سردرگمی جناح‌ها در مقابل اعتراضات اقتصادی ضدحکومتی

اعتراضات غیرمنتظره و خودجوش در شهرهای مختلف ایران موضع‌گیری را برای مقام‌ها و جریان‌های سیاسی درون جمهوری اسلامی دشوار کرده است.

گستردگی، جمعیت و شعارهای این تجمع‌ها به ترتیبی است که نمی‌توان معترضان را فعالان سیاسی و تشکیلاتی دانست و به نظر می‌رسد که اکثر آنها شهروندان عادی ناراضی هستند.

از پنجشنبه به بعد انبوهی از فراخوان‌ها در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده، اما هیچ گروه یا سازمان سیاسی پیش از این تجمع‌ها برای برگزاری‌شان فراخوان عمومی نداده بود.

ماهیت شعارهای این تجمع‌ها نیز برای بسیاری غافلگیرکننده است، معترضان نارضایتی اقتصادی را در کنار شعارهای تند علیه رهبر، رئیس جمهور، رئیس مجلس، رئیس قوه قضاییه، روحانیون و سیاست‌های کلی جمهوری اسلامی گذاشته‌اند.

با وجود تندی کم‌سابقه شعارها، بخشی از حکومت تا حدی اعتراض‌ها را به رسمیت شناخته است.

رادیو و تلویزیون رسمی ایران، که به ندرت اخبار مرتبط با مخالفان و منتقدان را پوشش می‌دهد، روز شنبه در شبکه خبر گزارشی را به اعتراضات اختصاص داد و در آن از "شعارهای عمدتا اقتصادی" در "تجمع‌های بدون مجوز" گفت و البته به "تلاش سایت‌های معاند و بیگانه برای سوءاستفاده از خواسته‌های به حق" اشاره کرد.

وزیر کشور ایران هم از معترضان خواسته در "تجمعات غیرقانونی" شرکت نکنند و برای درخواست مجوز به استانداری‌ها مراجعه کنند.

'حق قانونی است اما...'

بسیاری از اصلاح‌طلبان در واکنش به اعتراضات سه روز اخیر سعی می‌کنند ضمن پذیرفتن اصل حق اعتراض، اما و اگرهایی بیاورند و از اعتراض‌ها فاصله بگیرند.

بعضی اصلاح‌طلبان می‌گویند که نخستین تجمع در مشهد ابتدا از طرف محافظه‌کاران وهواداران ابراهیم رئیسی ترتیب داده شده بود، هرچند شاهدی بر فراخوان عمومی از طرف آنها وجود ندارد و شاهدان عینی می‌گویند که فراخوان به آن تجمع به طور گسترده در گروه‌های محلی و خانوادگی خراسان دست به دست می‌شد و محدود به اصولگرایان نبود.

اسحاق جهانگیری، معاون اول آقای روحانی، با بیان همین مضمون معتقد است که مسایل اقتصادی "بهانه" شده و "کسانی که بانی این قضایا بودند دودش به چشم خودشان خواهد رفت" چرا که "وقتی جریان اجتماعی و حرکت سیاسی در خیابان‌ها به راه افتاد" کنترل آن در اختیار آغازکنندگان نخواهد بود.

حمیدرضا جلایی‌پور، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، در یادداشتی در تلگرامش گفته "هدف از این اعتراضات چیست؟ الآن که انتخابات نداریم" و با نسبت دادن تجمع مشهد به اصولگرایان انگیزه‌های آن را زیر سوال می‌برد.

عباس عبدی هم گفته است که سرمایه‌داران مرتبط با مؤسسات اعتباری ورشکسته، اعتراض‌ها را هدایت می‌کنند.

او در روزنامه ایران نوشته است: "سرمایه‌داران بزرگ که از این موسسات غیرقانونی بیش از اندازه خورده بودند، دچار مشکل شدند. در نهایت با همدستی مسئولان این مؤسسات غیرقانونی این نوع تظاهرات را تشویق کردند تا بلکه به دولت فشار آورند و دولت از جیب ملت هزینه خلافکاری‌های آنان را پرداخت کند. ولی این اتفاق به احتمال زیاد پشت پرده سیاسی نیز دارد، به‌ویژه آنکه در شهرهای خراسان رخ داده است."

علی شکوری‌راد هم موضع مشابهی دارد و فکر می‌کند هدف اعتراض‌ها به هم ریختن اوضاع علیه اصلاح‌طلبان است.

جهانبخش خانجانی، از اعضای کارگزاران سازندگی هم می‌گوید: " تخریب‌ها علیه دولت سازمان یافته است. ضرورت ندارد در حال حاضر به برخی از مجادلات بی‌ثمر بپردازیم؛ فرقی نمی‌کند اصلاح طلبان حذف شوند یا اصولگرایان معتدل."

حسام‌الدین آشنا، مشاور حسن روحانی هم اعتراضات را به محمود احمدی‌نژاد ربط داده و گفته است "با توجه به مجموع عملکرد سیاسی و اداری آقای احمدی نژاد، مواضع فعلی و نقش مؤثر جریان پشت پرده و حامی او در حوادث جاری می‌توان گفت که آتش فتنه‌های احمدی نژاد تا مدت‌ها دامنگیر نظام خواهد بود."

برخی از اصلاح‌طلبان به جای نسبت دادن اعتراض‌ها به رقبای داخلی، آنها را در کنار "دشمنان خارجی" می‌‎گذارند.

جمیله کدیور در کنار به رسمیت شناختن حق اعتراض، درباره استقبال مجاهدین خلق، طرفداران رضا پهلوی، دونالد ترامپ و حتی داعش از اعتراض‌ها هشدار داده است.

معصومه ابتکار هم تلویحا گفته است که هدایت اعتراض‌ها با وابستگان به عربستان سعودی است.

البته همین اظهارنظر معصومه ابتکار در کنار موجی از مخالفت کاربران عادی، انتقاد چندین فعال اصلاح‌طلب را هم برانگیخته است و این طور نیست که همه اصلاح‌‌طلبان دنبال زیر سوال بردن اعتراضات و یا فاصله گرفتن از آن باشند.

این دسته از اصلاح‌طلبان می‌گویند باید در هر صورت از اصل حق تجمع و اعتراض دفاع کرد.

در عین حال برخی از آنها هم برخلاف اسحاق جهانگیری که از خوب بودن شاخص‌های اقتصادی گفته، منکر مشکلات اقتصادی گریبانگیر مردم نیستند و مانند مصطفی تاجزاده می‌گویند انبوه مشکلات باعث شده است که مردم ایران به طور فزاینده‌ای به جریان‌های سیاسی در چارچوب جمهوری اسلامی بدبین شوند.

'گرانی هست اما...'

در طرف مقابل محافظه‌کاران هم مانند اصلاح‌طلبان موضع یکدستی ندارند.

بسیاری از آنان سعی می‌کنند با به رسمیت شناختن حق اعتراض به گرانی و دیگر مشکلات اقتصادی و انداختن مسئولیت این مشکلات به دوش دولت حسن روحانی، اعتبار شعارهای سیاسی و ضدحکومتی را زیر سوال ببرند و آنها را به جریان‌های خارجی یا "فتنه‌گران" نسبت دهند.

آیت‌الله حسین نوری همدانی، مرجع تقلید شیعه، امروز در قم گفته است که اعتراض به گرانی بر حق است، اما نباید دشمن از آن سوءاستفاده کند.

آقای نوری همدانی گفته: "مردم خواسته حقی دارند و پشتیبان آنها هستیم زیرا از گرانی، سختی معیشت و بیکاری رنج می‌برند که با جلسه، سخنرانی، الفاظ و آمار و ارقام درست نمی‌شود."

"باید خواسته خود را بگویید و افراد با بصیرت، انقلابی و قوا با شما هستند ولی نگذارید افراد ضد انقلابی با موج سواری قاطی شوند و طوری شعار دهید که همه زیر سؤال برود و دشمن سوء استفاده کند."

مجتبی ذوالنور، نماینده قم در مجلس و جانشین سابق نماینده رهبر در سپاه هم گفته است: "اصل تجمع‌های اعتراضی را محکوم نمی‌کنیم، ما و رهبر معظم انقلاب از دولت طلبکار هستیم که چرا نسبت به معیشت مردم توجه ندارد، دولت آدرس‌های غلط در این زمینه می‌دهد."

مضمون حمایت از اعتراض به گرانی در کنار محکومیت شعار علیه حکومت را در بین اظهارنظرهای بسیاری از اصولگرایان می‌توان دید.

البته برخی از محافظه‌کاران تحلیل پیچیده‌تری از مشکلات اقتصادی دارند و می‌گویند این طور نیست که مشکلات اقتصادی به خاصر اشتباه یا کم کاری دولت به وجود آمده و بعد کسانی از نارضایتی‌های ناشی از آن سوءاستفاده کرده‌اند، بلکه اساسا عده‌ای به دنبال ایجاد مشکلات اقتصادی بوده‌اند تا جامعه را به نارآمی بکشانند.

به عنوان مثال حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان، گفته است: "دشمن به سراغ حساس‌ترین نقطه می‌رود و این را دریافته است که حساس‌ترین نقطه ایران نیروهای نظامی‌اش نیست، بلکه اقتصاد است. ماموریت جدید فتنه‌گران ناراضی کردن مردم با ایجاد تنگی معیشت و گرانی است."

خود روزنامه کیهان هم نوشته است "دلیل اصلی ناکامی‌ سیاست‌های اقتصادی" این است که کسانی در نهادهای تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز "نفوذ" کرده‌اند تا با اقداماتشان براندازی نظام جمهوری اسلامی را موجب شوند.

یا محسن اراکی، سخنرانی اصلی تجمع حکومتی ۹ دی، که گفته است که ایران به فرماندهانی جهادگر در اقتصاد نیاز دارد که "به دشمنان اجازه نفوذ در سیستم اقتصادی کشور را ندهند. دشمن می خواهد با عوامل نفوذی خود مردم را از مقاومت خسته کند."

در عین حال بسیاری از چهره‌های سرشناس اصلاح‌طلب و اصولگرا، و بسیاری از مقام‌های عالی جمهوری اسلامی، هنوز درباره اعتراضات سکوت کرده‌اند و به نظر می‌رسد در حال بررسی اوضاع هستند تا بتوانند موضع خود را تنظیم کنند.

آنچنان که از اظهارنظرهای شبکه‌های اجتماعی برمی‌آید در حالی که اعتراضات به سومین روز خود کشیده شده هنوز تئوری‌های توطئه آغاز اعتراضات توسط اصولگرایان، وابستگی آن به خارج یا دسیسه نفوذ و ایجاد ناراضی اقتصادی بدنه هوادار اصلاح‌طلبان یا اصولگرایان را قانع نکرده و خیلی از آنها در اظهارنظرهایشان راجع به اعتراضات یکی به نعل می‌زنند و یکی به میخ.

شاید همین استقبال و طرد همزمان اعتراضات از طرف دو جریان اصلاح‌طلب و اصولگرا باشد که کار را به جایی کشانده که دانشجویان معترض دانشگاه تهران امروز قطع امید خود از هر دوی آنها را اعلام کردند و شعار دادند: "اصلاح‌طلب، اصولگرا/دیگه تمومه ماجرا".