از انتخاب شهردار تا اعضای علی‌البدل؛ آنچه باید درباره شوراها بدانید

با پیروزی فهرست ۲۱ نفره موسوم به امید در شورای تهران، چهره‌های تازه‌ای بر کرسی‌های شورای شهر نشستند. بعد از حدود ۱۴ سال تسلط اصولگرایان به پایان رسیده و حالا نگاه‌ها به شهردار تهران است که حامیانش را در شورای شهر از دست داده است. شوراهای چند شهر بزرگ دیگر ایران هم شاهد پیروزی چهره‌های میانه‌رو و نزدیک به دولت هستند. در این گزارش تلاش شده اختیارات و وظایف قانونی شوراهای شهر و روستا مرور شود.

شوراهای شهر و روستا از کجا آمدند؟

از قانون اساسی ایران! البته اجرا شدن آن سال‌ها طول کشید و برای همین شوراهای شهر و روستا، نهادهایی نسبتا جوان هستند. اولین دور انتخابت شوراها در سال ۱۳۷۷، یک سال بعد از پیروزی محمد خاتمی به ریاست جمهوری ایران برگزار شد و اصلاح طلبان موفق شدند بیشتر کرسی‌ها را تصاحب کنند. در تهران، شورای شهر اول خبرساز شد. درآغاز با ورود چهرهایی مانند سعید حجاریان، عبدالله نوری و جمیله کدیور، و بعد با ترور ناموفق سعید حجاریان در سال ۱۳۷۸ مقابل ساختمان شورای شهر.

اما در دور دوم، گروهی اصولگرا به نام آبادگران، در تهران موفق شدند اصلاح طلبان را شکست دهند. چهره مشهور آبادگران، مهدی چمران از سال ۱۳۸۱ تا امسال در شواری شهر بود. در دور دوم هم آّبادگران که حامیان محمود احمدی نژاد بودند، او را به شهرداری تهران انتخاب کردند.

شوراها چند عضو دارند؟

تعداد اعضای شوراهای شهر بسته به جمعیت شهر‌ها و روستاها تعیین می‌شود. در مجموع شمار کرسی‌ها در کل ایران بیش از ۳۹ هزار و ۵۰۰ کرسی است. از این تعداد بیش از ۳۷ هزار کرسی به شوراهای روستا می‌رسد.

از میان شهرهای بزرگ، تهران با شورای ۲۱ نفره، بیشترین تعداد کرسی‌ها را دارد. باقی شهرهای بزرگ با جمعیت بیش از دو میلیون نفر، مثل مشهد و اصفهان، ۱۵عضو شورای شهر انتخاب می‌کنند. حدود ۳۷ هزار شورای روستا هم یک‌نفره خواهد بود. در انتخابات شوراها، در کنار اعضای اصلی، اعضای علی‌البدل هم انتخاب می‌شوند.

کار شوراهای جدید چه زمانی شروع می‌شود؟

بعد از قطعی شدن نتیجه انتخابات، جلسه‌ای با ریاست مسن‌ترین عضو تشکیل می‌شود و اعضا سوگند می‌خورند. در همان جلسه، پس از مراسم تحلیف، انتخابات داخلی برگزار می‌شود. یک نائب رئیس و حداقل یک منشی و یک خزانه‌دار برای مدت دو سال انتخاب می‌شوند و روال عادی کار شورا یعنی ماهی دو جلسه آغاز می‌شود.

شوراهای شهر همچین ممکن است به درخواست فرماندار یا بخشدار، شهردار یا تشخیص خود، جلسه فوق العاده تشکیل بدهد.

شهرداران کی و چگونه مشخص می‌شوند؟

در ماده ۱۰ شرح وظایف شورای شهر تهران آمده است: "شورا باید بلافاصله پش از رسمیت یافتن اقدام به انتخاب شهردار کند و شهردار منتخب در شهرهای مرکز استان و شهرهای بالا دویست هزار نفر جمعیت به وزارت کشور و در سایر شهرها به استانداری برای صدور حکم پیشنهاد کند." طبق روال دوره‌های قبل وضعیت شهردارها معمولا تا اواسط تابستان مشخص می‌شود.

شورای شهر قدرت تعیین و برکنار کردن شهردار را دارد. تعیین شهردار در شهرهای بزرگ، یکی از وظایف بحث‌برانگیز شوراهای شهرهای بزرگ است. شهردارها نه تنها یکی از ثروتمندترین نهادهای خارج از دولت را در هر شهر رهبری می‌کنند بلکه به صورت سنتی جایگاهی هم در سیاست پیدا می‌کند، مخصوصا در مورد پایتخت، تهران.

آیا شهردار تهران تغییر می‌کند؟

شهرداری پایتخت، ثروتمندترین شهرداری کشور است و شهردار تهران، به صورت سنتی، صاحب موقعیت خاص سیاسی است.

محمود احمدی نژاد از شهرداری تهران به ریاست جمهوری رسید و محمد باقر قالیباف که سه دوره پیاپی شهردار تهران بوده، در دو دوره انتخابات گذشته ریاست جمهوری وارد رقابت شد. چهار سال قبل، انتخاب آقای قالیباف به شهرداری برای بار سوم بحث برانگیز شد و حتی کار به شکایت به دیوان عالی عدالت رسید. مخالفان انتخاب آقای قالیباف که از سال ۱۳۸۴ شهردار تهران است، می‌گفتند ابقای او دوره شهرداری آقای قالیباف را به ۱۲ سال پیاپی می‌رساند که مغایر دموکراسی است.

حالا با رای نیاوردن حامیان اصلی آقای قالیباف، و آمدن چهره‌های نزدیک به اصلاح‌طلبان و دولت حسن روحانی، انتظار می‌رود پایان کار محمد باقر قالیباف در شهرداری تهران فرار سیده است.

عضو علی البدل چیست؟

طبق قانون شوراها در انتخابات شوراهای شهر و روستا، تعداد مشخصی عضو علی‌البدل هم انتخاب می‌شود. این اعضا درصورت مرگ یا سلب عضویت یا غیبت طولانی اعضای اصلی،بدون برگزاری انتخابات جایگزین خواهند شد.

مجلس ایران در سال ۱۳۹۵ تعداد اعضای شورای شهر تهران را از ۳۱ نفر عضو اصلی و ۱۲ عضو علی البدل، به ۲۱ عضو اصلی و ۱۱ عضو علی البدل کاهش داد. شهرهای دیگر ایران، حداکثر ۱۵ عضو اصلی و ۱۰ عضو علی‌البدل دارند.

در سابقه شوراهای شهر، مخصوصا در مورد تهران، بعضی از اعضا بعد از مدتی برای نمایندگی یا وزارت استعفا کرده‌اند و جای خود را به اعضای علی‌البدل داده‌اند. مهدی چمران، چهره اصولگرا که در سه دوره قبلی عضو شورای شهر تهران بود، حالا عضو علی البدل است. در انتخابات امسال، نامزدهایی که در فهرست امید بودند، در بیشتر شهرها موفق شدند وارد شورا شوند. از جمله در تهران که همه ۲۱ عضو در فهرست امید هستند.

آیا فهرست امید، همان فهرست اصلاح طلبان است؟

پاسخ بسته به تعریف شما از اصلاح‌طلبان دارد. در سال‌های اخیر وضعیت "اصلاح طلبان" ایران در فضای سیاسی دچار پیچیدگی‌هایی شده است. در جریان حوادث بعد از انتخابات ۱۳۸۸، بیشتر گروه‌هایی که از اواسط دهه ۱۳۷۰ به عنوان اصلاح‌طلب شناخته می‌شدند، توسط حکومت منحل یا طرد شدند و بسیاری از چهره‌های شاخص این جریان سال‌ها زندانی شدند. فشار بر این گروه‌ها در سال‌های اخیر و اتهام "فتنه‌گری" (حمایت از مخالفان نتیجه انتخابات ۱۳۸۸) به آنها باعث شده تفکیک اصلاح‌طلبان با معیارهایی که در دولت‌های محمد خاتمی مطرح شد، دشوار شود.

از انتخابات دو سال پیش مجلس ایران و بعد خبرگان رهبری، گروهی از چهره‌های نزدیک به اصلاح طلبان، و چهره‌های نزدیک به دولت حسن روحانی، وارد فهرستی به نام "امید" شدند. محمد خاتمی، رئیس جمهوری اسبق ایران از این فهرست حمایت کرد و این فهرست مخصوصا در شهر تهران، موفق بودند.

در انتخابت شوراهای شهر و روستا هم، فهرست‌هایی به نام فهرست امید با حمایت محمد خاتمی، و دیگر چهره‌های نزدیک به دولت، در بیشتر شهرها موفق به تصاحب کرسی‌های شوراهای شهر شدند. در تهران تمام ۲۱ نماینده شورای شهر، از فهرست امید است.

آنچه مشخص است، خروج چهره‌های "اصولگرا" مانند مهدی چمران، از شوراهای شهر تهران و چند شهر بزرگ دیگر است.

پرونده "فساد مالی" در شورای شهر تهران به کجا رسید؟

یکی از موضوعات بحث برانگیز پارسال در ایران، پرونده‌ای مشهور به "املاک نجومی" بود. یاشار سلطانی، خبرنگار و مدیرمسئول نشریه معماری‌نیوز مدارکی درباره تخلفات شهرداری تهران در واگذاری املاک منتشر کرد. یکی از مدارک تصویری از یک نامه سازمان بازرسی بود که در آن شهرداری تهران به "ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری" و تضییع اموال عمومی به مبلغ ٢٢٠٠ میلیارد تومان متهم شده بود. در این پرونده، نام بعضی از اعضای شورای شهر هم مطرح شده بود.

همچنین رحمت‌الله حافظی یکی از اعضای شورای شهر، تعدادی از اعضای شورا و مدیران ارشد شهرداری تهران را متهم کرده است که در "دام افتادند" و وام‌های کلان، تا ۴۰۰ میلیون تومان، با بهره پایین گرفته‌اند. او همچنین گفته بود در حالی که همه اعضای شورای شهر تهران صاحب خانه هستند، زمستان دو سال پیش، برای آنها تعاونی مسکن تشکیل شد.

محمدجعفر منتظری دادستان کل ایران در یک مصاحبه تلویزیونی درباره پرونده واگذاری املاک شهرداری از "تخلف قطعی" در این نهاد خبر داد و گفت که در مجموع ۴۵ نفر "خارج از ضابطه قانونی" از شهرداری ملک گرفته‌اند که این املاک باید بازگردانده شود. اما محد باقر قالیباف می‌گوید تخلفی صورت نگرفته است.