جرم و مجازات قانونی ذکر کرده است. در این مدت گزارش و خبر خاصی درباره نحوه برخورد با این پدیده و مجازات متخلفان انعکاس نیافته است.

جلوگیری از حضور محمد خاتمی در مراسم کتابخانه ملی

اوایل اسفند سال ۹۶ و به بهانه برگزاری هشتادمین سال تولد کتابخانه ملی مراسمی در این نهاد برگزار شد و از روسای قدیم و جدید کتابخانه ملی دعوت شده بود که در این مراسم شرکت کنند. یکی از دعوت‌شدگان، محمد خاتمی، رئیس جمهور اسبق ایران و رئیس این نهاد در دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی بود.

پیش بینی دست اندرکاران برگزاری مراسم این بود که مانعی خاص بر سر راه حضور آقای خاتمی نباشد، اما ممانعت نیروهای امنیتی از حضور خاتمی در این مراسم عملا اصل خبر برگزاری هشتادمین دوره این مراسم را به حاشیه راند. البته آقای خاتمی در سال گذشته برای حضور در برخی از رخدادهای فرهنگی دیگر هم مشکل پیدا کرد که از جمله آنها ممانعت از حضورش برای تماشای تئاتر یا حضور در چند نمایشگاه بود.