شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران

نخستین بار در روز هشتم ژوئن مصادف با ۱۸ خرداد، سخنگوی نیروی ویژه مشترک عملیات "عزم راسخ" (Inherent Resolve) آمریکا خبر داد که یک فروند جنگنده اف-۱۵ نیروی هوایی این کشور یک فروند پهپاد رزمی نیروهای شبه نظامی طرفدار بشار اسد را در نزدیک محور تنف سرنگون کرده است.

در آن زمان هنوز برای نیروهای ائتلاف مشخص نبود که این پهپاد رزمی مسلح که به گفته خلبانان جنگنده اف-۱۵ ظاهر و اندازه‌‎ای شبیه به پهپادهای رزمی ام کیو-۱ (MQ-۱) نیروی هوایی آمریکا داشت متعلق به چه نیروی نظامی است، اما این را می‌دانستند که این پهپاد در حمایت از شبه‌نظامیان حامی دولت سوریه یکی از چند بمب خود را در نزدیکی مواضع نیروهای متحد یا ارتش آزاد رها کرده بود.

به گفته سخنگوی ائتلاف به رهبری آمریکا، این نیرو بی‌دلیل قصد نابودی پهپاد را نداشته بلکه برای دفاع از خود آن را ساقط کرده است. مدتی پس از این درگیری هوایی، مشخص شد که پهپاد ساقط شده یکی از پنج فروند پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (نهسا) اعزامی به سوریه است. این پهپادها از فروردین سال ۱۳۹۳ صدها سورتی ماموریت شناسایی و حتی شناسایی رزمی علیه نیروهای مخالف دولت سوریه -از نیروهای به اصطلاح معتدل گرفته تا نیروهای تندرو چون داعش و تحریر شام- انجام داده‌اند.

رونمایی و تولید انبوه

پیش نمونه شاهد ۱۲۹ مجهز به ارابه فرود ثابت و فاقد قابلیت حمل سلاح، نخستین پرواز عملیاتی خود را در تاریخ ۱۳ تیر ماه ۱۳۹۱در رزمایش پیامبر اعظم-۷ انجام داد، بر فراز منطقه رزمایش و سایت پرتاب موشک‌های بالستیک نیروی هوایی سپاه در کویر لوت. این پهپاد فیلم پرتاب موشک‌های بالستیک را بطور زنده به تهران مخابره کرد.

در هفته دفاع مقدس همان سال در یک برنامه تلویزیونی در باره دستاوردهای نظامی ایران، صحنه‌ای از پرواز شاهد ۱۲۹ بدون ذکر نام آن به نمایش درآمد. یک سال پس از آن در مهر ماه سال ۱۳۹۲، فرمانده وقت سپاه، عزیز جعفری رسما از پهپاد شاهد ۱۲۹ رونمایی کرد و دستور تولید انبوه آن صادر شد. مدتی بعد سرتیپ امیر علی حاجی‌زاده در یک برنامه تلویزیونی گفت برد عملیاتی شاهد ۱۲۹، ۱۷۰۰ الی ۱۸۰۰ کیلومتر و سقف پروازی آن ۲۴ هزار پا است.

درباره پهپادهای ایران بیشتر بخوانید:

ابتدا سالی چهار فروند شاهد ۱۲۹ تولید شد بنابراین بین سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴، هشت فروند شاهد ۱۲۹ تحویل گردید. برخلاف برنامه‌ریزی اولیه، هرگز امکان استفاده موشک هوا به سطح سدید ۳۶۱ یا فتح ۳۶۲ برای شاهد ۱۲۹ فراهم نشد، علت ناکامی در طراحی و ساخت یک لانچر مناسب برای حمل این موشک‌ها در زیر بال‌های شاهد بود و همچنین ناتوانی در حل مشکلات هدفگیری و هدایت موشک.

در عوض متخصصان صنایع هوایی شاهد اقدام به طراحی و ساخت نمونه‌ای از موشک سدید ۳۶۱ نمودند که همانند بمب هوشمند هدایت تلویزیونی، می‌توان آن را بر ضد اهداف زمینی متحرک و غیر متحرک به کار گرفت. این بمب هوشمند فاقد راکت موتور، سدید ۳۴۱ نام گرفت. وقتی باله‌های پایدار کننده در طرفین آن نصب شد، سدید ۳۴۵ نام گرفت و تبدیل به سلاح اصلی شاهد ۱۲۹ شد.

اعزام به سوریه

نخستین بار در فرودین ماه سال ۱۳۹۳، دستور اعزام دو فروند پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ به سوریه صادر شد. هر دو فروند به همراه ایستگاه کنترل زمینی (GCS)، خلبانان، کاربران سنسور و نفرات فنی به همراه لوازم یدکی با یک فروند ایلیوشین ۷۶ از پایگاه قدر در فرودگاه مهرآباد تهران به فرودگاه بین‌المللی دمشق منتقل شدند.

پس از مونتاژ پهپادها هر دو فروند به پایگاه هوایی مزه استان دمشق منتقل شدند. یکی از پهپادها نخستین پرواز شناسایی خود را بر فراز غوطه شرقی در تاریخ ۲۲ فروردین ماه ۱۳۹۳ به ثبت رساند. نخستین ماموریت های شاهد ۱۲۹، شناسایی و مراقبت برای پشتیبانی از نیروهای زمینی و قدس سپاه پاسداران یا شبه‌نظامیان وابسته به این نیرو بود.

این نخستین بار نبود که سپاه در سوریه از پهپاد استفاده می‌کرد، پیش از این در سال ۱۳۹۲، سپاه از پهپاد صادق (مهاجر ۴ ارتقا یافته) و شاهد ۱۲۳ در سوریه استفاده کرده بود.

جنگ در سوریه شرایط مناسبی را برای متخصصان صنایع هوایی ایران فراهم آورد تا این محصول را در شرایط جنگی واقعی آزمایش و نقاط ضعف آن را شناسایی و بر طرف کنند. به این منظور سه فروند شاهد ۱۲۹ دیگر در سال ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ به سوریه منتقل شدند. دو فروند نیز که بر اساس تجارب عملیات‌های قبلی ارتقا یاقته و اصلاح شده بودند، در پایگاه تیاز نیروی هوایی سوریه مستقر شدند. از تابستان سال ۱۳۹۵ تاکنون شاهد ۱۲۹ ماموریت‌های گشت مسلح هوایی انجام می‌دهد و هر پهپاد مجهز به چهار فروند بمب هوشمند سدید ۳۴۵ است.

۱۸ خرداد یکی از این پهپادها ماموریت داشت از نیروهای لواء باقر (متشکل از نیروهای عشیره بزرگ البکاره حلب) در گذرگاه مرزی تنف پشتیبانی کند، پس از اینکه خلبان و اپراتور سنسور و سلاح شاهد ۱۲۹ یک بمب سدید ۳۴۵ روی نیروهای عملیات "عزم راسخ" رها کردند، این پهپاد هدف موشک یک فروند اف-۱۵ ئی (F-۱۵E) از اسکادران جنگنده ۴۹۲ نیروی هوایی ایالات متحده مستقر در پایگاه هوایی لیکن‌هیث (Lakenheath) انگلستان (که اکنون مامور به قطر است) قرار گرفت.

دوازده روز بعد، یک فروند شاهد ۱۲۹ در ساعت ۱۲:۴۰ بامداد ۲۰ ژوئن مصادف با ۳۰ خرداد در حالی که به سمت موقعیت نیروهای ائتلاف آمریکا در محور تنف در حال پرواز بود هدف موشک یک اف-۱۵ئی دیگر نیروی هوایی آمریکا قرار گرفت و ساقط شد. دو روز قبل از آن همین شاهد ۱۲۹ در حمله موشکی از پایگاه پنج پله کرمانشاه به شهر میادین در استان دیر الزور سوریه بکار گرفته شده بود؛ برای شناسایی اهداف و همچنین تهیه فیلم از لحظه برخورد موشک‌های ذوالفقار.

مراقبت از مرزهای شرقی

در روز ۱۷ فروردین ۱۳۹۴، یک تیم از گروه جیش العدل در منطقه نگور از خاک پاکستان وارد مرزهای ایران شدند و پس از کشتن هشت مرزبان ایرانی به پاکستان فرار کردند. بلافاصله بعد از آن قرارگاه سلمان نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سراوان، دو فروند شاهد ۱۲۹و ایستگاه کنترل زمینی آن را به پایگاه دهم شکاری تاکتیکی برادران دلحامد نیروی هوایی ارتش (نهاجا) در کنارک، چابهار منتقل کرد.

نادیده گرفتن اعتراض پاکستان به ایران که سپاه پاسداران را به نفوذ در جوانان شیعه پاکستان متهم می‌کرد، سبب شد نیروهای مسلح پاکستان هم در مقابل تدابیر امنیتی در مناطق مرزی با ایران را کاهش دهند و در عمل شرایط برای عملیات جیش‌العدل فراهم شد.

ششم اردیبهشت امسال نیروهای جیش العدل با شلیک از داخل خاک پاکستان به سمت گروهان چاهندو (هنگ مرزی میرجاوه) که در پاسگاه میل ۱۰۰ مستقر بودند نه نفر از مرزبانان ایرانی را کشتند. متعاقبا دو فروند دیگر شاهد ۱۲۹ به کنارک اعزام گردیده و شماره پهپادهای رزمی در این استان به چهار فروند رساند.

ماموریت‌های شناسایی رزمی ۲۴ ساعته این پهپادها بر فراز مناطق مرزی موجب ناخشنودی دولت پاکستان شده بود و اسلام آباد مجبور شد با ساقط کردن یکی از این پهپادها پیام روشنی به تهران بدهد، پیامی که نه تنها پیام دولت پاکستان بلکه پیام مهمترین متحد آن یعنی عربستان سعودی هم بود.

در تاریخ ۱۹ ژوئن (۲۹ خردادماه)، فرمانده اسکادران دوم نیروی هوایی پاکستان از پایگاه هوایی مسرور ماموریت انهدام یک شاهد ۱۲۹ برفراز نوار مرزی با پاکستان را برعهده گرفت و پس از سوخت‌گیری از یک فروند ایلیوشین ۷۸، پهپاد را ردگیری کرد و با یک تیر موشک هدایت حرارتی سایدویندر آن را منهدم کرد.

شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران در آینده

با این که سپاه پاسداران صاعقه و سیمرغ (که با مهندسی معکوس پهپاد آر کیو ۱۷۰ ساخته شده‌اند) را به عنوان پیشرفته‌ترین پهپادهای خود معرفی می‌کند، اما در واقع این پهپادها فاقد توان رزمی بوده و سنسور و سامانه شناسایی و نظارتی آنها بمراتب ضعیف‌تر از شاهد ۱۲۹ است؛ بنابراین شاهد ۱۲۹ به عنوان اصلی‌ترین پهپاد شناسایی رزمی ایران در سالهای آینده به خدمت ادامه خواهد داد.

گفته می‌شود که ۲۲ فروند شاهد ۱۲۹ شامل دو فروند پیش‌نمونه تا به امروز ساخته شده که از این تعداد سه فروند ساقط شده و یک فروند دیگر که در کنارک دچار سانحه شده بود بازسازی شده است. ۱۸ تا ۲۱ فروند دیگر نیز قرار است که ساخته شوند و تعداد شاهدهای ۱۲۹ را به ۴۰ فروند برسانند. پهپادهای شاهد ۱۲۹ در حال حاضر در ارومیه، سمنان، کنارک، بندرعباس، ابوموسی و دمشق مستقر هستند.

* بابک تقوایی، پژوهشگر، خبرنگار و عکاس هوایی و نویسنده سه کتاب در باره تاریخ نیروی هوایی و هوانیروز ایران است به نام‌های "نیروی هوایی مدرن ایران"، "ببرهای ایرانی در جنگ" و "سلحشوران صحرا؛ هوانیروز در جنگ". مطلب پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ را او برای بی‌بی‌سی فارسی تهیه کرده است.

بابک تقوایی فعالیت حرفه‌ای خود را با نوشتن مقالاتی در باره نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ شروع و بعد به عنوان خبرنگار هوانوردی با نشریات ایرانی و انگلیسی همکاری کرد. او تا سال ۱۳۹۱ خبرنگار و عکاس ماهنامه صنایع هوایی سازمان نیروهای مسلح بود و به عنوان خبرنگار و پژوهشگر تاریخ هوانوردی با سایر نشریات فارسی زبان چون مجله صف (ارگان سازمان عقیدتی سیاسی ارتش) و دو ماهنامه هواپیما و جنگ افزار همکاری داشت. در سال ۱۳۹۰ مرکز پژوهشهای نظری نیروی هوایی ارتش از او به عنوان پژوهشگر تاریخ هوانوردی دعوت به همکاری کرد و یکی از مسئولان پروژه شناسنامه تفصیلی نیروی هوایی ایران بود.

بابک تقوایی بیش از ۳۰۰ مقاله در مورد نیروهای هوایی ایران، عراق، لیبی، روسیه، اوکراین و نبرد علیه تروریسم در خاورمیانه در مجلات هوانوردی انگلیسی، فرانسوی، روسی و یونانی به چاپ رسانده است. او اکنون تحلیلگر، خبرنگار و عکاس مجله هوانوردی نظامی به نام کمبت ایرکرافت (Combat Aircraft) و همچنین خبرنگار ویژه انتشارات شپارد است.